શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 7.2-2

૭.૨.૪ અપાં નિનયનં સર્વૌષધવપનં ચ
અથોદચમસાન્નિનયતિ । એતદ્વૈ દેવા અબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તે ચેતયમાના વૃષ્ટિમેવ ચિતિમપશ્યંસ્તામસ્મિન્નદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ -

ઉદચમસા ભવન્તિ । આપો વૈ વૃષ્ટિર્વૃષ્ટિમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાત્યૌદુમ્બરેણ ચમસેન તસ્યોક્તો બન્ધુશ્ચતુઃસ્રક્તિના ચતસ્રો વૈ દિશઃ સર્વાભ્ય એવાસ્મિન્નેતદ્દિગ્ભ્યો વૃષ્ટિં દધાતિ -

ત્રીંસ્ત્રીનુદચમસાન્નિનયતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદ્વૃષ્ટિં દધાતિ -

દ્વાદશોદચમસાન્કૃષ્ટે નિનયતિ । દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદ્વૃષ્ટિં દધાતિ -

સ વૈ કૃષ્ટે નિનયતિ । તસ્માત્કૃષ્ટાય વર્ષતિ સ યત્કૃષ્ટ એવ નિનયેન્નાકૃષ્ટે કૃષ્ટાયૈવ વર્ષેન્નાકૃષ્ટાયાથ યદકૃષ્ટ એવ નિનયેન્ન કૃષ્ટે અકૃષ્ટાયૈવ વર્ષેન્ન કૃષ્ટાય કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચ નિનયતિ તસ્માત્કૃષ્ટાય ચાકૃષ્ટાય ચ વર્ષતિ -

ત્રીન્કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચ નિનયતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદ્વૃષ્ટિં દધાતિ -

યદ્વેવોદચમસાન્નિનયતિ । એતદ્વા અસ્મિન્દેવાઃ સંસ્કરિષ્યન્તઃ પુરસ્તાદપોદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતત્સંસ્કરિષ્યન્પુરસ્તાદપો દધાતિ -

ત્રીંસ્ત્રીનુદચમસાન્નિનયતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદપો દધાતિ -

દ્વાદશોદચમસાન્કૃષ્ટે નિનયતિ । દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદપો દધાતિ -

સ વૈ કૃષ્ટે નિનયતિ । પ્રાણેષુ તદપો દધાતિ સ યત્કૃષ્ટ એવ નિનયેન્નાકૃષ્ટે પ્રાણેષ્વેવાપઃ સ્યુર્નેતરસ્મિન્નાત્મન્નથ યદકૃષ્ટ એવ નિનયેન્ન કૃષ્ટ આત્મન્નેવાપઃ સ્યુર્ન પ્રાણેષુ કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચ નિનયતિ તસ્માદિમા ઉભયત્રાપઃ પ્રાણેષુ ચાત્મંશ્ચ -

ત્રીન્કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચ નિનયતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદપો દધાતિ -

પઞ્ચદશોદચમસાન્નિનયતિ । પઞ્ચદશો વૈ વજ્ર એતેનૈવાસ્યૈતત્પઞ્ચદશેન વજ્રેણ સર્વં પાપ્માનમપહન્તિ -

અથ સર્વૌષધં વપતિ । એતદ્વૈ દેવા અબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તે ચેતયમાના અન્નમેવ ચિતિમપશ્યંસ્તામસ્મિન્નદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ -

સર્વૌષધં ભવતિ । સર્વમેવ તદન્નં યત્સર્વૌષધં સર્વમેવાસ્મિન્નેતદન્નં દધાતિ તેષામેકમન્નમુદ્ધરેત્તસ્ય નાશ્નીયાદ્યાવજ્જીવમૌદુમ્બરેણ ચમસેન તસ્યોક્તો બન્ધુશ્ચતુઃસ્રક્તિના ચતસ્રો વૈ દિશઃ સર્વાભ્ય એવાસ્મિન્નેતદ્દિગ્ભ્યોઽન્નં દધાત્યનુષ્ટુબ્ભિર્વપતિ વાગ્વા અનુષ્ટુબ્વાચો વા અન્નમદ્યતે -

તિસૃભિસ્તિસૃભિરૃગ્ભિર્વપતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદન્નં દધાતિ -

દ્વાદશભિરૃગ્ભિઃ કૃષ્ટે વપતિ । દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદન્નં દધાતિ -

સ વૈ કૃષ્ટે વપતિ । તસ્માત્કૃષ્ટેઽન્નં પચ્યતે યત્કૃષ્ટ એવ વપેન્નાકૃષ્ટે કૃષ્ટ એવાન્નં પચ્યેત નાકૃષ્ટેઽથ યદકૃષ્ટ એવ વપેન્ન કૃષ્ટેઽકૃષ્ટ એવાન્નં પચ્યેત ન કૃષ્ટે કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચ વપતિ તસ્માત્કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચાન્નં પચ્યતે -

તિસૃભિઃ કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચ વપતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મિન્નેતદન્નં દધાતિ -

