શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.3

તૃતીયા ચિતિઃ
બ્રાહ્મણમ્ ૧ સ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકોપધાનમ્, પઞ્ચ દિશ્યેષ્ટકોપધાનમ્
૧ તૃતીયા ચિતિઃ--તત્ર પૂર્વં તૃતીયાં ચિતિં વિધાય તસ્યા બહુધા પ્રશંસનં, સ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકોપધાનમ્--તત્ર સ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકોપધાનં વિધાય તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય તાત્પર્યોપેતં વ્યાખ્યાનં, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતે પૂર્વવત્સાદનસૂદદોહસાધિવદને, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં સ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકોપધાનાઙ્ગં સામાનવિધાનં, ચેત્યાદિ ।
પઞ્ચદિશ્યેષ્ટકોપધાનમ્-તત્ર દિશ્યેષ્ટકોપધાનં વિધાય તત્પ્રશંસનં, એતાસાં દિશ્યાનાં પ્રથમચિતાવેવોપહિતત્વાન્મધ્યમચિતૌ કિમર્થં તદુપધાનમિત્યાશઙ્ક્યાત્રાપ્યુપધેયત્વસ્ય સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનં, દિશ્યેષ્ટકાનાં પુનશ્છન્દોલક્ષણરૂપેણાન્નરૂપેણ ચ પ્રશંસનં, દિશ્યોપધાને મન્ત્રપઞ્ચકં વિનિયુજ્ય તસ્ય તાત્પર્યતો વ્યાખ્યાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૨ વિશ્વજ્યોતિરિષ્ટકોપધાનમ્, દશપ્રાણભૃદિષ્ટકોપધાનમ્
૨ વિશ્વજ્યોતિરિષ્ટકોપધાનમ્—તત્ર મધ્યમાયા વિશ્વજ્યોતિરિષ્ટકાયાઃ સપ્રયોજનમુપધાનં વિધાય વાયુરૂપેણ તસ્યાઃ પ્રશંસનં, પૂર્વેષ્ટકાભ્યોઽસ્યા અવ્યવહિતત્વં વિધાય પ્રજારૂપેણ પ્રશંસનં, સ્વયમાતૃણ્ણાવદ્વિશ્વકર્મલિઙ્ગકેન મન્ત્રેણ સાદનં વિધાય તન્મંત્રસ્ય વ્યાખ્યાનં, સાર્થવાદં સૂદદોહસાધિવદનં ચ પૂર્વવદિતિ પ્રદર્શનં,
ચતુરૃતબ્યેષ્ટકોપધાનમ્--તત્ર ચતસૃણામૃતવ્યેષ્ટકાનામુપધાનં સમંત્રકં સોપપત્તિકં ધર્મવિશેષસહિતં વિધાયોપધાનમંત્રાભિપ્રાયં પ્રદર્શ્ય ચ તત્પ્રશંસનં, મધ્યમચિત્યાં પ્રથમોત્તમચિત્યોર્યદ્વૈલક્ષણ્યમૃતવ્યાનાં ચતુષ્ટ્વં તસ્ય પ્રશંસનં, શ્ચતુષ્ટ્વમુક્ત્વા પશુત્વમુપજીવ્યાન્નાત્મનાઽપિ પ્રશંસનમ્ , ઉક્તસ્યૈવ ચતુષ્ટ્વસ્ય શબ્દગતચતુઃસંખ્યાયુક્તાન્તરિક્ષાખ્યમધ્યમચિતેર્યોગ્યત્વાભિધાનદ્વારેણ પ્રશંસનં, પુનસ્તસ્યૈવ પ્રકારાન્તરેણાપિ પ્રશંસનમ્ , એતાસાં ચતસૃણાં પ્રાગુક્તાભિઃ સહ સમુચ્ચિત્ય વિરાટ્ત્વસમ્પાદનાય તત્પ્રશંસનં,
દશપ્રાણભૃદિષ્ટકોપધાનમ--તત્ર દશાનાં પ્રાણભૃદિષ્ટકાનામુપધાનં સોપપત્તિકં સમંત્રકં વિધાય તત્પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૩ છન્દસ્યેષ્ટકોપધાનમ્
