શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.4.3

સપ્તદશ સૃષ્ટીષ્ટકોપધાનમ્

અથ સૃષ્ટીરુપદધાતિ । એતદ્વૈ પ્રજાપતિઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ પાપ્મનો મૃત્યોર્મુક્ત્વાઽકામયત પ્રજાઃ સૃજેય પ્રજાયેયેતિ -

સ પ્રાણાનબ્રવીત્ । યુષ્માભિઃ સહેમાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયાનીતિ તે વૈ કેન સ્તોષ્યામહ ઇતિ મયા ચૈવ યુષ્માભિશ્ચેતિ તથેતિ તે પ્રાણૈશ્ચૈવ પ્રજાપતિના ચાસ્તુવત યદુ હ કિંચ દેવાઃ કુર્વતે સ્તોમેનૈવ તત્કુર્વતે યજ્ઞો વૈ સ્તોમો યજ્ઞેનૈવ તત્કુર્વતે તસ્માદુ સર્વાસ્વેવાસ્તુવતાસ્તુવતેત્યનુવર્તતે -

એકયાસ્તુવતેતિ । વાગ્વા એકા વાચૈવ તદસ્તુવત પ્રજા અધીયન્તેતિ પ્રજા અત્રાધીયન્ત
પ્રજાપતિરધિપતિરાસીદિતિ પ્રજાપતિરત્રાધિપતિરાસીત્ -

તિસૃભિરસ્તુવતેતિ । ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ પ્રાણ ઉદાનો વ્યાનસ્તૈરેવ તદસ્તુવત બ્રહ્માઽસૃજ્યતેતિ બ્રહ્માત્રાસૃજ્યત બ્રહ્મણસ્પતિરધિપતિરાસીદિતિ બ્રહ્મણસ્પતિરત્રાધિપતિરાસીત્ -

પઞ્ચભિરસ્તુવતેતિ । ય એવેમે મનઃપઞ્ચમાઃ પ્રાણાસ્તૈરેવ તદસ્તુવત ભૂતાન્યસૃજ્યન્તેતિ ભૂતાન્યત્રાસૃજ્યન્ત ભૂતાનાં પતિરધિપતિરાસીદિતિ ભૂતાનાં પતિરત્રાધિપતિરાસીત્ -

સપ્તભિરસ્તુવતેતિ । ય એવેમે સપ્ત શીર્ષન્પ્રાણાસ્તૈરેવ તદસ્તુવત સપ્ત ઋષયોઽસૃજ્યન્તેતિ સપ્તઽર્ષયોઽત્રાસૃજ્યન્ત ધાતાધિપતિરાસીદિતિ ધાતાઽત્રાધિપતિરાસીત્ -

નવભિરસ્તુવતેતિ । નવ વૈ પ્રાણાઃ સપ્ત શીર્ષન્નવાઞ્ચૌ દ્વૌ તૈરેવ તદસ્તુવત પિતરોઽસૃજ્યન્તેતિ પિતરોઽત્રાસૃજ્યન્તાદિતિરધિપત્ન્યાસીદિત્યદિતિરત્રાધિપત્ન્યાસીત્ -

એકાદશભિરસ્તુવતેતિ । દશ પ્રાણા આત્મૈકાદશસ્તેનૈવ તદસ્તુવત ઋતવોઽસૃજ્યન્તેત્યૃતવોઽત્રાસૃજ્યન્તાર્તવા અધિપતય આસન્નિત્યાર્તવા અત્રાધિપતય આસન્ -

ત્રયોદશભિરસ્તુવતેતિ । દશ પ્રાણા દ્વે પ્રતિષ્ઠે આત્મા ત્રયોદશસ્તેનૈવ તદસ્તુવત માસા અસૃજ્યન્તેતિ માસા અત્રાસૃજ્યન્ત સંવત્સરોઽધિપતિરાસીદિતિ સંવત્સરોઽત્રાધિપતિરાસીત્ -

પઞ્ચદશભિરસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયશ્ચત્વારિ દોર્બાહવાણિ યદૂર્ધ્વં નાભેસ્તત્પઞ્ચદશં તેનૈવ તદસ્તુવત ક્ષત્રમસૃજ્યતેતિ ક્ષત્રમસૃજ્યતેતિ ક્ષત્રમત્રાસૃજ્યતેન્દ્રોઽધિપતિરાસીદિતીન્દ્રોઽત્રાધિપતિરાસીત્ -

સપ્તદશભિરસ્તુવતેતિ । દશ પાદ્યા અઙ્ગુલયશ્ચત્વાર્યૂર્વષ્ઠીવાનિ દ્વે પ્રતિષ્ઠે યદવાઙ્નાભેસ્તત્સપ્તદશં તેનૈવ તદસ્તુવત ગ્રામ્યાઃ પશવોઽસૃજ્યન્તેતિ ગ્રામ્યાઃ પશવોઽત્રાસૃજ્યન્ત બૃહસ્પતિરધિપતિરાસીદિતિ બૃહસ્પતિરત્રાધિપતિરાસીત્ -

નવદશભિરસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો નવ પ્રાણાસ્તૈરેવ તદસ્તુવત શૂદ્રાર્યાવસૃજ્યેતામિતિ શૂદ્રાર્યાવત્રાસૃજ્યેતામહોરાત્રે અધિપત્ની આસ્તામિત્યહોરાત્રે અત્રાધિપત્ની આસ્તામ્ -

એકવિંશત્યાસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યા આત્મૈકવિંશસ્તેનૈવતદસ્તુવતૈકશફાઃ પશવોઽસૃજ્યન્તેત્યેકશફાઃ પશવોઽત્રાસૃજ્યન્ત વરુણોઽધિપતિરાસીદિતિ વરુણોઽત્રાધિપતિરાસીત્ -

ત્રયોવિંશત્યાસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યા દ્વે પ્રતિષ્ઠે આત્મા ત્રયોવિંશસ્તેનૈવ તદસ્તુવત ક્ષુદ્રાઃ પશવોઽસૃજ્યન્તેતિ ક્ષુદ્રાઃ પશવોઽત્રાસૃજ્યન્ત પૂષાધિપતિરાસીદિતિ પૂષાધિપતિરાસીત્ -

પઞ્ચવિંશત્યાસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યાશ્ચત્વાર્યઙ્ગાન્યાત્મા પઞ્ચવિંશસ્તેનૈવ તદસ્તુવતારણ્યાઃ પશવોઽસૃજ્યન્તેત્યારણ્યાઃ પશવોઽત્રાસૃજ્યન્ત વાયુરધિપતિરાસીદિતિ વાયુરત્રાધિપતિરાસીત્ -

સપ્તવિંશત્યાઽસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યાશ્ચત્વાર્યઙ્ગાનિ દ્વે પ્રતિષ્ઠે આત્મા સપ્તવિંશસ્તેનૈવ તદસ્તુવત દ્યાવાપૃથિવી વ્યૈતામિતિ દ્યાવાપૃથિવી અત્ર વ્યૈતાં વસવો રુદ્રા આદિત્યા અનુવ્યાયન્નિતિ વસવો રુદ્રા આદિત્યા અત્રાનુવ્યાયંસ્ત એવાધિપતય આસન્નિતિ ત ઉ એવાત્રાધિપતય આસન્ -

નવવિંશત્યાસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યા નવ પ્રાણાસ્તૈરેવતદસ્તુવત વનસ્પતયોઽસૃજ્યન્તેતિ વનસ્પતયોઽત્રાસૃજ્યન્ત સોમોઽધિપતિરાસીદિતિ સોમોઽત્રાધિપતિરાસીત્ -

એકત્રિંશતાઽસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યા દશ પ્રાણા આત્મૈકત્રિંશસ્તેનૈવ તદસ્તુવત પ્રજા અસૃજ્યન્તેતિ પ્રજા અત્રાસૃજ્યન્ત યવાશ્ચાયવાશ્ચાધિપતય આસન્નિતિ પૂર્વપક્ષાપરપક્ષા એવાત્રાધિપતય આસન્ -

ત્રયસ્ત્રિંશતાઽસ્તુવતેતિ । દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યા દશ પ્રાણા દ્વે પ્રતિષ્ઠે આત્મા ત્રયસ્ત્રિંશસ્તેનૈવ તદસ્તુવત ભૂતાન્યશામ્યન્નિતિ સર્વાણિ ભૂતાન્યત્રાશામ્યન્પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠ્યધિપતિરાસીદિતિ પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠ્યત્રાધિપતિરાસીત્ -

તા વા એતાઃ । સપ્તદશેષ્ટકા ઉપદધાતિ સપ્તદશો વૈ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ સ પ્રજનયિતા તદેતેન વૈ સપ્તદશેન સંવત્સરેણ પ્રજાપતિના પ્રજનયિત્રૈતાઃ પ્રજાઃ પ્રાજનયદ્યત્પ્રાજનયદસૃજત તદ્યદસૃજત તસ્માત્સૃષ્ટયસ્તાઃ સૃષ્ટ્વાત્મન્પ્રાપાદયત તથૈવૈતદ્યજમાન એતેન સપ્તદશેન સંવત્સરેણ પ્રજાપતિના પ્રજનયિત્રૈતાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયતિ તાઃ સૃષ્ટ્વાઽઽત્મન્પ્રપાદયતે રેતઃસિચોર્વેલયા પૃષ્ટયો વૈ રેતઃસિચૌ મધ્યમુ પૃષ્ટયો મધ્યત એવાસ્મિન્નેતાઃ પ્રજાઃ પ્રપાદયતિ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વત એવાસ્મિન્નેતાઃ પ્રજાઃ પ્રપાદયતિ -