શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 7.5-3

૭.૫.૧ કૂર્મેષ્ટકોપધાનમ્, ઉખેષ્ટકોપધાનમ્, ઉખોપરિહોમઃ
કૂર્મમુપદધાતિ । રસો વૈ કૂર્મો રસમેવૈતદુપદધાતિ યો વૈ સ એષાં લોકાનામપ્સુ પ્રવિદ્ધાનાં પરાઙ્રસોઽત્યક્ષરત્સ એષ કૂર્મસ્તમેવૈતદુપદધાતિ યાવાનુ વૈ રસસ્તાવાનાત્મા સ એષ ઇમ એવ લોકાઃ -

તસ્ય યદધરં કપાલમ્ । અયં સ લોકસ્તત્પ્રતિષ્ઠિતમિવ ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત ઇવ હ્યયં લોકોઽથ યદુત્તરં સા દ્યૌસ્તદ્વ્યવગૃહીતાન્તમિવ ભવતિ વ્યવગૃહીતાન્તેવ હિ દ્યૌરથ યદન્તરા તદન્તરિક્ષં સ એષ ઇમ એવ લોકા ઇમાનેવૈતલ્લોકાનુપદધાતિ -

તમભ્યનક્તિ । દધ્ના મધુના ઘૃતેન દધિ હૈવાસ્ય લોકસ્ય રૂપં ઘૃતમન્તરિક્ષસ્ય મધ્વમુષ્ય સ્વેનૈવૈનમેતદ્રૂપેણ સમર્ધયત્યથો દધિ હૈવાસ્ય લોકસ્ય રસો ઘૃતમન્તરિક્ષસ્ય મધ્વમુષ્ય સ્વેનૈવૈનમેતદ્રસેન સમર્ધયતિ -

મધુ વાતા ઋતાયત ઇતિ । યાં વૈ દેવતામૃગભ્યનૂક્તા યાં યજુઃ સૈવ દેવતા સઽર્ક્સો દેવતા તદ્યજુસ્તદ્ધૈતન્મધ્વેવૈષ ત્રિચો રસો વૈ મધુ રસમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ ગાયત્રીભિસ્તિસૃભિસ્તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

સ યત્કૂર્મો નામ । એતદ્વૈ રૂપં કૃત્વા પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત યદસૃજતાકરોત્તદ્યદકરોત્તસ્માત્કૂર્મઃ કશ્યપો વૈ કૂર્મસ્તસ્માદાહુઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ કાશ્યપ્ય ઇતિ -

સ યઃ કૂર્મોઽસૌ સ આદિત્યોઽમુમેવૈતદાદિત્યમુપદધાતિ તં પુરસ્તાત્પ્રત્યઞ્ચમુપદધાત્યમું તદાદિત્યં પુરસ્તાત્પ્રત્યઞ્ચં દધાતિ તસ્માદસાવાદિત્યઃ પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્ધીયતે દક્ષિણતોઽષાઢાયૈ વૃષા વૈ કૂર્મો યોષાઽષાઢા દક્ષિણતો વૈ વૃષા યોષામુપશેતેઽરત્નિમાત્રેઽરત્નિમાત્રાદ્ધિ વૃષા યોષામુપશેતે સૈષા સર્વાસામિષ્ટકાનાં મહિષી યદષાઢૈતસ્યૈ દક્ષિણતઃ સન્ત્સર્વાસામિષ્ટકાનાં દક્ષિણતો ભવતિ -

યદ્વેવ કૂર્મમુપદધાતિ । પ્રાણો વૈ કૂર્મઃ પ્રાણો હીમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ કરોતિ પ્રાણમેવૈતદુપદધાતિ તં પુરસ્તાત્પ્રત્યઞ્ચમુપદધાતિ પુરસ્તાત્તત્પ્રત્યઞ્ચમ્પ્રાણં દધાતિ તસ્માત્પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્પ્રાણો ધીયતે પુરુષમભ્યાવૃત્તં યજમાને તત્પ્રાણં દધાતિ દક્ષિણતોઽષાઢાયૈ પ્રાણો વૈ કૂર્મો વાગષાઢા પ્રાણો વૈ વાચો વૃષા પ્રાણો મિથુનમ્ -

