શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.1.2

અથ પશ્ચાત્ । અયં પશ્ચાદ્વિશ્વવ્યચા ઇત્યસૌ વા આદિત્યો વિશ્વવ્યચા યદા હ્યેવૈષ ઉદેત્યથેદં સર્વં વ્યચો ભવતિ તદ્યત્તમાહ પશ્ચાદિતિ તસ્માદેતં પ્રત્યઞ્ચમેવ યન્તં પશ્યન્તિ ચક્ષુર્હાદિત્યો ભૂત્વા પશ્ચાત્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

તસ્ય ચક્ષુર્વૈશ્વવ્યચસમિતિ । ચક્ષુસ્તસ્માદ્રૂપાદાદિત્યાન્નિરમિમીત વર્ષાશ્ચાક્ષુષ્ય ઇતિ વર્ષા ઋતું ચક્ષુષો નિરમિમીત જગતી વાર્ષીતિ જગતીં છન્દો વર્ષાભ્ય ઋતોર્નિરમિમીત જગત્યા ઋક્સમમિતિ જગત્યૈ છન્દસ ઋક્સમં સામ નિરમિમીતઽર્ક્સમાચ્છુક્ર ઇત્યૃક્સમાત્સામ્નઃ શુક્રં ગ્રહં નિરમિમીત શુક્રાત્સપ્તદશ ઇતિ શુક્રાદ્ગ્રહાત્સપ્તદશં સ્તોમં નિરમિમીત સપ્તદશાદ્વૈરૂપમિતિ સપ્તદશાત્સ્તોમાદ્વૈરૂપં પૃષ્ઠં નિરમિમીત -

જમદગ્નિરૃષિરિતિ । ચક્ષુર્વૈ જમદગ્નિરૃષિર્યદેનેન જગત્પશ્યત્યથો મનુતે તસ્માચ્ચક્ષુર્જમદગ્નિરૃષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયેતિ પ્રજાપતિસૃષ્ટયા ત્વયેત્યેતચ્ચક્ષુર્ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્ય ઇતિ ચક્ષુઃ પશ્ચાત્પ્રાપાદયત નાનોપદધાતિ યે નાના કામાશ્ચક્ષુષિ તાંસ્તદ્દધાતિ સકૃત્સાદયત્યેકં તચ્ચક્ષુઃ કરોત્યથ યન્નાના સાદયેચ્ચક્ષુર્હ વિચ્છિન્દ્યાત્સૈષા ત્રિવૃદિષ્ટકા તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથોત્તરતઃ । ઇદમુત્તરાત્સ્વરિતિ દિશો વા ઉત્તરાત્તદ્યત્તા આહોત્તરાદિત્યુત્તરા હ્યસ્માત્સર્વસ્માદ્દિશોઽથ યત્સ્વરિત્યાહ સ્વર્ગો હિ લોકો દિશઃ શ્રોત્રં હ દિશો ભૂત્વોત્તરતસ્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

તસ્ય શ્રોત્રં સૌવમિતિ । શ્રોત્રં તસ્માદ્રૂપાદ્દિગ્ભ્યો નિરમિમીત શરચ્છ્રૌત્રીતિ શરદમૃતું શ્રોત્રાન્નિરમિમીતાનુષ્ટુપ્શારદીત્યનુષ્ટુભં છન્દઃ શરદ ઋતોર્નિરમિમીતાનુષ્ટુભ ઐડમિત્યનુષ્ટુભશ્છન્દસ ઐડં સામ નિરમિમીતૈડાન્મન્થીત્યૈડાત્સામ્નો મન્થિનં ગ્રહં નિરમિમીત મન્થિન એકવિંશ ઇતિ મન્થિનો ગ્રહાદેકવિંશં સ્તોમં નિરમિમીતૈકવિંશાદ્વૈરાજમિત્યેકવિંશાત્સ્તોમાદ્વૈરાજં પૃષ્ઠં નિરમિમીત -