૩ છન્દસ્યેષ્ટકોપધાનમ્--તત્ર છન્દસ્યાનાં પશુરૂપત્વં પશૂનામન્નરૂપત્વં મધ્યમાયા । શ્ચિતેરન્તરિક્ષત્વં ચાભિધાય તાશ્છન્દસ્યાઃ પૂર્વાર્દ્ધે પ્રાણભૃતામુપહિતત્વાદ્દક્ષિણાદિદિક્ષુ દ્વાદશ દ્વાદશ ઉપદધ્યાદિતિ વિધાનં, ઉક્તાયા એવેષ્ટકાસંખ્યાયાઃ પુનર્જગત્યાદિદ્વારેણાન્નાત્મનાઽપિ પ્રશંસન, પૂર્વેષ્ટકાભ્યોઽવ્યવધાનં વિધાય તત્પ્રશંસનં, તત્ર દક્ષિણત ઉપધેયેષ્ટકાનાં, મંત્રાન્વિધાય તેષાં વ્યાખ્યાનં, તત્રાપ્યુત્તરાસામષ્ટાનામિષ્ટકાનાં નિરુક્તરૂપં વૈલક્ષણ્યં દર્શયિત્વા તદ્વિધાનં, પશ્ચાદુપધેયાનાં દ્વાદશાનામિષ્ટકાનામુપધાનમંત્રાણાં પ્રતીકમાદાય તેષાં સમનાર્થત્વેન માદિચ્છન્દોરૂપતામાશઙ્ક્ય તદ્ભિન્નત્વં ચોપપાદ્ય તાત્પર્યપુરઃસરં તન્મંત્રપ્રતીકવ્યાખ્યાનં, દક્ષિણોત્તરપક્ષપુચ્છસન્ધિષુ । નિરુક્તાનિરુક્તભેદેન દ્વિવિધાનામપિ છન્દસામુપધાનસ્યાન્યતરોપધાનપક્ષે દોષપ્રદર્શનપુરઃસરં પ્રશંસનં, પ્રતિદિક્ષુ યદ્દ્વાદશત્વં તસ્યા બૃહતીસમ્પત્તિદ્વારા પ્રશંસનમ્ , એતાસામેવેષ્ટકાનાં પુનર્વિસ્રસ્તપ્રજાપત્યવયવપ્રતિસન્ધાનરૂપત્વેન પ્રશંસનમ્, એતાસામિષ્ટકાનાં પૂર્વોક્તાભિઃ સહ સમુચ્ચિત્ય પ્રશંસનમ્, અર્થવાદપ્રસઙ્ગેનોક્તસ્ય ચન્દ્રમસ્ત્વસ્યોપપાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૪ ચતુર્દશ વાલખિલ્યેષ્ટકોપધાનમ્
૪ ચતુર્દશવાલખિલ્યેષ્ટકોપધાનમ્—તત્ર પૂર્વં વાલખિલ્યેષ્ટકોપધાનં વિધાય તત્પ્રશંસનં, પ્રસઙ્ગાદ્વાલખિલ્યનામનિર્વચનં, પુરસ્તાત્પશ્ચાચ્ચ સપ્ત સપ્ત વાલખિલ્યેષ્ટકા વિધાય તાઃ પ્રાણાત્મના પ્રશસ્ય ચેદાનીં પ્રાણશબ્દેન વિવક્ષિતાર્થાભિધાનદ્વારા તાસાં પ્રશંસનં, પુરસ્તાત્પશ્ચાચ્ચોપધેયાનાં મધ્યે ત્રીંસ્ત્રીન્મન્ત્રાનુદાહૃત્ય સંગૃહ્ય ચ તેષાં તાત્પર્યાભિધાનં, બાલખિલ્યોપધાનં પ્રકારાન્તરેણ પ્રશસ્યોક્તપ્રકારસ્ય વિભજ્ય પ્રદર્શનં, પુરસ્તાદુપધેયેષ્ટકાનાં ચતુરો મંત્રાનુદાહૃત્ય તેષાં તાત્પર્યપ્રદર્શનં, પશ્ચાદ્બાલખિલ્યાપ્રસઞ્જનાભિધાનં, પ્રતિગતિપ્રકારં વિભજ્ય તથોત્તરાંશ્ચતુરો મન્ત્રાન્પ્રદર્શ્ય ભુવઃ પ્રતિષ્ઠાત્વસ્યાન્નરૂપત્વેન પ્રશંસનં, પ્રજાપતેઃ શરીરરૂપેણ સંસ્કારમભિધાયાદ્યા સ્વયમાતૃણ્ણા-પઞ્ચ દિશ્યાઃ-વિશ્વજ્યોતિઃ-ચતસ્ર ઋતવ્યા.-ઇત્યેકાદશ વર્જયિત્વાઽવશિષ્ટાનાં શિરઆદ્યઙ્ગકલ્પનયા તત્રત્ય પ્રાણરૂયસંસ્કારસ્ય પ્રદર્શનં, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં લોકમ્પૃણેષ્ટકયોરુપધાનવિધાનં, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં પુરીષનિવપનવિધાનં ચેત્યાદિ ।