શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.1.1

૮.૧.૧ પઞ્ચાશત્પ્રાણભૃદિષ્ટકોપધાનમ્
પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ । પ્રાણા વૈ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણાનેવૈતદુપદધાતિ તાઃ પ્રથમાયાં ચિતા ઉપદધાતિ પૂર્વાર્ધ એષોઽગ્નેર્યત્પ્રથમા ચિતિઃ પુરસ્તાત્તત્પ્રાણાન્દધાતિ તસ્માદિમે પુરસ્તાત્પ્રાણાઃ -

તા દશદશોપદધાતિ । દશ વૈ પ્રાણા યદુ વા અપિ બહુ કૃત્વો દશદશ દશૈવ તત્પઞ્ચ કૃત્વો દશદશોપદધાતિ પઞ્ચ વા એતાન્પશૂનુપદધાતિ દશદશ વા એકૈકસ્મિન્પશૌ પ્રાણાસ્તદેષુ સર્વેષુ પ્રાણાન્દધાત્યનન્તર્હિતાઃ પશુભ્ય ઉપદધાત્યનન્તર્હિતાંસ્તત્પશુભ્યઃ પ્રાણાન્દધાતિ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વત એવૈષ્વેતત્પ્રાણાન્દધાતિ -

યદ્વેવ પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તાત્પ્રાણા ઉદક્રામન્દેવતા ભૂત્વા તાનબ્રવીદુપ મેત પ્રતિ મ એતદ્ધત્ત યેન મે યૂયમુદક્રમિષ્ટેતિ સ વૈ તદન્નં સૃજસ્વ યત્તે વયં પશ્યન્ત ઉપવસામેતિ તે વા ઉભયે સૃજામહા ઇતિ તથેતિ તે પ્રાણાશ્ચ પ્રજાપતિશ્ચૈતદન્નમસૃજન્તૈતાઃ પ્રાણભૃતઃ -

સ પુરસ્તાદુપદધાતિ । અયં પુરો ભુવ ઇત્યગ્નિર્વૈ પુરસ્તદ્યત્તમાહ પુર ઇતિ પ્રાઞ્ચં હ્યગ્નિમુદ્ધરન્તિ પ્રાઞ્ચમુપચરન્ત્યથ યદ્ભુવ ઇત્યાહાગ્નિર્વૈ ભુવોઽગ્નેર્હીદં સર્વં ભવતિ પ્રાણો હાગ્નિર્ભૂત્વા પુરસ્તાત્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

તસ્ય પ્રાણો ભૌવાયન ઇતિ । પ્રાણં તસ્માદ્રૂપાદગ્નેર્નિરમિમીત વસન્તઃ પ્રાણાયન ઇતિ વસન્તમૃતું પ્રાણાન્નિરમિમીત ગાયત્રી વાસન્તીતિ ગાયત્રીં છન્દો વસન્તાદૃતોર્નિરમિમીત ગાયત્ર્યૈ ગાયત્રમિતિ ગાયત્ર્યૈ છન્દસો ગાયત્રં સામ નિરમિમીત ગાયત્રાદુપાંશુરિતિ ગાયત્રાત્સામ્ન ઉપાંશું ગ્રહં નિરમિમીતોપાંશોસ્ત્રિવૃદિત્યુપાંશોર્ગ્રહાત્ત્રિવૃતં સ્તોમં નિરમિમીત ત્રિવૃતો રથન્તરમિતિ ત્રિવૃતઃ સ્તોમાદ્રથન્તરં પૃષ્ઠં નિરમિમીત -

વસિષ્ઠ ઋષિરિતિ । પ્રાણો વૈ વસિષ્ઠ ઋષિર્યદ્વૈ નુ શ્રેષ્ઠસ્તેન વસિષ્ઠોઽથો યદ્વસ્તૃતમો વસતિ તેનો એવ વસિષ્ઠઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયેતિ પ્રજાપતિસૃષ્ટયા ત્વયેત્યેતત્પ્રાણં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્ય ઇતિ પ્રાણં પુરસ્તાત્પ્રાપાદયત નાનોપદધાતિ યે નાના કામાઃ પ્રાણે તાંસ્તદ્દધાતિ સકૃત્સાદયત્યેકં તત્પ્રાણં કરોત્યથ યન્નાના સાદયેત્પ્રાણં હ વિચ્છિન્દ્યાત્સૈષા ત્રિવૃદિષ્ટકા યજુઃ સાદનં સૂદદોહાસ્તત્ત્રિવૃત્ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તત્કૃત્વોપદધાતિ -

અથ દક્ષિણતઃ । અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મેત્યયં વૈ વાયુર્વિશ્વકર્મા યોઽયં પવત એષ હીદં સર્વં કરોતિ તદ્યત્તમાહ દક્ષિણેતિ તસ્માદેષ દક્ષિણૈવ ભૂયિષ્ઠં વાતિ મનો હ વાયુર્ભૂત્વા દક્ષિણતસ્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

તસ્ય મનો વૈશ્વકર્મણમિતિ । મનસ્તસ્માદ્રૂપાદ્વાયોર્નિરમિમીત ગ્રીષ્મો માનસ ઇતિ ગ્રીષ્મમૃતું મનસો નિરમિમીત ત્રિષ્ટુબ્ગ્રૈષ્મીતિ ત્રિષ્ટુભં છન્દો ગ્રીષ્માદૃતોર્નિરમિમીત ત્રિષ્ટુભઃ સ્વારમિતિ ત્રિષ્ટુભશ્છન્દસઃ સ્વારં સામ નિરમિમીત સ્વારાદન્તર્યામ ઇતિ સ્વારાત્સામ્નોઽન્તર્યામં ગ્રહં નિરમિમીતાન્તર્યામાત્પઞ્ચદશ ઇત્યન્તર્યામાદ્ગ્રહાત્પઞ્ચદશં સ્તોમં નિરમિમીત પઞ્ચદશાદ્બૃહદિતિ પઞ્ચદશાત્સ્તોમાદ્બૃહત્પૃષ્ઠં નિરમિમીત -

ભરદ્વાજ ઋષિરિતિ । મનો વૈ ભરદ્વાજ ઋષિરન્નં વાજો યો વૈ મનો બિભર્તિ સોઽન્નં વાજં ભરતિ તસ્માન્મનો ભરદ્વાજ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયેતિ પ્રજાપતિસૃષ્ટયા ત્વયેત્યેતન્મનો ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્ય ઇતિ મનો દક્ષિણતઃ પ્રાપાદયત નાનોપદધાતિ યે નાના કામા મનસિ તાંસ્તદ્દધાતિ સકૃત્સાદયત્યેકં તન્મનઃ કરોત્યથ યન્નાના સાદયેન્મનો હ વિચ્છિન્દ્યાત્સૈષા ત્રિવૃદિષ્ટકા તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -