શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.3.2

૮.૩.૨ વિશ્વજ્યોતિરિષ્ટકોપધાનમ્
અથ વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાતિ । વાયુર્વૈ મધ્યમા વિશ્વજ્યોતિર્વાયુર્હ્યેવાન્તરિક્ષલોકે વિશ્વં જ્યોતિર્વાયુમેવૈતદુપદધાતિ તામનન્તર્હિતાં દિશ્યાભ્ય ઉપદધાતિ દિક્ષુ તદ્વાયું દધાતિ તસ્માત્સર્વાસુ દિક્ષુ વાયુઃ -

યદ્વેવ વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાતિ । પ્રજા વૈ વિશ્વજ્યોતિઃ પ્રજા હ્યેવ વિશ્વં જ્યોતિઃ
પ્રજનનમેવૈતદુપદધાતિ તામનન્તર્હિતાં દિશ્યાભ્યા ઉપદધાતિ દિક્ષુ તત્પ્રજા દધાતિ તસ્માત્સર્વાસુ દિક્ષુ પ્રજાઃ -

વિશ્વકર્મા ત્વા સાદયત્વિતિ । વિશ્વકર્મા હ્યેતાં તૃતીયાં ચિતિમપશ્યદન્તરિક્ષસ્ય પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીમિત્યન્તરિક્ષસ્ય હ્યયં પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્માન્વાયુઃ -

વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયેતિ પ્રાણો વૈ વિશ્વજ્યોતિઃ સર્વસ્મા ઉ વા એતસ્મૈ
પ્રાણો વિશ્વં જ્યોતિર્યચ્છેતિ સર્વં જ્યોતિર્યચ્છેત્યેતદ્વાયુષ્ટેઽધિપતિરિતિ વાયુમેવાસ્યા અધિપતિં કરોતિ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

ચતુરૃતવ્યેષ્ટકોપધાનમ્
અથઽર્તવ્યા ઉપદધાતિ । ઋતવ એતે યદૃતવ્યા ઋતૂનેવૈતદુપદધાતિ નભશ્ચ નભસ્યશ્ચ વાર્ષિકાવૃતૂ ઇતિ નામની એનયોરેતે નામભ્યામેવૈને એતદુપદધાતિ દ્વે ઇષ્ટકે ભવતો દ્વૌ હિ માસાવૃતુઃ સકૃત્સાદયત્યેકં તદૃતું કરોત્યવકાસૂપદધાત્યવકાભિઃ પ્રચ્છાદયત્યાપો વા અવકા અપસ્તદેતસ્મિન્નૃતૌ દધાતિ તસ્માદેતસ્મિન્નૃતૌ ભૂયિષ્ઠં વર્ષતિ -

અથોત્તરે । ઇષશ્ચોર્જશ્ચ શારદાવૃતૂ ઇતિ નામની એનયોરેતે નામભ્યામેવૈને એતદુપદધાતિ દ્વે ઇષ્ટકે ભવતો દ્વૌ હિ માસાવૃતુઃ સકૃત્સાદયત્યેકં તદૃતું કરોત્યવકાસૂપદધાત્યાપો વા અવકા અપસ્તદેતસ્યઽર્તોઃ પુરસ્તાદ્દધાતિ તસ્માદેતસ્યઽર્તોઃ પુરસ્તાદ્વર્ષતિ નોપરિષ્ટાત્પ્રચ્છાદયતિ તસ્માન્ન તથેવોપરિષ્ટાદ્વર્ષતિ -

તદ્યદેતા અત્રોપદધાતિ। સંવત્સર એષોઽગ્નિરિમ ઉ લોકાઃ સંવત્સરસ્તસ્યાન્તરિક્ષમેવ મધ્યમા ચિતિરન્તરિક્ષમસ્ય વર્ષાશરદાવૃતૂ તદ્યદેતા અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતા આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતા અત્રોપદધાતિ -

યદ્વેવૈતા અત્રોપદધાતિ । પ્રજાપતિરેષોઽગ્નિઃ સંવત્સર ઉ પ્રજાપતિસ્તસ્ય મધ્યમેવ મધ્યમા ચિતિર્મધ્યમસ્ય વર્ષાશરદાવૃતૂ તદ્યદેતા અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતા આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતા અત્રોપદધાતિ -

તા વા એતાઃ । ચતસ્ર ઋતવ્યા મધ્યમાયાં ચિતા ઉપદધાતિ દ્વેદ્વે ઇતરાસુ ચિતિષુ ચતુષ્પાદા વૈ પશવોઽન્તરિક્ષં મધ્યમા ચિતિરન્તરિક્ષે તત્પશૂન્દધાતિ તસ્માદન્તરિક્ષાયતનાઃ પશવઃ -

યદ્વેવ ચતસ્રઃ ચતુષ્પાદા વૈ પશવોઽન્નં પશવો મધ્યં મધ્યમા ચિતિર્મધ્યતસ્તદન્નં દધાતિ -

યદ્વેવ ચતસ્રઃ । ચતુરક્ષરં વા અન્તરિક્ષં દ્વ્યક્ષરા ઇતરાશ્ચિતયસ્તદ્યાવદન્તરિક્ષં તાવત્તત્કૃત્વોપદધાતિ -

યદ્વેવ ચતસ્રઃ । પશુરેષ યદગ્નિર્મધ્યં તત્પ્રતિ પશું વરિષ્ઠં કરોતિ તસ્માન્મધ્યં પ્રતિ પશુર્વરિષ્ઠઃ -

તા વા એતાઃ । ચતસ્ર ઋતવ્યાસ્તાસાં વિશ્વજ્યોતિઃ પઞ્ચમી પઞ્ચ દિશ્યાસ્તદ્દશ દશાક્ષરા વિરાડન્નં વિરાણ્મધ્યં મધ્યમા ચિતિર્મધ્યતસ્તદન્નં દધાતિ તા અનન્તર્હિતાઃ સ્વયમાતૃણ્ણાયા ઉપદધાતિ પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાઽનન્તર્હિતં તત્પ્રાણાદન્નં દધાત્યુત્તરા ઉત્તરં તત્પ્રાણાદન્નં દધાતિ -

અથ પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ । પ્રાણા વૈ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણાનેવૈતદુપદધાતિ તા દશ ભવન્તિ દશ વૈ પ્રાણાઃ પૂર્વાર્ધ ઉપદધાતિ પુરસ્તાદ્ધીમે પ્રાણા આયુર્મે પાહિ જ્યોતિર્મે યચ્છેતિ પ્રાણો વૈ જ્યોતિઃ પ્રાણં મે યચ્છેત્યેવૈતદાહ તા અનન્તર્હિતા ઋતવ્યાભ્ય ઉપદધાતિ પ્રાણો વૈ વાયુરૃતુષુ તદ્વાયું પ્રતિષ્ઠાપયતિ -