યદ્વેવ સર્વૌષધં વપતિ । એતદ્વા એનં દેવાઃ સંસ્કરિષ્યન્તઃ પુરસ્તાત્સર્વેણ ભેષજેનાભિષજ્યંસ્તથૈવૈનમયમેતત્સંસ્કરિષ્યન્પુરસ્તાત્સર્વેણ ભેષજેન ભિષજ્યતિ -

સર્વૌષધં ભવતિ । સર્વમેતદ્ભેષજં યત્સર્વૌષધં સર્વેણૈવૈનમેતદ્ભેષજેન ભિષજ્યતિ -

તિસૃભિસ્તિસૃભિરૃગ્ભિર્વપતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદ્ભિષજ્યતિ -

દ્વાદશભિરૃગ્ભિઃ કૃષ્ટે વપતિ । દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદ્ભિષજ્યતિ -

સ વૈ કૃષ્ટે વપતિ । પ્રાણાંસ્તદ્ભિષજ્યતિ સ યત્કૃષ્ટ એવ વપેન્નાકૃષ્ટે પ્રાણાનેવ ભિષજ્યેન્નેતરમાત્માનમથ યદકૃષ્ટ એવ વપેન્ન કૃષ્ટ આત્માનમેવ ભિષજ્યેન્ન પ્રાણાન્કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચ વપતિ પ્રાણાંશ્ચ તદાત્માનં ચ ભિષજ્યતિ -

તિસૃભિઃ કૃષ્ટે ચાકૃષ્ટે ચ વપતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદ્ભિષજ્યતિ -

પઞ્ચદશોદચમસાન્નિનયતિ પઞ્ચદશભિરૃગ્ભિર્વપતિ તત્ત્રિંશત્ત્રિંશદક્ષરા વિરાડ્વિરાડુ કૃત્સ્નમન્નં સર્વમેવાસ્મિન્નેતત્કૃત્સ્નમન્નં દધાતિ -

યા ઓષધીઃ પૂર્વા જાતાઃ । દેવેભ્યસ્ત્રિયુગં પુરેત્યૃતવો વૈ દેવાસ્તેભ્ય એતાસ્ત્રિઃ પુરા જાયન્તે વસન્તા પ્રાવૃષિ શરદિ મનૈ નુ બભ્રૂણામહમિતિ સોમો વૈ બભ્રુઃ સૌમ્યા ઓષધય ઓષધઃ પુરુષઃ શતં ધામાનીતિ યદિદં શતાયુઃ શતાર્ઘઃ શતવીર્યઃ એતાનિ હાસ્ય તાનિ શતં ધામાનિ સપ્ત ચેતિ ય એવેમે સપ્તશીર્ષન્પ્રાણાસ્તાનેતદાહ -

શતં વો અમ્બ ધામાનિ । સહસ્રમુત વો રુહ ઇતિ યદિદં શતધા ચ સહસ્રધા ચ વિરૂઢા અધા શતક્રત્વો યૂયમિમં મે અગદં કૃતેતિ યમિમં ભિષજ્યામીત્યેતત્ -

તા એતા એકવ્યાખ્યાનાઃ । એતમેવાભિ યથૈતમેવ ભિષજ્યેદેતં પારયેત્તા અનુષ્ટુભો ભવન્તિ વાગ્વા અનુષ્ટુબ્વાગુ સર્વં ભેષજં સર્વેણૈવૈનમેતદ્ભેષજેન ભિષજ્યતિ -

અથાતો નિરુક્તાનિરુક્તાનામેવ । યજુષા દ્વાવનડ્વાહૌ યુનક્તિ તૂષ્ણીમિતરાન્યજુષા
ચતસ્રઃ કૃષતિ તૂષ્ણીમિતરાસ્તૂષ્ણીં દર્ભસ્તમ્બમુપદધાતિ યજુષાભિજુહોતિ તૂષ્ણીમુદચમસાન્નિનયતિ યજુષા વપતિ -

પ્રજાપતિરેષોઽગ્નિઃ । ઉભયમ્વેતત્પ્રજાપતિર્નિરુક્તશ્ચાનિરુક્તશ્ચ પરિમિતશ્ચાપરિમિતશ્ચ તદ્યદ્યજુષા કરોતિ યદેવાસ્ય નિરુક્તં પરિમિતં રૂપં તદસ્ય તેન સંસ્કરોત્યથ યત્તૂષ્ણીં યદેવાસ્યાનિરુક્તમપરિમિતં રૂપં તદસ્ય તેન સંસ્તરોતિ સ હ વા એતં સર્વં કૃત્સ્નં પ્રજાપતિં સંસ્કરોતિ ય એવં વિદ્વાનેતદેવં કરોતિ બાહ્યાનિ રૂપાણિ નિરુક્તાનિ ભવન્ત્યન્તરાણ્યનિરુક્તાનિ પશુરેષ યદગ્નિસ્તસ્માત્પશોર્બાહ્યાનિ રૂપાણિ નિરુક્તાનિ ભવન્ત્યન્તરાણ્યનિરુક્તાનિ -