અપાં ગમ્ભન્ત્સીદેતિ । એતદ્ધાપાં ગમ્ભિષ્ઠં યત્રૈષ એતત્તપતિ મા ત્વા સૂર્યોઽભિતાપ્સીન્માગ્નિર્વૈશ્વાનર ઇતિ મૈવ ત્વા સૂર્યો હિંસીન્મો અગ્નિર્વૈશ્વાનર ઇત્યેતદચ્છિન્નપત્રાઃ પ્રજા અનુવીક્ષસ્વેતીમા વૈ સર્વાઃ પ્રજા યા ઇમા ઇષ્ટકાસ્તા અરિષ્ટા અનાર્તા અનુવીક્ષસ્વેત્યેતદનુ ત્વા દિવ્યા વૃષ્ટિઃ સચતામિતિ યથૈવૈનં દિવ્યા વૃષ્ટિરનુસચેતૈવમેતદાહ -

અથૈનમેજયતિ । ત્રીન્ત્સમુદ્રાન્ત્સમસૃપત્સ્વર્ગાનિતીમે વૈ ત્રયઃ સમુદ્રાઃ સ્વર્ગા લોકાસ્તાનેષ કૂર્મો ભૂત્વાનુસંસસર્પાપાં પતિર્વૃષભ ઇષ્ટકાનામિત્યપાં હ્યેષ પતિર્વૃષભ ઇષ્ટકાનાં પુરીષં વસાનઃ સુકૃતસ્ય લોક ઇતિ પશવો વૈ પુરીષમ્પશૂન્વસાનઃ સુકૃતસ્ય લોક ઇત્યેતત્તત્ર ગચ્છ યત્ર પૂર્વે પરેતા ઇતિ તત્ર ગચ્છ યત્રૈતેન પૂર્વે કર્મણેયુરિત્યેતત્-

મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇતિ । મહતી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇત્યેતદિમં યજ્ઞમ્મિમિક્ષતામિતીમં યજ્ઞમવતામિત્યેતત્પિપૃતાં નો ભરીમભિરિતિ બિભૃતાં નો ભરીમભિરિત્યેતદ્દ્યાવાપૃથિવ્યયોત્તમયોપદધાતિ દ્યાવાપૃથિવ્યો હિ કૂર્મઃ -

ત્રિભિરુપદધાતિ । ત્રય ઇમે લોકા અથો ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદુપદધાતિ ત્રિભિરભ્યનક્તિ તત્ષટ્તસ્યોક્તો બન્ધુરવકા અધસ્તાદ્ભવન્ત્યવકા ઉપરિષ્ટાદાપો વા અવકા અપામેવૈનમેતન્મધ્યતો દધાતિ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથોલૂખલમુસલે ઉપદધાતિ । વિષ્ણુરકામયતાન્નાદઃ સ્યામિતિ સ એતે ઇષ્ટકે અપશ્યદુલૂખલમુસલે તે ઉપાધત્ત તે ઉપધાયાન્નાદોઽભવત્તથૈવૈતદ્યજમાનો યદુલૂખલમુસલે ઉપદધાતિ યેન રૂપેણ યત્કર્મ કૃત્વા વિષ્ણુરન્નાદોઽભવત્તેન રૂપેણ તત્કર્મ કૃત્વાન્નાદોઽસાનીતિ તદેતત્સર્વમન્નં યદુલૂખલમુસલે ઉલૂખલમુસલાભ્યાં હ્યેવાન્નં ક્રિયત ઉલૂખલમુસલાભ્યામદ્યતે-

તે રેતઃસિચોર્વેલયોપદધાતિ । પૃષ્ટયો વૈ રેતઃસિચૌ મધ્યમુ પૃષ્ટયો મધ્યત એવાસ્મિન્નેતદન્નં દધાત્યુત્તરે ઉત્તરમેવાસ્માદેતદન્નં દધાત્યરત્નિમાત્રેઽરત્નિમાત્રાદ્ધ્યન્નમદ્યતે -

પ્રાદેશમાત્રે ભવતઃ । પ્રાદેશમાત્રો વૈ ગર્ભો વિષ્ણુરન્નમેતદાત્મસમ્મિતમેવાસ્મિન્નેતદન્નં દધાતિ યદુ વા આત્મસમ્મિતમન્નં તદવતિ તન્ન હિનસ્તિ યદ્ભૂયો હિનસ્તિ તદ્યત્કનીયો ન તદવતિ -

