શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.5.2

૮.૫.૨ અથ ચતુષ્ચત્વારિંશચ્છન્દસ્યેષ્ટકોપધાનમ્
અથ ચ્છન્દસ્યા ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ પ્રજાપતિઃ પાપ્મનો મૃત્યોર્મુક્ત્વાન્નમૈચ્છત્તસ્માદુ હૈતદુપતાપી વસીયાન્ભૂત્વાન્નમિચ્છતિ તસ્મિન્નાશંસન્તેઽન્નમિચ્છતિ જીવિષ્યતીતિ તસ્મૈ દેવા એતદન્નમ્પ્રાયચ્છન્નેતાશ્છન્દસ્યાઃ પશવો વૈ છન્દાંસ્યન્નં પશવસ્તાન્યસ્મા અચ્છદયંસ્તાનિ યદસ્મા અચ્છદયંસ્તસ્માચ્છન્દાંસિ -

તા દશદશોપદધાતિ । દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાડુ કૃત્સ્નમન્નં સર્વમેવાસ્મિન્નેતત્કૃત્સ્નમન્નં દધાતિ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વત એવાસ્મિન્નેતત્કૃત્સ્નમન્નં દધાતિ -

એવશ્છન્દ ઇતિ । અયં વૈ લોકઽ એવશ્છન્દો વરિવશ્છન્દ ઇત્યન્તરિક્ષં વૈ વરિવશ્છન્દઃ શમ્ભૂશ્છન્દ ઇતિ દ્યૌર્વૈ શમ્ભૂશ્છન્દઃ પરિભૂશ્છન્દ ઇતિ દિશો વૈ પરિભૂશ્છન્દ ઽઆચ્છચ્છન્દ ઇત્યન્નં વા આચ્છચ્છન્દો મનશ્છન્દ ઇતિ પ્રજાપતિર્વૈ મનશ્છન્દો વ્યચશ્છન્દ ઇત્યસૌ વા આદિત્યો વ્યચશ્છન્દઃ -

સિન્ધુશ્છન્દ ઇતિ । પ્રાણો વૈ સિન્ધુશ્છન્દઃ સમુદ્રશ્છન્દ ઇતિ મનો વૈ સમુદ્રશ્છન્દઃ સરિરં છન્દ ઇતિ વાગ્વૈ સરિરં છન્દઃ કકુપ્છન્દ ઇતિ પ્રાણો વૈ કકુપ્છન્દસ્ત્રિકકુપ્છન્દ ઇત્યુદાનો વૈ ત્રિકકુપ્છન્દઃ કાવ્યં છન્દ ઇતિ ત્રયી વૈ વિદ્યા કાવ્યં છન્દોઽઙ્કુપં ચ્છન્દ ઇત્યાપો વા અઙ્કુપં છન્દોઽક્ષરપઙ્ક્તિશ્છન્દ ઇત્યસૌ વૈ લોકોઽક્ષરપઙ્ક્તિશ્છન્દઃ પદપઙ્ક્તિશ્છન્દ ઇત્યયં વૈ લોકઃ પદપઙ્ક્તિશ્છન્દો વિષ્ટારપઙ્ક્તિશ્છન્દ ઇતિ દિશો વૈ વિષ્ટારપઙ્ક્તિશ્છન્દઃ ક્ષુરો ભ્રજશ્છન્દ ઇત્યસૌ વા આદિત્યઃ ક્ષુરો ભ્રજશ્છન્દ આચ્છચ્છન્દઃ પ્રચ્છચ્છન્દ ઇત્યન્નં વા આચ્છચ્છન્દોઽન્નં પ્રચ્છચ્છન્દઃ -

સંયચ્છન્દ ઇતિ । રાત્રિર્વૈ સંયચ્છન્દો વિયચ્છન્દ ઇત્યહર્વૈ વિયચ્છન્દો બૃહચ્છન્દ ઇત્યસૌ વૈ લોકો બૃહચ્છન્દો રથન્તરં છન્દ ઇત્યયં વૈ લોકો રથન્તરં છન્દો નિકાયશ્છન્દ ઇતિ વાયુર્વૈ નિકાયશ્છન્દો વિવધશ્છન્દ ઇત્યન્તરિક્ષં વૈ વિવધશ્છન્દો ગિરશ્છન્દ ઇત્યન્નં વૈ ગિરશ્છન્દો ભ્રજશ્છન્દ ઇત્યગ્નિર્વૈ ભ્રજશ્છન્દઃ સંસ્તુપ્છન્દોઽનુષ્ટુપ્છન્દ ઇતિ વાગેવ સંસ્તુપ્છન્દો વાગનુષ્ટુપ્છન્દ એવશ્છન્દો વરિવશ્છન્દ ઇતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

વયશ્છન્દ ઇતિ । અન્નં વૈ વયશ્છન્દો વયસ્કૃચ્છન્દ ઇત્યગ્નિર્વૈ વયસ્કૃચ્છન્દો વિષ્પર્ધાશ્છન્દ ઇત્યસૌ વૈ લોકો વિષ્પર્ધાશ્છન્દો વિશાલં છન્દ ઇત્યયં વૈ લોકો વિશાલં છન્દશ્છદિશ્છન્દ ઇત્યન્તરિક્ષં વૈ છદિશ્છન્દો દૂરોહણં ચ્છન્દ ઇત્યસૌ વા આદિત્યો દૂરોહણં છન્દસ્તન્દ્રં છન્દ ઇતિ પઙ્ક્તિર્વૈ તન્દ્રં છન્દોઽઙ્કાઙ્કં છન્દ ઇત્યાપો વા અઙ્કાઙ્કં છન્દઃ -

