શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.2

દ્વિતીયા ચિતિઃ
બ્રાહ્મણમ્

૧ દ્વિતીયા ચિતિઃ-તત્ર પ્રથમં દ્વિતીયસ્યાશ્ચિતેરુપધાનં વિધાય તદીયપ્રયોજનસ્ય પ્રથમચિતિપ્રયોજનપ્રતિપાદનપૂર્વકમુપપાદનમ્, તત્રાશ્વિનીનાં પ્રથમમુપધાનં વિધાતુમુપોદ્ઘાતકથનમ્ , એવમુપોદ્ઘાતત્વેન દ્વિતીયચિત્યુપધાનેઽશ્વિ. કર્તૃત્વ પ્રતિપાદ્યાપોદ્ઘાતિકમાશ્વિનીનામુપધાનં વિધાય તત્ર મન્ત્રચતુષ્ટયં વિનિયુજ્ય તેષાં પાદશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , એતાસાં ચતસૃણામિષ્ટકાનાં સંભૂય પ્રશંસનમ્, તાસામુપધાને સ્થાનવિશેષં ગુણાન્તરં ચ વિધાય તયોઃ પ્રશંસનમ્ , ઉપધાનસાદનસૂદદોહસાધિવદનાનાં નાનાત્વં વિધાય તત્પ્રશંસનમ્, મધ્યે ઉપધેયાયા આશ્વિન્યાઃ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , વિહિત ઉપધાને મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , એતાસામાશ્વિનીનામાત્મભાગ ઉપધાનસ્યાનુવાદ પુરઃસરમાખ્યાયિકયા પ્રતિપાદનમ્ પ્રજાપત્યવયવસન્ધાનરૂપેઽર્થે મન્ત્રાણામપિ સામર્થ્યમસ્તીતિ પ્રતિપાદ્ય સ્થાનવિશેષસ્ય સર્વત ઉપધાનસ્ય ચાપ્યેતદર્થાનુગુણત્વસ્ય સકારણમાવિષ્કરણમ્ , ઋતવ્યેષ્ટકોપધાનમ્--તત્ર પૂર્વં મંત્રતદર્થવિવરણોપેતં સાર્થવાદમૃતવ્યયોરિષ્ટકયોરુપધાનં વિધાય તદ્વિધિસિદ્ધં દ્વિત્વમનૂદ્ય તસ્ય પ્રશંસનમ્ , ઇષ્ટકયોર્દ્વિત્વાત્પૃથક્સાદનપ્રાપ્તૌ સકૃત્સાદનત્વાભિધાનમ્, ઋતવ્યયોર્દ્વિતીયચિતાવુપધાનસ્ય પ્રશંસનમ્ , અગ્નેઃ સંવત્સરરૂપસ્ય લોકત્રયાત્મકત્વકલ્પનાયાઃ પ્રયોજનં પ્રતિપાદ્ય પુનઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૨ પઞ્ચ વૈશ્વદેવેષ્ટકોપધાનમ્
૨ પઞ્ચવૈશ્વદેવેષ્ટકોપધાનમ્—તત્રાદૌ વૈશ્વદેવીનામુપધાનં વિધાય તસ્યાખ્યાયિકયા પ્રશંસનમ્ , વૈશ્વદેવીનામુપધાનં પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસ્ય તાસામુપધાને સ્થાનસ્ય સવિશેષં સાર્થવાદમભિધાનં તત્રાપ્યાશ્વિનીનામાનન્તર્યાભિધાનં ચ, પુનઃ પ્રકારાન્તરેણ વૈશ્વદેવીનામુપધાનપ્રશંસનમ્, આસાં પઞ્ચાનાં વૈશ્વદેવીનામુપધાને મન્ત્રાન્વિધાતુમુપોદ્ઘાતકથનમ્ , અનુષઞ્જપ્રકારસહિતાન્મન્ત્રાન્વિધાય તેષાં વ્યાખ્યાનં, કૃત્સ્નમન્ત્રાણાં મધ્યમભાગસ્ય નાનારૂપત્વસ્ય સાર્થવાદં નિરૂપણં ચેતિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૩ પઞ્ચ પ્રાણભૃદિષ્ટકોપધાનમ્
૩ પઞ્ચપ્રાણભૃદિષ્ટકોપધાનમ્--તત્ર પ્રાણભૃદિષ્ટકાનામુપધાનં વિધાય તત્પ્રશંસનં, તાસાં સ્થાનસ્ય સવિશેષમભિધાનં, તાસામુપધાને ગુણવિશેષકથનં, સાર્થવાદં દિશ્યાનન્તર્યાભિધાનં, પ્રકારાન્તરેણ પ્રાણભૃતઃ પ્રશંસ્ય તાસામુપધાનમન્ત્રાન્વિનિયુજ્ય સંગૃહ્ય તત્તાત્પર્યાભિધાનં, અપસ્યેષ્ટકોપધાનમ્--તત્રાપસ્યાનામુપધાનં સાર્થવાદં વિધાયાસાં પ્રાણભૃદ્ભ્યો વ્યવધાનાભાવસ્ય સપ્રયોજનં પ્રતિપાદનમ્, અપસ્યાનામુપધાનમન્ત્રાન્વિનિયુજ્ય સંગૃહ્ય તત્તાત્પર્યાભિધાનં,
એકોનવિંશતિવયસ્યેષ્ટકોપધાનમ્ --તત્ર છન્દસ્યેષ્ટકાનામુપધાનં સાર્થવાદં વિધાયાસાં પૂર્વવત્સર્વત ઉપધાનમપસ્યાનાંસાન્નિધ્યં ચ વિધાય તતયોઃ પ્રશંસનં, છન્દસ્યાનાં પશુરૂપત્વેન યા સ્તુતિઃ કૃતા પુનસ્તસ્યા એવ જ્યેષ્ઠત્વપ્રદર્શનમ્ , ઇત્થમિષ્ટકાનાં પશુરૂપતામુપપાદ્યાથ પૂર્વદિશ્યુપધેયાનાં ચતસૃણામિષ્ટકાનાં મન્ત્રાન્વિધાય વ્યાખ્યાય ચાર્થાન્નિષ્પન્નં ગાયત્રીરૂપમિષ્ટમિતિ પ્રદર્શનં, ગાયત્રીછન્દઃ-સમ્પત્તિં પ્રદર્શ્ય યા પ્રજાપતેર્વયસ આપ્તિરુક્તા સેદાનીન્તનવ્યવહારસ્ય મૂલમિતિ પ્રદર્શનમ્, આપ્તવ્યાનાં પશૂનાં સ્વરૂપં સામાન્યેન નિર્દિશ્ય પશૂનાં તદ્ગતસંખ્યાયાશ્ચ પ્રશંસનં, યુક્તિભિરુપપાદિતસ્યાર્થસ્ય લોકસ્થિત્યા દૃઢીકરણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્

