શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.2.3

૮.૨.૩ પઞ્ચપ્રાણભૃદિષ્ટકોપધાનમ્
અથ પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવા અબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તે ચેતયમાના વાયુમેવ ચિતિમપશ્યંસ્તામસ્મિન્નદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ -

પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ । પ્રાણો વૈ વાયુર્વાયુમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ રેતઃસિચોર્વેલયેમે વૈ રેતઃસિચાવનયોસ્તદ્વાયું દધાતિ તસ્માદનયોર્વાયુઃ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વતસ્તદ્વાયું દધાતિ તસ્માત્સર્વતો વાયુઃ સર્વતઃ સમીચીઃ સર્વતસ્તત્સમ્યઞ્ચં વાયું દધાતિ તસ્માત્સર્વતઃ સમ્યઙ્ભૂત્વા સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યો વાતિ દિશ્યા અનૂપદધાતિ દિક્ષુ તદ્વાયું દધાતિ તસ્માત્સર્વાસુ દિક્ષુ વાયુઃ -

યદ્વેવ પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ । આસ્વેવૈતત્પ્રજાસુ પ્રાણાન્દધાતિ તા અનન્તર્હિતા વૈશ્વદેવીભ્ય ઉપદધાત્યનન્તર્હિતાંસ્તત્પ્રજાભ્યઃ પ્રાણાન્દધાતિ પ્રાણં મે પાહ્યપાનં મે પાહિ વ્યાનં મે પાહિ ચક્ષુર્મ ઉર્વ્યા વિભાહિ શ્રોત્રં મે શ્લોકયેત્યેતાનેવાસ્વેતત્કૢપ્તાન્પ્રાણાન્દધાતિ -

અથાપસ્યા ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવા અબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તે ચેતયમાના વૃષ્ટિમેવ ચિતિમપશ્યંસ્તામસ્મિન્નદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ -

અપસ્યા ઉપદધાતિ । આપો વૈ વૃષ્ટિર્વૃષ્ટિમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ રેતઃસિચોર્વેલયેમે વૈ રેતઃસિચાવનયોસ્તદ્વૃષ્ટિં દધાતિ તસ્માદનયોર્વર્ષતિ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વતસ્તદ્વૃષ્ટિં દધાતિ તસ્માત્સર્વતો વર્ષતિ સર્વતઃ સમીચીઃ સર્વતસ્તત્સમીચીં વૃષ્ટિં દધાતિ તસ્માત્સર્વતઃ સમ્યઙ્ભૂત્વા સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યો વર્ષતિ વાયવ્યા અનૂપદધાતિ વાયૌ તદ્વૃષ્ટિં દધાતિ તસ્માદ્યાં દિશં વાયુરેતિ તાં દિશં વૃષ્ટિરન્વેતિ -

યદ્વેવાપસ્યા ઉપદધાતિ । એષ્વેવૈતત્પ્રાણેષ્વપો દધાતિ તા અનન્તર્હિતાઃ પ્રાણભૃદ્ભ્ય ઉપદધાત્યનન્તર્હિતાસ્તત્પ્રાણેભ્યોઽપો દધાત્યથો અન્નં વા આપોઽનન્તર્હિતં તત્પ્રાણેભ્યોઽન્નં દધાત્યપઃ પિન્વૌષધીર્જિન્વ દ્વિપાદવ ચતુષ્પાત્પાહિ દિવો વૃષ્ટિમેરયેત્યેતા એવૈષ્વેતત્કૢપ્તા અપો દધાતિ -

અથ ચ્છન્દસ્યા ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવા અબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તે ચેતયમાનાઃ પશૂનેવ ચિતિમપશ્યંસ્તામસ્મિન્નદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ -

છન્દસ્યા ઉપદધાતિ । પશવો વૈ છન્દાંસિ પશૂનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વતસ્તત્પશૂન્દધાતિ તસ્માત્સર્વતઃ પશવોઽપસ્યા અનૂપદધાત્યપ્સુ તત્પશૂન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ તસ્માદ્યદા વર્ષત્યથ પશવઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ -

યદ્વેવ ચ્છન્દસ્યા ઉપદધાતિ । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તાત્પશવ ઉદક્રામંશ્છન્દાંસિ ભૂત્વા તાન્ગાયત્રી છન્દો ભૂત્વા વયસાઽઽપ્નોત્તદ્યદ્ગાયત્ર્યાઽઽપ્નોદેતદ્ધિ છન્દ આશિષ્ઠં સા તદ્ભૂત્વા પ્રજાપતિરેતાન્પશૂન્વયસાઽઽપ્નોત્ -

મૂર્ધા વય ઇતિ । પ્રજાપતિર્વૈ મૂર્ધા સ વયોઽભવત્પ્રજાપતિશ્છન્દ ઇતિ પ્રજાપતિરેવ ચ્છન્દોઽભવત્ -

ક્ષત્રં વય ઇતિ । પ્રજાપતિર્વૈ ક્ષત્રં સ વયોઽભવન્મયન્દં છન્દ ઇતિ યદ્વા અનિરુક્તં તન્મયન્દમનિરુક્તો વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરેવ ચ્છન્દોઽભવત્ -

વિષ્ટમ્ભો વય ઇતિ । પ્રજાપતિર્વૈ વિષ્ટમ્ભઃ સ વયોઽભવદધિપતિશ્છન્દ ઇતિ પ્રજાપતિર્વા અધિપતિઃ પ્રજાપતિરેવ ચ્છન્દોઽભવત્ -

વિશ્વકર્મા વય ઇતિ । પ્રજાપતિર્વૈ વિશ્વકર્મા સ વયોઽભવત્પરમેષ્ઠી છન્દ ઇત્યાપો વૈ પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠી તા હિ પરમે સ્થાને તિષ્ઠન્તિ પ્રજાપતિરેવ પરમેષ્ઠી છન્દોઽભવત્ -

તાનિ વા એતાનિ । ચત્વારિ વયાંસિ ચત્વારિ ચ્છન્દાંસિ તદષ્ટાવષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્યેષા વૈ સા ગાયત્રી યા તદ્ભૂત્વા પ્રજાપતિરેતાન્પશૂન્વયસાઽઽપ્નોત્તસ્માજ્જીર્ણં પશું વયસાઽઽપ્ત ઇત્યાચક્ષતે તસ્માદુ સર્વાસ્વેવ વયો વય ઇત્યનુવર્તતેઽથ યેઽસ્માત્તે પશવ ઉદક્રામન્નેતે તે પઞ્ચદશોત્તરે વજ્રો વૈ પશવો વજ્રઃ પઞ્ચદશસ્તસ્માદ્યસ્ય પશવો ભવન્ત્યપૈવ સ પાપ્માનં હતે વજ્રો હૈવ તસ્ય પાપ્માનમપહન્તિ તસ્માદ્યાં કાં ચ દિશં પશુમાનેતિ વજ્રવિહિતાં હૈવ તામન્વેતિ -