શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 7.1

પ્રથમં બ્રાહ્મણમ્ ગાર્હપત્યાગ્નિચયનમ્
૧ ગાર્હપત્યાગ્નિચયનમ-તત્ર પૂર્વં વિધિત્સિતસ્ય ગાર્હપત્યધિષ્ણ્યચયનસ્ય પૂર્વભવાન્ભૂસંસ્કારાન્વિધાતુમાદૌ તત્સ્થાનસ્ય સપ્રયોજનં સાભિપ્રાયં સમન્ત્રકં પલાશશાખયા બ્યુદૂહનવિધાનમ્ , વિહિતે વ્યુદૂહને વિનિયુક્તસ્ય મન્ત્રસ્ય પાદશોઽ નૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્, વ્યુદૂહને વિહિતસ્ય પલાશશાખાકરણત્વસ્ય મન્ત્રકરણત્વસ્ય ચાનૂદ્ય પ્રશંસનં, તસ્યાઃ પલાશશાખાયા ઉદઙ્નિરસનવિધાનમ્ , સમ્માર્જ નાનન્તરમૂષાણાં નિવપનસ્ય સહેતુકં સાર્થવાદં વિધાનમ્, તસ્મિન્નિવપને મંત્રં વિનિયુજ્ય તદર્થવિવરણમ્ , ન્યુપ્તૈરૂષૈઃ પ્રચ્છાદનં વિધાય તસ્ય પ્રશંસનમ્ , સાર્થવાદં મન્ત્ર તદભિપ્રાયોપેતં સિકતાનાં નિવપનવિધાનમ્, સિકતાભિઃ પ્રચ્છાદનં વિધાય શર્કરાભિઃ પરિશ્રયણસ્ય સાર્થવાદં સપ્રકારકં વિધાનમ્ , તત્ર પરિશ્રયણે મન્ત્રં વિધાય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , મન્ત્રસ્ય "સૂદદોહસઃ "ઇતિ પદસ્યોચ્ચારણનિષેધસ્યોપપાદનમેકેન યજુષા બહૂનાં પરિશ્રિતાં સ્થાપનસ્યોપપાદનં ચ, પરિશ્રિદ્રૂપસિકતાનાં બાહ્યાભ્યન્તરભાવં વિધાય તસ્ય પ્રશંસનમ્ , ઇત્થં સંસ્કૃતસ્ય ગાર્હપત્યાયતનસ્યેષ્ટકાભિશ્ચયનવિધાનમ્, વિહિતત્ય ચયનસ્ય નિષ્પત્તયે ઇષ્ટકાનામુપધાનપ્રકારવિધાનમ્ , ઉપધેયાસુ ત્રિવિધાસ્વિષ્ટકાસ્વવયવક્લપ્તિં પ્રતિપાદ્ય તાસાં ચતસૃણામિષ્ટકાનામુપધાને ચતુરો મંત્રાન્વિનિયુજ્ય તેષાં વ્યાખ્યાનમ્ , એતાસામિષ્ટકાનાં ક્રમેણ કૃતમુપધાનમનૂદ્ય તસ્ય પ્રશંસનમ્ , સાદનસૂદદોહસોઃ સકૃત્ત્વં વિધાય તત્પ્રશંસનમ્, પશ્ચિમાર્ધ્યયોરિષ્ટકયોરુપધાનપ્રકારકથનમ્ , તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તદ્વ્યાખ્યાનમ્ , મંત્રતત્તાત્પર્યોપેતં પાશ્ચાત્યયોરુત્તરસ્યા ઇષ્ટકાયા ઉપધાનવિધાનમ્ , સાર્થવાદં સકારણં પાશ્ચાત્યયોરિષ્ટકયોરુપધાનસાદનાદીનાં પૃથક્કર્તવ્યતાભિધાનમ્ , અગ્રપ્રદેશેન તયોઃ પરસ્પરસંસર્ગસ્ય વિધાનમ્ , સમન્ત્રકં પૂર્વાર્ધ્યયોરિષ્ટકયોરુપધાનપ્રકારનિરૂપણમ્ , એતાસામિષ્ટકાનામુપધાનસ્ય