વિશ્વામિત્ર ઋષિરિતિ । શ્રોત્રં વૈ વિશ્વામિત્ર ઋષિર્યદેનેન સર્વતઃ શૃણોત્યથો યદસ્મૈ સર્વતો મિત્રં ભવતિ તસ્માચ્છ્રોત્રં વિશ્વામિત્ર ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયેતિ પ્રજાપતિસૃષ્ટયા ત્વયેત્યેતચ્છ્રોત્રં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્ય ઇતિ શ્રોત્રમુત્તરતઃ પ્રાપાદયત નાનોપદધાતિ યે નાના કામાઃ શ્રોત્રે તાંસ્તદ્દધાતિ સકૃત્સાદયત્યેકં તચ્છ્રોત્રં કરોત્યથ યન્નાના સાદયેચ્છ્રોત્રં હ વિચ્છિન્દ્યાત્સૈષા ત્રિવૃદિષ્ટકા તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ મધ્યે । ઇયમુપરિ મતિરિતિ ચન્દ્રમા વા ઉપરિ તદ્યત્તમાહોપરીત્યુપરિ હિ ચન્દ્રમા અથ યન્મતિરિત્યાહ વાગ્વૈ મતિર્વાચા હીદં સર્વં મનુતે વાગ્ઘ ચન્દ્રમા ભૂત્વોપરિષ્ટાત્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

તસ્યૈ વાઙ્માત્યેતિ । વાચં તસ્માદ્રૂપાચ્ચન્દ્રમસો નિરમિમીત હેમન્તો વાચ્ય ઇતિ હેમન્તમૃતું વાચો નિરમિમીત પઙ્ક્તિર્હૈમન્તીતિ પઙ્ક્તિં ચ્છન્દો હેમન્તાદૃતોર્નિરમિમીત પઙ્ક્ત્યૈ નિધનવદિતિ પઙ્ક્ત્યૈ છન્દસો નિધનવત્સામ નિરમિમીત નિધનવત આગ્રયણ ઇતિ નિધનવતઃ સામ્ન આગ્રયણં ગ્રહં નિરમિમીતાગ્રયણાત્ત્રિણવત્રયસ્ત્રિંશાવિત્યાગ્રયણાદ્ગ્રહાત્ત્રિણવત્રયસ્ત્રિંશૌ સ્તોમૌ નિરમિમીત ત્રિણવત્રયસ્ત્રિંશાભ્યાં શાક્વરરૈવતે ઇતિ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિંશાભ્યાં સ્તોમાભ્યાં શાક્વરરૈવતે પૃષ્ઠે નિરમિમીત -

વિશ્વકર્મ ઋષિરિતિ । વાગ્વૈ વિશ્વકર્મઽર્ષિર્વાચા હીદં સર્વં કૃતં તસ્માદ્વાગ્વિશ્વકર્મઽર્ષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયેતિ પ્રજાપતિસૃષ્ટયા ત્વયેત્યેતદ્વાચં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્ય ઇતિ વાચમુપરિષ્ટાત્પ્રાપાદયત નાનોપદધાતિ યે નાના કામા વાચિ તાંસ્તદ્દધાતિ સકૃત્સાદયત્યેકાં તદ્વાચં કરોત્યથ યન્નાના સાદયેદ્વાચં હ વિચ્છિન્દ્યાત્સૈષા ત્રિવૃદિષ્ટકા તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

એતદ્વૈ તદન્નમ્ । યત્તત્પ્રાણાશ્ચ પ્રજાપતિશ્ચાસૃજન્તૈતાવાન્વૈ સર્વો યજ્ઞો યજ્ઞ ઉ દેવાનામન્નમ્ -

તા દશદશોપદધાતિ । દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાડુ કૃત્સ્નમન્નં સર્વમેવાસ્મિન્નેતત્કૃત્સ્નમન્નં દધાતિ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વત એવાસ્મિન્નેતત્કૃત્સ્નમન્નં દધાતિ તા હૈતા વિરાજ એતાન્પ્રાણાન્બિભ્રતિ યત્પ્રાણાન્બિભ્રતિ તસ્માત્પ્રાણભૃતઃ -