શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 7.1-2

પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । સ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા સર્વમાજિમિત્વા વ્યસ્રંસત તસ્માદ્વિસ્રસ્તાત્પ્રાણો મધ્યત ઉદક્રામદથાસ્માદ્વીર્યમુદક્રામત્તસ્મિન્નુત્ક્રાન્તેઽપદ્યત
તસ્માત્પન્નાદન્નમસ્રવદ્યચ્ચક્ષુરધ્યશેત તસ્માદસ્યાન્નમસ્રવન્નો હેહ તર્હિ કા ચન પ્રતિષ્ઠાઽઽસ -

તે દેવા અબ્રુવન્ । ન વા ઇતોઽન્યા પ્રતિષ્ઠાસ્તીમમેવ પિતરં પ્રજાપતિં સંસ્કરવામ સૈવ નઃ પ્રતિષ્ઠા ભવિષ્યતીતિ -

તેઽગ્નિમબ્રુવન્ । ન વા ઇતોઽન્યા પ્રતિષ્ઠાસ્તિ ત્વયીમં પિતરં પ્રજાપતિં સંસ્કરવામ સૈવ નઃ પ્રતિષ્ઠા ભવિષ્યતીતિ કિં મે તતો ભવિષ્યતીતિ -

તેઽબ્રુવન્ । અન્નં વા અયં પ્રજાપતિસ્ત્વન્મુખા એતદન્નમદામ ત્વન્મુખાનાં ન એષોઽન્નમસદિતિ તથેતિ તસ્માદ્દેવા અગ્નિમુખા અન્નમદન્તિ યસ્યૈ હિ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ જુહ્વત્યગ્નાવેવ જુહ્વત્યગ્નિમુખા હિ તદ્દેવા અન્નમકુર્વત -

સ યોઽસ્માત્પ્રાણો મધ્યત ઉદક્રામત્ । અયમેવ સ વાયુર્યોઽયં પવતેઽથ યદસ્માદ્વીર્યમુદક્રામદસૌ સ આદિત્યોઽથ યદસ્માદન્નમસ્રવદ્યદેવ સંવત્સરેઽન્નં તત્તત્ -

તં દેવા અગ્નૌ પ્રાવૃઞ્જન્ । તદ્ય એનં પ્રવૃક્તમગ્નિરારોહદ્ય એવાસ્માત્સ પ્રાણો મધ્યત ઉદક્રામત્સ એવૈનં સ આપદ્યત તમસ્મિન્નદધુરથ યદસ્માદ્વીર્યમુદક્રામત્તદસ્મિન્નદધુરથ યદસ્માદન્નમસ્રવત્તદસ્મિન્નદધુસ્તં સર્વં કૃત્સ્નં સંસ્કૃત્યોર્ધ્વમુદશ્રયંસ્તદ્યં તમુદશ્રયન્નિમે સ લોકાઃ -

તસ્યાયમેવ લોકઃ પ્રતિષ્ઠા । અથ યોઽસ્મિંલોકેઽગ્નિઃ સોઽસ્યાવાઙ્પ્રાણોઽથાસ્યાન્તરિક્ષમાત્માથ યોઽન્તરિક્ષે વાયુર્ય એવાયમાત્મન્પ્રાણઃ સોઽસ્ય સ દ્યૌરેવાસ્ય શિરઃ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચક્ષુષી યચ્ચક્ષુરધ્યશેત સ ચન્દ્રમાસ્તસ્માત્સ મીલિતતતરોઽન્નં હિ તસ્માદસ્રવત્ -

તદેષા વૈ સા પ્રતિષ્ઠા । યાં તદ્દેવાઃ સમસ્કુર્વન્ત્સૈવેયમદ્યાપિ પ્રતિષ્ઠા સો એવાપ્યતોઽધિ ભવિતા -

સ યઃ સ પ્રજાપતિર્વ્યસ્રંસત । અયમેવ સ યોઽયમગ્નિશ્ચીયત તદ્યદેષોખા રિક્તા શેતે પુરા પ્રવર્જનાદ્યથૈવ તત્પ્રજાપતિરુત્ક્રાન્તે પ્રાણ ઉત્ક્રાન્તે વીર્યે સ્રુતેઽન્ને રિક્તોઽશયદેતદસ્ય તદ્રૂપમ્ -