ઔદુમ્બરે ભવતઃ । ઊર્ગ્વૈ રસ ઉદુમ્બર ઊર્જમેવાસ્મિન્નેતદ્રસં દધાત્યથો સર્વ એતે વનસ્પતયો યદુદુમ્બર એતે ઉપદધત્સર્વાન્વનસ્પતીનુપદધાતિ રેતઃસિચોર્વેલયેમે વૈ રેતઃસિચાવનયોસ્તદ્વનસ્પતીન્દધાતિ તસ્માદનયોર્વનસ્પતયશ્ચતુઃસ્રક્તિ ભવતિ ચતસ્રો વૈ દિશઃ સર્વાસુ તદ્દિક્ષુ વનસ્પતીન્દધાતિ તસ્માત્સર્વાસુ દિક્ષુ વનસ્પતયો મધ્યે સંગૃહીતમ્ભવત્યુલૂખલરૂપતાયૈ -

યદ્વેવોલૂખલમુસલે ઉપદધાતિ । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તાત્પ્રાણો મધ્યત ઉદચિક્રમિષત્તમન્નેનાગૃહ્ણાત્તસ્માત્પ્રાણોઽન્નેન ગૃહીતો યો હ્યેવાન્નમત્તિ સ પ્રાણિતિ -

પ્રાણે ગૃહીતેઽસ્માદન્નમુદચિક્રમિષત્તત્પ્રાણેનાગૃહ્ણાત્તસ્માત્પ્રાણેનાન્નં ગૃહીતં યો હ્યેવ પ્રાણિતિ સોઽન્નમત્તિ -

એતયોરુભયોર્ગૃહીતયોઃ।અસ્માદૂર્ગુદચિક્રમિષત્તામેતાભ્યામુભાભ્યામગૃહ્ણાત્તસ્માદેતાભ્યામુભાભ્યામૂર્ગ્ગૃહીતા યો હ્યેવાન્નમત્તિ સ પ્રાણિતિ તમૂર્જયતિ -

ઊર્જિ ગૃહીતાયામ્ । અસ્માદેતે ઉભે ઉદચિક્રમિષતાં તે ઊર્જાઽગૃહ્ણાત્તસ્માદેતે ઉભે ઊર્જા યં હ્યેવોર્જયતિ સ પ્રાણિતિ સોઽન્નમત્તિ -

તાન્યેતાન્યન્યોઽન્યેન ગૃહીતાનિ । તાન્યન્યોઽન્યેન ગૃહીત્વાત્મન્પ્રાપાદયત તદેતદન્નં પ્રપદ્યમાનં સર્વે દેવા અનુપ્રાપદ્યન્તાન્નજીવનં હીદં સર્વમ્ -

તદેષ શ્લોકોઽભ્યુક્તઃ । તદ્વૈ સ પ્રાણોઽભવદિતિ તદ્ધિ સ પ્રાણોઽભવન્મહાન્ભૂત્વા પ્રજાપતિરિતિ મહાન્હિ સ તદભવદ્યદેનમેતે દેવાઃ પ્રાપદ્યન્ત ભુજોભુજિષ્યા વિત્ત્વેતિ પ્રાણા વૈ ભુજોઽન્નં ભુજિષ્યા એતત્સર્વં વિત્ત્વેત્યેતદ્યત્પ્રાણાન્પ્રાણયત્પુરીત્યાત્મા વૈ પૂર્યદ્વૈ પ્રાણાન્પ્રાણયત્તસ્માત્પ્રાણા દેવા અથ યત્પ્રજાપતિઃ પ્રાણયત્તસ્માદુ પ્રજાપતિઃ પ્રાણો યો વૈ સ પ્રાણ એષા સા ગાયત્ર્યથ યત્તદન્નમેષ સ વિષ્ણુર્દેવતાથ યા સોઽર્ગેષ સ ઉદુમ્બરઃ -