પ્રાદક્ષિણ્યમુપનયેન દર્શયિત્વા તસ્ય પ્રશંસનમ્ , ઉપહિતાનામિષ્ટકાનાં સમ્ભૂય સંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, સાદનસંખ્યામનૂદ્ય તસ્યાઃ પ્રશંસનમ્ , સંખ્યાદ્વયં સમ્ભૂય તસ્ય પ્રશંસનં, વક્ષ્યમાણસ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં લોકમ્પૃણાખ્યાયા ઇષ્ટકાયા ઉપધાનવિધાનમ્ , સકૃત્પઠિતેન લોકમ્પૃણેતિ મન્ત્રેણ તિસૃણાં યુગપદુપધાનવિધાનમ્ , તેનૈવ સકૃત્પઠિતેન મન્ત્રેણ દશાનામિ । ષ્ટકાનામુપધાનવિધાનમ્ , પૂર્વં ત્રયોદશ । લોકમ્પૃણાનાં દ્વેધા વિભાગેનોપધાન । પક્ષમભિધાયેદાનીં ત્રેધાવિભાગપક્ષસ્યાપ્યભિધાનમ્ , પૂર્વાભિરિષ્ટકાભિઃ સહૈતાસામિષ્ટકાનાં સંખ્યાં સમ્ભૂય તસ્યાઃ પ્રશંસનમ્ , પરિશ્રિતાં સંખ્યામનૂદ્ય તસ્યાઃ પ્રશંસનમ્, વક્ષ્યમાણસ્તાવકાર્થવાદાતિદેશયુતં પુરીષનિવપનવિધાનં, સાર્થવાદં પુરીષાહરણસ્થાનવિધાનમ્, ઇત્થં પુરીષાન્તાં ગાર્હપત્યચિતિમુક્ત્વાઽથ તસ્યાઃ પ્રાન્તેષુ સામ્યસ્ય સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમભિધાનં ગાર્હપત્યચિતેઃ સાર્થવાદં પરિમાણં વિધાય પરિતો મણ્ડલાકારત્વવિધાનમ્ , ગાર્હપત્યચિતિરૂપસ્યાગ્નેરુખ્યાગ્નેશ્ચ ચતુર્ભિર્મન્ત્રૈઃ સંસર્જનવિધાનમ્ , તન્મન્ત્રાણાં તાત્પર્યાભિધાનઞ્ચ, ચતુર્મન્ત્રકરણકમુખ્યાગ્નેર્ગાર્હપત્યચિતિમધ્યે સકારણં નિવપનવિધાનમ્ , રિક્તાયા ઉખાયા અધ્વર્યુકર્તૃકસ્ય યજમાનકર્તૃકસ્ય વાઽવેક્ષણસ્ય નિષેધં પ્રતિપાદ્ય તસ્યાઃ સિકતાભિઃ સમગર્તત્વકરણવિધાનમ્, ઉખાયાઃ શિક્યાદ્વિમોચનસ્ય સપ્રયોજનં સોપપત્તિકં સદૃષ્ટાન્તં મન્ત્રતદર્થવિવરણોપેતં વિધાનમ્, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશયુતં તસ્યા ઉખાયાઃ જ્વલનરૂપસ્યાગ્નેરુત્તરપાર્શ્વેઽરત્નિમાત્રે ચિતાવેવ સ્થાપનં કર્તવ્યમિત્યભિધાનમ્ , સિકતાપૂર્ણાયા ઉખાયા મધ્યે તૂષ્ણીં પયસ આસેચનસ્ય સકારણં સદૃષ્ટાન્તં વિધાનમ્ , સિકતાપયસોરધરોત્તરભાવમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, ઉખાયાં પયસ આનયનસ્થાનસ્ય વિધાનશ્ચેત્યાદિ ।
દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્
