શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.6.2

૮.૬.૨ અથ એકત્રિંશચ્છન્દસ્યેષ્ટકોપધાનમ્
છન્દસ્યા ઉપદધાતિ । અત્રૈષ સર્વોઽગ્નિઃ સંસ્કૃતઃ સ એષોઽત્ર શ્રિયમૈચ્છન્નો હૈષોઽતઃ પુરા તસ્મા અલમાસ યચ્છ્રિયમધારયિષ્યત્તસ્માદિદમપ્યેતર્હ્યાહુર્ન વા એષોઽલં શ્રિયૈ ધારણાય રાજ્યાય વા ગ્રામણીષ્ઠ્યાય વેતિ તસ્મૈ દેવા એતાં શ્રિયમ્પ્રાયચ્છન્નેતાશ્છન્દસ્યાઃ પશવો છન્દાંસ્યન્નં પશવોઽન્નમુ શ્રીઃ -

ત્રિચાન્યુપદધાતિ । ત્રિવૃદ્વૈ પશુઃ પિતા માતા પુત્રોઽથો ગર્ભ ઉલ્બં જરાયુ અથો ત્રિવૃદ્વા અન્નં કૃષિર્વૃષ્ટિર્બીજમેકૈવાતિચ્છન્દા ભવત્યેકા હ્યેવ સા સર્વાણિ છન્દાંસ્યતિ સા યા સા શ્રીર્મહત્તદુક્થં તદ્યત્તન્મહદુક્થમેતાસ્તાશ્છન્દસ્યાઃ -

તસ્ય શિરો ગાયત્ર્યઃ । આત્મા ત્રિષ્ટુભોઽનૂકં જગત્યઃ પક્ષૌ પઙ્ક્તયોઽથૈતાસાં કકુભાં ચત્વારિ ચત્વાર્યક્ષરાણ્યાદાયાતિચ્છન્દસ્યુપદધાતિ સા સાતિચ્છન્દા એવ ભવતિ ગાયત્ર્ય ઇતરાઃ સમ્પદ્યન્તે સૈવ ગાયત્ર્યશીતિર્યા બૃહત્યઃ સા બાર્હતી યા ઉષ્ણિહઃ સૌષ્ણિહ્યથ યદ્વશો યદર્ધર્ચૌ યદૈન્દ્રાગ્નં યદાવપનં તદતિચ્છન્દા અથ યન્નદો યત્સૂદદોહા યત્પદનુષઙ્ગા યત્કિંચાત્રાનુષ્ટુપ્કર્માણં તદનુષ્ટુભઃ -

પ્રતિષ્ઠા દ્વિપદાઃ । એતાવદ્વૈ મહદુક્થં મહદુક્થં શ્રીઃ સર્વામેવાસ્મા એતાં દેવાઃ પ્રાયચ્છંસ્તથૈવાસ્મા અયમેતાં સર્વાં શ્રિયં પ્રયચ્છતિ -

યદ્વેવ ચ્છન્દસ્યા ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવા એતં નાકં સ્વર્ગં લોકમપશ્યન્નેતા સ્તોમભાગાસ્તસ્મિન્નવિશંસ્તેષાં વિશતાં પ્રજાપતિરુત્તમોઽવિશત્સ યઃ સ પ્રજાપતિરેતાસ્તાશ્છન્દસ્યાઃ -

તસ્ય શિરો ગાયત્ર્યઃ । તા યદ્ગાયત્ર્યો ભવન્તિ ગાયત્રં હિ શિરસ્તિસ્રો ભવન્તિ ત્રિવૃદ્ધિ
શિરઃ પૂર્વાર્ધ ઉપદધાતિ પુરસ્તાદ્ધીદં શિરઃ -

ઉરસ્ત્રિષ્ટુભઃ । તા રેતઃસિચોર્વેલયોપદધાતિ પૃષ્ટયો વૈ રેતઃસિચા ઉરો વૈ પ્રતિપૃષ્ટયઃ -

શ્રોણી જગત્યઃ । સ યાવતિ પુરસ્તાત્સ્વયમાતૃણ્ણાયૈ ત્રિષ્ટુભ ઉપદધાતિ તાવતિ પશ્ચાજ્જગતીર્યો વા અયં મધ્યે પ્રાણસ્તદેષા સ્વયમાતૃણ્ણા યાવત્યુ વા એતસ્માત્પ્રાણાત્પુરસ્તાદુરસ્તાવતિ પશ્ચાચ્છ્રોણી -

સક્થ્યાવનુષ્ટુભઃ । તા અનન્તર્હિતા જગતીભ્ય ઉપદધાત્યનન્તર્હિતે તચ્છ્રોણિભ્યાં સક્થ્યૌ દધાતિ -