સોઽબ્રવીત્ । અયં વાવ મા સર્વસ્માત્પાપ્મન ઉદભાર્ષીદિતિ યદબ્રવીદુદભાર્ષીન્મેતિ તસ્માદુદુમ્ભર ઉદુમ્ભરો હ વૈ તમુદુમ્બર ઇત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવા ઉરુ મે કરદિતિ તસ્માદુરુકરમુરુકરં હ વૈ તદુલૂખલમિત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાઃ સૈષા સર્વેષાં પ્રાણાનાં યોનિર્યદુલૂખલં શિરો વૈ પ્રાણાનાં યોનિઃ -

તત્પ્રાદેશમાત્રં ભવતિ । પ્રાદેશમાત્રમિવ હિ શિરશ્ચતુઃસ્રક્તિ ભવતિ ચતુઃસ્રક્તીવ હિ શિરો મધ્યે સંગૃહીતં ભવતિ મધ્યે સંગૃહીતમિવ હિ શિરઃ -

તં યત્ર દેવાઃ સમસ્કુર્વન્ । તદસ્મિન્નેતત્સર્વં મધ્યતોઽદધુઃ પ્રાણમન્નમૂર્જં તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ રેતઃસિચોર્વેલયા પૃષ્ટયો વૈ રેતઃસિચૌ મધ્યમુ પૃષ્ટયો મધ્યત એવાસ્મિન્નેતત્સર્વં દધાતિ -

વિષ્ણોઃ કર્માણિ પશ્યતેતિ । વીર્યં વૈ કર્મ વિષ્ણોર્વીર્યાણિ પશ્યતેત્યેતદ્યતો વ્રતાનિ પસ્પશ ઇત્યન્નં વૈ વ્રતં યતોઽન્નં સ્પાશયાંચક્ર ઇત્યેતદિન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખેતીન્દ્રસ્ય હ્યેષ યુજ્યઃ સખા દ્વિદેવત્યયોપદધાતિ દ્વે હ્યુલૂખલમુસલે સકૃત્સાદયતિ સમાનં તત્કરોતિ સમાનં હ્યેતદન્નમેવ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથોખામુપદધાતિ યોનિર્વા ઉખા યોનિમેવૈતદુપદધાતિ તામુલૂખલ ઉપદધાત્યન્તરિક્ષં વા ઉલૂખલં યદ્વૈ કિં ચાસ્યા ઊર્ધ્વમન્તરિક્ષમેવ તન્મધ્યં વા અન્તરિક્ષં મધ્યતસ્તદ્યોનિં દધાતિ તસ્માત્સર્વેષાં ભૂતાનામ્મધ્યતો યોનિરપિ વનસ્પતીનામ્ -

યદ્વેવોખામુપદધાતિ । યો વૈ સ પ્રજાપતિર્વ્યસ્રંસતૈષા સોખેમે વૈ લોકા ઉખેમે લોકાઃ પ્રજાપતિસ્તામુલૂખલ ઉપદધાતિ તદેનમેતસ્મિન્ત્સર્વસ્મિન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ પ્રાણેઽન્ન ઊર્જ્યથો એતસ્માદેવૈનમેતત્સર્વસ્માદનન્તર્હિતં દધાતિ -

અથોપશયાં પિષ્ટ્વા । લોકભાજમુખાં કૃત્વા પુરસ્તાદુખાયા ઉપનિવપત્યેષ હૈતસ્યૈ લોકસ્તથો હાસ્યૈષાનન્તરિતા ભવતિ -

તદાહુઃ । કથમસ્યૈષા પક્વા શૃતોપહિતા ભવતીતિ યદેવ યજુષ્કૃતા તેનાથો યદ્વૈ કિં ચૈતમગ્નિં વૈશ્વાનરમુપનિગચ્છતિ તત એવ તત્પક્વં શૃતમુપહિતમ્ભવતિ -

ધ્રુવાસિ ધરુણેતિ । તસ્યોક્તો બન્ધુઃ। ઇતો જજ્ઞે પ્રથમમેભ્યો યોનિભ્યો અધિ જાતવેદા ઇત્યેતેભ્યો હિ યોનિભ્યઃ પ્રથમં જાતવેદા અજાયત સ ગાયત્ર્યા ત્રિષ્ટુભાનુષ્ટુભા ચ દેવેભ્યો હવ્યં વહતુ પ્રજાનન્નિત્યેતૈર્વાઽએષ છન્દોભિર્દેવેભ્યો હવ્યં વહતિ પ્રજાનન્ -