તામગ્નૌ પ્રવૃણક્તિ । યથૈવૈનમદો દેવાઃ પ્રાવૃઞ્જંસ્તદ્ય એનાં પ્રવૃક્તામગ્નિરારોહતિ ય એવાસ્માત્સ પ્રાણો મધ્યત ઉદક્રામત્સ એવૈનં સ આપદ્યતે તમસ્મિન્દધાત્યથ યદ્રુક્મં પ્રતિમુચ્ય બિભર્તિ યદેવાસ્માદ્વીર્યમુદક્રામત્તદસ્મિન્દધાત્યથ યાઃ સમિધ આદધાતિ
યદેવાસ્માદન્નમસ્રવત્તદસ્મિન્દધાતિ -

તા વૈ સાયં પ્રાતરાદધાતિ । અહ્નશ્ચ હિ તદ્રાત્રેશ્ચાન્નમસ્રવત્તાન્યેતાનિ સર્વસ્મિન્નેવ સંવત્સરે સ્યુઃ સંવત્સરો હિ સ પ્રજાપતિર્યસ્માત્તાન્યુદક્રામંસ્તદસ્મિન્નેતત્સર્વસ્મિન્નેવ સર્વં દધાતિ યસ્મિન્હાસ્યૈતદતો ન કુર્યાન્ન હાસ્ય તસ્મિન્નેતદ્દધ્યાન્નાસંવત્સરભૃતસ્યેક્ષકેણ ચન ભવિતવ્યમિતિ હ સ્માહ વામકક્ષાયણો નેદિમં પિતરં પ્રજાપતિં વિચ્છિદ્યમાનં પશ્યાનીતિ તં સંવત્સરે સર્વં કૃત્સ્નં સંસ્કત્યોર્ધ્વમુચ્છ્રયતિ યથૈવૈનમદો દેવા ઉદશ્રયન્ -

તસ્ય ગાર્હપત્ય એવાયં લોકઃ । અથ યો ગાર્હપત્યેઽગ્નિર્ય એવાયમસ્મિંલોકેઽગ્નિઃ સો
ઽસ્ય સોઽથ યદન્તરાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચ તદન્તરિક્ષમથ ય આગ્નીધ્રીયેઽગ્નિર્ય એવાયમન્તરિક્ષે વાયુઃ સોઽસ્ય સ આહવનીય એવ દ્યૌરથ ય આહવનીયેઽગ્નિસ્તૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ સોઽસ્યૈષ આત્મૈવ -

તસ્ય શિર એવાહવનીયઃ । અથ ય આહવનીયેઽગ્નિર્ય એવાયં શીર્ષન્પ્રાણઃ સોઽસ્ય સ
તદ્યત્સ પક્ષપુચ્છવાન્ભવતિ પક્ષપુચ્છવાન્હ્યયં શીર્ષન્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શિરો દક્ષિણં શ્રોત્રં દક્ષિણઃ પક્ષ ઉત્તરં શ્રોત્રમુત્તરઃ પક્ષઃ પ્રાણો મધ્યમાત્મા વાક્પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા તદ્યત્પ્રાણા વાચાન્નં જગ્ધ્વા પ્રતિતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્પ્રાણાનાં વાક્પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા -

અથ યદન્તરાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચ । સ આત્માથ ય આગ્નીધ્રીયેઽગ્નિર્ય એવાયમન્તરાત્મન્પ્રાણઃ સોઽસ્ય સ પ્રતિષ્ઠૈવાસ્ય ગાર્હપત્યોઽથ યો ગાર્હપત્યેઽગ્નિઃ સોઽસ્યાવાઙ્ પ્રાણઃ -

તં હૈકે ત્રિચિતં ચિન્વન્તિ । ત્રયો વા ઇમે ઽવાઞ્ચઃ પ્રાણા ઇતિ ન તથા કુર્યાદતિ તે રેચયન્ત્યેકવિંશસમ્પદમથો અનુષ્ટુપ્સમ્પદમથો બૃહતીસમ્પદં યે તથા કુર્વન્ત્યેકં હ્યેવૈતદ્રૂપં યોનિરેવ પ્રજાતિરેવ યદેતેઽવાઞ્ચઃ પ્રાણા યદ્ધિ મૂત્રં કરોતિ યત્પુરીષં પ્રૈવ તજ્જાયતે -

અથાતઃ સમ્પદેવ । એકવિંશતિરિષ્ટકા નવ યજૂંષિ તત્ત્રિંશત્સાદનં ચ સૂદદોહાશ્ચ તદ્દ્વાત્રિંશદ્દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્સૈષાઽનુષ્ટુપ્ -

એકવિંશતિર્વેવ પરિશ્રિતઃ । યજુર્દ્વાવિંશં વ્યુદૂહનસ્ય યજુરૂષાશ્ચ યજુશ્ચ સિકતાશ્ચ યજુશ્ચ પુરીષં ચ યજુશ્ચ ચતુર્ભિઃ સંનિવપતિ વિમુઞ્ચતિ પઞ્ચમેન તતસ્ત્રિભિરિયં દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્સૈષાનુષ્ટુપ્ -