૪ " પઞ્ચદશોત્તરે " ઇતિ યે પશવઃ સંગ્રહેણ નિર્દિષ્ટાસ્તેષામિદાનીં દક્ષિણોત્તરપશ્ચિમદિક્ષુ ક્રમેણોપધેયેષ્ટકામન્ત્રવ્યાખ્યાનપ્રસઙ્ગેન દર્શનં, સર્વેષુ મન્ત્રેષુ નિરુક્તં યત્પશુવયશ્છન્દસાં પૌર્વાપર્યમભિહિતં તસ્ય પ્રશંસનમ્ , ઇષ્ટકાનાં પશ્વાત્મના સ્તુતેઃ પ્રયોજનાભિધાનં, સોપપત્તિકં શિરઆદિરૂપોપધાનક્રમનિરૂપણં, અવિભાગેન વિહિતાનાં પશ્વાત્મિકાનામિષ્ટકાનાં યથોચિતં મધ્યાદ્યઙ્ગેષુ વિભજ્ય વિનિયોગપ્રતિપાદનં તત્રાપિ વિશેષાભિધાનં ચ, શિરઃપુચ્છયોરણુતરત્વસ્ય સોપપત્તિકમભિધાનં, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં લોકમ્પૃણેષ્ટકયોઃ સ્થાનવિશેષે ઉપધાનવિધાનં, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં પુરીષનિવપનવિધાનં ચેત્યાદિ.