૨ ઉખ્યરૂપેણ સંસ્કૃતસ્ય ગાર્હપત્યાગ્નેર્વિરાડ્રૂપપ્રજાપત્યાત્મત્વં વક્તું પ્રજાપતેઃ સંસ્કૃતિં વિવક્ષયા ચ તચ્છરીરવિશ્લેષણસ્ય પ્રતિપાદનં, અનન્તરમસ્ય । દેવૈઃ કૃતસંસ્કારત્વસ્યોપવર્ણનમ્ , ઇત્થં સમ્પ્રધારિતમર્થં કર્તું દેવા અગ્નિં પ્રાર્થિતવન્તઃ- સોઽપિ તત્પ્રાર્થનમઙ્ગીકૃતવાનિત્યભિધાનમ્, ઇદાનીન્તનપ્રસિદ્ધયા દેવાનામગ્નિમુખત્વસ્ય દૃઢીકરણમ્ ઉત્ક્રાન્તાનાં પ્રાણાદીનાં પરિણામ વિશેષસ્યાભિધાનં, પ્રકૃતમનુસૃત્ય તસ્ય કીદૃક્કિમઙ્ગમિત્યાદિ સોપપત્તિકમભિધાનં, પ્રતિષ્ઠારૂપસ્ય પ્રજાપતેઃ સંસ્કારમભિધાય ચિત્યાગ્નેરપિ તાડક્સંસ્કારં વક્તું તયોસ્તાદાત્મ્યમુપવર્ણ્ય સોપપત્તિકં સંસ્કારસામત્વસ્યોપવર્ણનં, સમિધામહરહરભ્યાધાનમનૂદ્ય તત્ર કારણં પ્રતિપાદ્ય રુક્મપ્રતિમોચનોખ્યભરણાદીનાં સંવત્સરકાલવ્યાપ્તેરભિધાનં, અત્રોક્તેઽર્થે વામકક્ષાયણર્ષેઃ સાભિપ્રાયં મતનિરૂપણં, પ્રકૃતસ્ય ચયનાત્મકસ્ય પ્રજાપતેર્લોકત્રયાત્મત્વં તદધિષ્ઠાત્ત્રગ્નિવાય્વાદિત્યાત્મત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય પુનસ્તસ્યાધિયાજ્ઞિકાધ્યાત્મિકરૂપદ્વયસ્ય પ્રતિપાદનં, ચિત્યાત્મકસ્યાહવનીયસ્ય તત્ર નિધીયમાનસ્યાગ્નેશ્ચ ક્રમેણ શીર્ષત્વં શીર્ષણ્યપ્રાણત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય તયોરેવ પક્ષપુચ્છવત્વસ્ય સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનં, પ્રકારાન્તરેણાપિ તસ્યાધિયાજ્ઞિકાધ્યાત્મિકરૂપત્વસ્ય પ્રતિપાદનં, ત્રિચિતિકો ગાર્હપત્યશ્ચેતવ્ય ઇત્યેકીય મતં સોપપત્તિકમુપન્યસ્ય વક્ષ્યમાણસમ્પત્ત્રયાતિરેકરૂપદોષાભિધાનેન તં પક્ષં નિરાકૃત્ય તથાઽવાઙ્પ્રાણાનામુક્તં ત્રિત્વમઙ્ગીકૃત્ય તદપિ નિરાકૃત્યૈકત્વસ્ય સોપપત્તિકં નિગમનં, પૂર્વમુપક્ષિપ્તાયા અનુષ્ટુબ્બૃહત્યોઃ સમ્પત્તેરભિધાનં, તત્ર ઽતિસ્રોઽનુષ્ટુભઃ સમ્પાદ્ય, તાસાં પ્રયોજનપુરઃસરમુપયોગકથનં, પ્રતિપાદિતાર્થજ્ઞસ્ય ફલાભિધાનં, પ્રાગુપન્યસ્તાયા બૃહતીસમ્પત્તેરુપ્રપાદનં, ગાર્હપત્યાગ્નીધ્રીયાહવનીયાનાં ક્રમેણ પૃથિવ્યન્તરિક્ષદ્યુલોકાત્મકત્વાત્ક્રમેણૈવ તેષાં સંકારો યુક્ત ઇત્યાશંક્ય વ્યુત્ક્રમાનુષ્ઠાનસ્ય સકારણં સપ્રયોજનમુપપાદનં ચેત્યાદિ ।