પર્શવો બૃહત્યઃ । કીકસાઃ કકુભઃ સોઽન્તરેણ ત્રિષ્ટુભશ્ચ કકુભશ્ચ બૃહતીરુપદધાતિ તસ્માદિમા ઉભયત્ર પર્શવો બદ્ધાઃ કીકસાસુ ચ જત્રુષુ ચ -

ગ્રીવા ઉષ્ણિહઃ । તા અનન્તર્હિતા ગાયત્રીભ્ય ઉપદધાત્યનન્તર્હિતાસ્તચ્છીર્ષ્ણો ગ્રીવા દધાતિ -

પક્ષૌ પઙ્ક્તયઃ । તા યત્પઙ્ક્તયો ભવન્તિ પાઙ્ક્તૌ હિ પક્ષૌ પાર્શ્વત ઉપદધાતિ પાર્શ્વતો હીમૌ પક્ષૌ યદ્વર્ષીયશ્છન્દસ્તદ્દક્ષિણત ઉપદધાતિ દક્ષિણં તદર્ધં પશોર્વીર્યવત્તરં કરોતિ તસ્માદ્દક્ષિણોઽર્ધઃ પશોર્વીર્યવત્તરઃ -

ઉદરમતિચ્છન્દાઃ । પશવો વૈ છન્દાંસ્યન્નં પશવ ઉદરં વા અન્નમત્ત્યુદરં હિ વા અન્નમત્તિ તસ્માદ્યદોદરમન્નં પ્રાપ્નોત્યથ તજ્જગ્ધં યાતયામરૂપમ્ભવતિ તદ્યદેષા પશૂંશ્છન્દાંસ્યત્તિ તસ્માદત્તિચ્છન્દા અત્તિચ્છન્દા હ વૈ તામતિચ્છન્દા ઇત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાઃ -

યોનિઃ પુરીષવતી । તે સંસ્પૃષ્ટે ઉપદધાતિ સંસ્પૃષ્ટે હ્યુદરં ચ યોનિશ્ચ પુરીષસંહિતે ભવતો માંસં વૈ પુરીષં માંસેન વા ઉદરં ચ યોનિશ્ચ સંહિતે પૂર્વાતિચ્છન્દા ભવત્યપરા પુરીષવત્યુત્તરં હ્યુદરમધરા યોનિઃ -

તે પ્રાચ્યા ઉપદધાતિ । પ્રાઙ્હ્યેષોઽગ્નિશ્ચીયતેઽથો પ્રાગ્વૈ પ્રાચ ઉદરં પ્રાચી યોનિર્બહિસ્તોમભાગં હૃદયં વૈ સ્તોમભાગા હૃદયમુ વા ઉત્તમમથોદરમથ યોનિઃ -

તે દક્ષિણતઃ સ્વયમાતૃણ્ણાયા ઉપદધાતિ । અથ પ્રથમાયાં ચિતા ઉત્તરતઃ સ્વયમાતૃણ્ણાયા ઉદરં ચ યોનિં ચોપદધાતિ યો વા અયં મધ્યે પ્રાણસ્તદેષા સ્વયમાતૃણ્ણૈતસ્ય તત્પ્રાણસ્યોભયત ઉદરં ચ યોનિં ચ દધાતિ તસ્માદેતસ્ય પ્રાણસ્યોભયત ઉદરં ચ યોનિશ્ચ -

પ્રતિષ્ઠા દ્વિપદાઃ । તા યદ્દ્વિપદા ભવન્તિ દ્વન્દ્વં હિ પ્રતિષ્ઠા તિસ્રો ભવન્તિ ત્રિવૃદ્ધિ પ્રતિષ્ઠા પશ્ચાદુપદધાતિ પશ્ચાદ્ધીયં પ્રતિષ્ઠા -

સોઽસ્યૈષ સુકૃત આત્મા । તદ્યસ્ય હૈતમેવં સુકૃતમાત્માનં કુર્વન્ત્યેતં હ સ સુકૃતમાત્માનમભિસમ્ભવત્યથ યસ્ય હૈતમતોઽન્યથા કુર્વન્તિ દુષ્કૃતં હ તસ્યાત્માનં કુર્વન્તિ સ હ સ દુષ્કૃતમેવાત્માનમભિસમ્ભવતિ -

તદેતે સામનિધને અભ્યુક્તે । અર્કો દેવાનાં પરમે વ્યોમન્નર્કસ્ય દેવાઃ પરમે વ્યોમન્નિત્યેતદ્વૈ દેવાનાં વિશતાં પ્રજાપતિરુત્તમોઽવિશત્તસ્માદાહાર્કો દેવાનામ્પરમે વ્યોમન્નિત્યથ યદાહાર્કસ્ય દેવાઃ પરમે વ્યોમન્નિત્યયં વા અગ્નિરર્કસ્તસ્યૈતદુત્તમાયાં ચિતૌ સર્વે દેવા વિષ્ટાસ્તસ્માદાહાર્કસ્ય દેવાઃ પરમેવ્યોમન્નિતિ -