ઇષે રાયે રમસ્વ । સહસે દ્યુમ્ન ઊર્જે અપત્યાયેત્યેતસ્મૈ સર્વસ્મૈ રમસ્વેત્યેતત્સમ્રાડસિ સ્વરાડસીતિ સમ્રાટ્ચ હ્યેષ સ્વરાટ્ચ સારસ્વતૌ ત્વોત્સૌ પ્રાપવતામિતિ મનો વૈ સરસ્વાન્વાક્સરસ્વત્યેતૌ સારસ્વતા ઉત્સૌ તૌ ત્વા પ્રાવતામિત્યેતદ્દ્વાભ્યામુપદધાતિ તસ્યોક્તો બન્ધુરથો દ્વયં હ્યેવૈતદ્રૂપમ્મૃચ્ચાઽપશ્ચ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથૈનામભિજુહોતિ । એતદ્વા અસ્યામેતત્પૂર્વં રેતઃ સિક્તં ભવતિ સિકતાસ્તદેતદભિકરોતિ તસ્માદ્યોનૌ રેતઃ સિક્તમભિક્રિયત આજ્યેન જુહોતિ સ્રુવેણ સ્વાહાકારેણ દ્વાભ્યામાગ્નેયીભ્યાં ગાયત્રીભ્યાં તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અગ્ને યુક્ષ્વા હિ યે તવ । યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાનિતિ યુક્તવતીભ્યામિદમેવૈતદ્યોનૌ રેતો યુનક્તિ તસ્માદ્યોનૌ રેતો યુક્તં ન નિષ્પદ્યતે -

સ યદિ સંવત્સરભૃતઃ સ્યાત્ । અથાભિજુહુયાત્સર્વં વૈ તદ્યત્સંવત્સરભૃતઃ સર્વં તદ્યદભિજુહોત્યથ યદ્યસંવત્સરભૃતઃ સ્યાદુપૈવ તિષ્ઠેતાસર્વં વૈ તદ્યદસંવત્સરભૃતોઽસર્વં તદ્યદુપતિષ્ઠતેઽભિ ત્વેવ જુહુયાત્-

પશુરેષ યદગ્નિઃ । સોઽત્રૈવ સર્વઃ કૃત્સ્નઃ સંસ્કૃતસ્તસ્યાવાઙ્પ્રાણઃ સ્વયમાતૃણ્ણા શ્રોણી દ્વિયજુઃ પૃષ્ટયો રેતઃસિચૌ કીકસા વિશ્વજ્યોતિઃ કકુદમૃતવ્યે ગ્રીવા અષાઢા શિરઃ કૂર્મો યે કૂર્મે પ્રાણા યે શીર્ષન્પ્રાણાસ્તે તે -

તં વા એતમ્ । ઇત ઊર્ધ્વં પ્રાઞ્ચં ચિનોત્યસૌ વા આદિત્ય એષોઽગ્નિરમું તદાદિત્યમિત ઊર્ધ્વં પ્રાઞ્ચં દધાતિ તસ્માદસાવાદિત્ય ઇત ઊર્ધ્વઃ પ્રાઙ્ધીયતે -

અથૈનં પ્રસલવ્યાવર્તયતિ । અમું તદાદિત્યં પ્રસલવ્યાવર્તયતિ તસ્માદસાવાદિત્ય ઇમાંલ્લોકાન્પ્રસલવ્યનુપર્યૈતિ -

ઉદરમુખા । યોનિરુલૂખલમુત્તરોખા ભવત્યધરમુલૂખલમુત્તરં હ્યુદરમધરા યોનિઃ શિશ્નં મુસલં તદ્વૃત્તમિવ ભવતિ વૃત્તમિવ હિ શિશ્નં તદ્દક્ષિણત ઉપદધાતિ દક્ષિણતો વૈ વૃષા યોષામુપશેતે યદુ પશોઃ સંસ્કૃતસ્યાન્નં તદ્દૂર્વેષ્ટકા તસ્ય વા એતસ્યોત્તરોઽર્ધ ઉદાહિતતરો ભવતિ પશુરેષ યદગ્નિસ્તસ્માત્પશોઃ સુહિતસ્યોત્તરઃ કુક્ષિરુન્નતતરો ભવતિ -