શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.1.4

તા હૈકે પુરુષમુપાર્પ્યોપદધતિ । એષ વૈ પ્રાણસ્તમેતા બિભ્રતિ યત્પ્રાણં બિભ્રતિ તસ્માત્પ્રાણભૃત ઇતિ ન તથા કુર્યાદેષોઽહૈવ પ્રાણો ય એષ હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તસ્ય ત્વયમાત્મા યાવદિદમભ્યયમગ્નિર્વિહિતસ્તદ્યદ્ધાસ્યૈતા અઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નુયુઃ પ્રાણો હાસ્ય તદઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નુયાદ્યદુ વૈ પ્રાણોઽઙ્ગં નાભિપ્રાપ્નોતિ શુષ્યતિ વા વૈ તન્મ્લાયતિ વા તસ્માદેનાઃ પરિશ્રિત્સ્વેવોપાર્પ્યોપદધ્યાદથ યા મધ્ય ઉપદધાતિ તાભિરસ્યૈષ આત્મા પૂર્ણસ્તા ઉ એવૈતસ્માદનન્તર્હિતાઃ -

તદાહુઃ । યદયં પુરો ભુવોઽયં દક્ષિણા વિશ્વકર્માયં પશ્ચાદ્વિશ્વવ્યચા ઇદમુત્તરાત્સ્વરિયમુપરિ મતિરિતિ સમ્પ્રતિ દિશોઽભ્યનૂચ્યન્તેઽથ કસ્માદેના અક્ષ્ણયા દેશેષૂપદધાતીતિ પ્રાણા વૈ પ્રાણભૃતસ્તા યત્સમ્પ્રતિ દિશ ઉપદધ્યાત્પ્રાગયં હૈવાયં પ્રાણઃ સંચરેદથ યદેના એવમભ્યનૂક્તાઃ સતીરક્ષ્ણયા દેશેષૂપદધાતિ તસ્માદયં પ્રાગયં પ્રાણઃ સન્નક્ષ્ણયા સર્વાણ્યઙ્ગાનિ સર્વમાત્માનમનુસંચરતિ (અક્ષ્ણયા – વક્રગત્યા – સાયણ) -

સ એષ પશુર્યદગ્નિઃ । સોઽત્રૈવ સર્વઃ કૃત્સ્નઃ સંસ્કૃતસ્તસ્ય યાઃ પુરસ્તાદુપદધાતિ તૌ બાહૂ અથ યાઃ પશ્ચાત્તે સક્થ્યાવથ યા મધ્ય ઉપદધાતિ સ આત્મા તા રેતઃસિચોર્વેલયોપદધાતિ પૃષ્ટયો વૈ રેતઃસિચૌ મધ્યમુ પૃષ્ટયો મધ્યતો હ્યયમાત્મા સર્વત ઉપદધાતિ સર્વતો હ્યયમાત્મા -

તદાહુઃ । યત્પૂર્વેષુ ગણેષ્વેકૈકં સ્તોમમેકૈકં પૃષ્ઠમુપદધાત્યથ કસ્માદત્ર દ્વૌ સ્તોમૌ દ્વે પૃષ્ઠે ઉપદધાતીત્યાત્મા વા અસ્યૈષ આત્માનં તદઙ્ગાનાં જ્યેષ્ઠં વરિષ્ઠં વીર્યવત્તમં કરોતિ તસ્માદયમાત્માઙ્ગાનાં જ્યેષ્ઠો વરિષ્ઠો વીર્યવત્તમઃ -

તદાહુઃ । કથમસ્યૈષોઽગ્નિઃ સર્વઃ કૃત્સ્ન ઇષ્ટકાયામિષ્ટકાયાં સંસ્કૃતો ભવતીતિ મજ્જા યજુરસ્થીષ્ટકા માંસં સાદનં ત્વક્સૂદદોહા લોમ પુરીષસ્ય યજુરન્નમ્પુરીષમેવમુ હાસ્યૈષોઽગ્નિઃ સર્વઃ કૃત્સ્ન ઇષ્ટકાયામિષ્ટકાયાં સંસ્કૃતો ભવતિ -

સ એષ સાર્વાયુષોઽગ્નિઃ । સ યો હૈતમેવં સાર્વાયુષમગ્નિં વેદ સર્વં હૈવાયુરેતિ -

અથાતઃ સમઞ્ચનપ્રસારણસ્યૈવ । સંચિતં હૈકે સમઞ્ચનપ્રસારણેનેત્યભિમૃશન્તિ પશુરેષ યદગ્નિર્યદા વૈ પશુરઙ્ગાનિ સંચાઞ્ચતિ પ્ર ચ સારયત્યથ સ તૈર્વીર્યં કરોતિ -

સંવત્સરોઽસિ પરિવત્સરોઽસિ । ઇદાવત્સરોઽસીદ્વત્સરોઽસિ વત્સરોઽસિ ઉષસસ્તે કલ્પન્તામહોરાત્રાસ્તે કલ્પન્તામર્ધમાસાસ્તે કલ્પન્તાં માસાસ્તે કલ્પન્તામૃતવસ્તે કલ્પન્તાં સંવત્સરસ્તે કલ્પતાં પ્રેત્યા એત્યૈ સં ચાઞ્ચ પ્ર ચ સારય સુપર્ણચિદસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ધ્રુવઃ સીદેતિ -

અપિ હ સ્માહ શાટ્યાયનિઃ । સ્ફોટતોર્હૈકઃ પક્ષયોરુપશુશ્રાવૈતેનાભિમૃષ્ટસ્ય તસ્માદેનમેતેનાભ્યેવ મૃશેદિતિ -

અથ હ સ્માહ સ્વર્જિન્નાગ્નજિતઃ । નગ્નજિદ્વા ગાન્ધારઃ પ્રાણો વૈ સમઞ્ચનપ્રસારણં યસ્મિન્વા અઙ્ગે પ્રાણો ભવતિ તત્સં ચાઞ્ચતિ પ્ર ચ સારયતિ સંચિતમેવૈનં બહિષ્ટાદભ્યન્યાત્તદસ્મિન્પ્રાણં સમઞ્ચનપ્રસારણં દધાતિ તથા સં ચાઞ્ચતિ પ્ર ચ સારયતીતિ તદહૈવ સમઞ્ચનપ્રસારણં યત્સ તદુવાચ રાજન્યબન્ધુરિવ ત્વેવ તદુવાચ યન્નુ શતં કૃત્વોઽથો સહસ્રમ્બહિષ્ટાદભ્યન્યુર્ન વૈ તસ્મિંસ્તે પ્રાણં દધ્યુર્યો વા આત્મન્પ્રાણઃ સ એવ પ્રાણસ્તદ્યત્પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ તદસ્મિન્પ્રાણં સમઞ્ચનપ્રસારણં દધાતિ તથા સં ચાઞ્ચતિ પ્ર ચ સારયત્યથ લોકમ્પૃણે ઉપદધાત્યસ્યાં સ્રક્ત્યાં તયોરુપરિબન્ધુઃ પુરીષં નિવપતિ તસ્યોપરિ બન્ધુઃ -

(ઇત્યાહવનીયાગ્નિચિત્યાયાં પઞ્ચચિતિકાયાં પ્રથમા ચિતિઃ)