અથૈતે દ્વે યજુષી । સો અનુષ્ટુબેવ વાગ્વા અનુષ્ટુપ્તદ્યદિદં દ્વયં વાચો રૂપં દૈવં ચ માનુષં ચોચ્ચૈશ્ચ શનૈશ્ચ તદેતે દ્વે -

તા વા એતાસ્તિસ્રોઽનુષ્ટુભઃ । ચિત એષ ગાર્હપત્યસ્તદ્યદેતા અત્ર તિસ્રોઽનુષ્ટુભઃ સમ્પાદયન્ત્યત્ર હ્યેવેમે તદા સર્વે લોકા ભવન્તિ તતોઽન્યતરાં દ્વાત્રિંશદક્ષરામનુષ્ટુભમાહવનીયં હરન્તિ સ આહવનીયઃ સા દ્યૌસ્તચ્છિરોઽથેહાન્યતરા પરિશિષ્યતે સ ગાર્હપત્યઃ સા પ્રતિષ્ઠા સ ઉ અયં લોકઃ -

અથ યે એતે દ્વે યજુષી । એતત્તદ્યદન્તરાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચ તદન્તરિક્ષં સ આત્મા તદ્યત્તે દ્વે ભવતસ્તસ્માદેતત્તનીયો યદન્તરાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચ તસ્માદેષાં લોકાનામન્તરિક્ષલોકસ્તનિષ્ઠઃ -

સૈષા ત્રેધાવિહિતા વાગનુષ્ટુપ્ । તામેષોઽગ્નિઃ પ્રાણો ભૂત્વાઽનુસંચરતિ ય આહવનીયેઽગ્નિઃ સ પ્રાણઃ સોઽસાવાદિત્યોઽથ ય આગ્નીધ્રીયેઽગ્નિઃ સ વ્યાનઃ સ ઉ અયં વાયુર્યોઽયં પવતેઽથ યો ગાર્હપત્યેઽગ્નિઃ સ ઉદાનઃ સ ઉ અયં યોઽયમસ્મિંલોકેઽગ્નિરેવંવિદ્ધ વાવ સર્વાં વાચં સર્વં પ્રાણં સર્વમાત્માનં સંસ્કુરુતે -

સૈષા બૃહત્યેવ । યે વૈ દ્વે દ્વાત્રિંશતૌ દ્વાત્રિંશદેવ તદથૈતે દ્વે યજુષી તચ્ચતુસ્ત્રિંશદગ્નિરેવ પઞ્ચત્રિંશો નાક્ષરાચ્છન્દો વ્યેત્યેકસ્માન્ન દ્વાભ્યાં સ ઉ દ્વ્યક્ષરસ્તત્ષટ્ત્રિંશત્ષટ્ત્રિંશદક્ષરા બૃહતી બૃહતીં વા એષ સંચિતોઽભિસમ્પદ્યતે યાદૃગ્વૈ યોનૌ રેતઃ સિચ્યતે તાદૃગ્જાયતે તદ્યદેતામત્ર બૃહતીં કરોતિ તસ્માદેષ સંચિતો બૃહતીમભિસમ્પદ્યતે -

તદાહુઃ । યદયં લોકો ગાર્હપત્યોઽન્તરિક્ષં ધિષ્ણ્યા દ્યૌરાહવનીયોઽન્તરિક્ષલોક ઉ અસ્માલ્લોકાદનન્તર્હિતોઽથ કસ્માદ્ગાર્હપત્યં ચિત્વાહવનીયં ચિનોત્યથ ધિષ્ણ્યાનિતિ સહ હૈવેમાવગ્રે લોકાવાસતુસ્તયોર્વિયતોર્યોઽન્તરેણાકાશ આસીત્તદન્તરિક્ષમભવદીક્ષં હૈતન્નામ તતઃ પુરાન્તરા વા ઇદમીક્ષમભૂદિતિ તસ્માદન્તરિક્ષં તદ્યદ્ગાર્હપત્યં ચિત્વાહવનીયં ચિનોત્યેતૌ હ્યગ્રે લોકાવસૃજ્યેતામથ પ્રત્યેત્ય ધિષ્ણ્યાન્નિવપતિ કર્મણ એવાનન્તરયાયાથોઽઅન્તયોર્વાવ સંસ્ક્રિયમાણયોર્મધ્યં સંસ્ક્રિયતે -