તદ્યાઃ પુરસ્તાદુપદધાતિ । પ્રાણસ્તાસાં પ્રથમા વ્યાનો દ્વિતીયોદાનસ્તૃતીયોદાનશ્ચતુર્થી વ્યાનઃ પઞ્ચમી પ્રાણઃ ષષ્ઠી પ્રાણઃ સપ્તમી વ્યાનોઽષ્ટમ્યુદાનો નવમી યજમાન એવાત્ર દશમી સ એષ યજમાન એતસ્યાં વિરાજ્યધ્યૂઢઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ પ્રાણમય્યામર્વાચીશ્ચ પરાચીશ્ચોપદધાતિ તસ્માદિમે પ્રાણા અર્વાઞ્ચશ્ચ પરાઞ્ચશ્ચ -

અથ યા દક્ષિણતો । ઽગ્નિસ્તાસાં પ્રથમા વાયુર્દ્વિતીયાઽઽદિત્યસ્તૃતીયાઽઽદિત્યશ્ચતુર્થી વાયુઃ પઞ્ચમ્યગ્નિઃ ષષ્ઠ્યગ્નિઃ સપ્તમી વાયુરષ્ટમ્યાદિત્યો નવમી યજમાન એવાત્ર દશમી સ એષ યજમાન એતસ્યાં વિરાજ્યધ્યૂઢઃ પ્રતિષ્ઠિતો દેવતામય્યામર્વાચીશ્ચ પરાચીશ્ચોપદધાતિ તસ્માદેતે દેવા અર્વાઞ્ચશ્ચ પરાઞ્ચશ્ચ -

અથ યાઃ પશ્ચાત્ । અયં લોકસ્તાસાં પ્રથમાન્તરિક્ષં દ્વિતીયા દ્યૌસ્તૃતીયા દ્યૌશ્ચતુર્થ્યન્તરિક્ષં પઞ્ચમ્યયં લોકઃ ષષ્ઠ્યયં લોકઃ સપ્તમ્યન્તરિક્ષમષ્ટમી દ્યૌર્નવમી યજમાન એવાત્ર દશમી સ એષ યજમાન એતસ્યાં વિરાજ્યધ્યૂઢઃ પ્રતિષ્ઠિતો લોકમય્યામર્વાચીશ્ચ પરાચીશ્ચોપદધાતિ તસ્માદિમે લોકા અર્વાઞ્ચશ્ચ પરાઞ્ચશ્ચ -

અથ યા ઉત્તરતઃ । ગ્રીષ્મસ્તાસાં પ્રથમા વર્ષા દ્વિતીયા હેમન્તસ્તૃતીયા હેમન્તશ્ચતુર્થી વર્ષાઃ પઞ્ચમી ગ્રીષ્મઃ ષષ્ઠી ગ્રીષ્મઃ સપ્તમી વર્ષા અષ્ટમી હેમન્તો નવમી યજમાન એવાત્ર દશમી સ એષ યજમાન એતસ્યાં વિરાજ્યધ્યૂઢઃ પ્રતિષ્ઠિત ઋતુમય્યામર્વાચીશ્ચ પરાચીશ્ચોપદધાતિ તસ્માદેત ઋતવોઽર્વાઞ્ચશ્ચ પરાઞ્ચશ્ચ -

અથ પુનરેવ । યાઃ પુરસ્તાદુપદધાતિ પ્રાણાસ્તે તા દશ ભવન્તિ દશ વૈ પ્રાણાઃ પૂર્વાર્ધ ઉપદધાતિ પુરસ્તાદ્ધીમે પ્રાણાઃ -

અથ યા દક્ષિણતઃ । એતાસ્તા દેવતા અગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચાદિત્યશ્ચ
દ્યૌશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચ નક્ષત્રાણિ ચાન્નં ચાપશ્ચ -

અથ યાઃ પશ્ચાત્ । દિશસ્તાશ્ચતસ્રો દિશશ્ચતસ્રોઽવાન્તરદિશ ઊર્ધ્વા ચેયં ચ-

અથ યા ઉત્તરતઃ । માસાસ્તે વાસન્તિકૌ દ્વૌ ગ્રૈષ્મૌ દ્વૌ વાર્ષિકૌ દ્વૌ શારદૌ દ્વૌ હૈમન્તિકૌ દ્વૌ -

અથ પુનરેવ । યા પ્રથમા દશદયં સ લોકો યા દ્વિતીયાઽન્તરિક્ષં તદ્યા તૃતીયા દ્યૌઃ સેમમેવ લોકં પ્રથમયા દશતાઽરોહન્નન્તરિક્ષં દ્વિતીયયા દિવં તૃતીયયા તથૈવૈતદ્યજમાન ઇમમેવ લોકં પ્રથમયા દશતા રોહત્યન્તરિક્ષં દ્વિતીયયા દિવં તૃતીયયા -

સ સ પરાઙિવ રોહઃ । ઇયમુ વૈ પ્રતિષ્ઠા તે દેવા ઇમામ્પ્રતિષ્ઠામભિપ્રત્યાયંસ્તથૈવૈતદ્યજમાન ઇમાં પ્રતિષ્ઠામભિપ્રત્યૈત્યથ યોત્તમા દશદયં સ લોકસ્તસ્માદ્યથૈવ પ્રથમાયૈ દશતઃ પ્રભૃતિરેવમુત્તમાયૈ સમાનં હ્યેતદ્યદેતે દશતાવયમેવ લોકઃ -

તા વા એતાઃ । ચત્વારિંશદિષ્ટકાશ્ચત્વારિંશદ્યજૂંષિ તદશીતિરન્નમશીતિસ્તદ્યદ્યદેતદાહ તદસ્મા અન્નમશીતિં કૃત્વા પ્રયચ્છતિ તેનૈનં પ્રીણાતિ -