શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.7.1

રુક્મં પ્રતિમુચ્ય બિભર્તિ । સત્યં હૈતદ્યદ્રુક્મઃ સત્યં વા એતં યન્તુમર્હતિ સત્યેનૈતં દેવા અબિભરુઃ સત્યેનૈવૈનમેતદ્બિભર્તિ -

તદ્યત્તત્સત્યમ્ । અસૌ સ આદિત્યઃ સ હિરણ્મયો ભવતિ જ્યોતિર્વૈ હિરણ્યં જ્યોતિરેષોઽમૃતં હિરણ્યમમૃતમેષ પરિમણ્ડલો ભવતિ પરિમણ્ડલો હ્યેષ એકવિંશતિનિર્બાધ એકવિંશો હ્યેષ બહિષ્ટાન્નિર્બાધં બિભર્તિ રશ્મયો વા એતસ્ય નિર્બાધા બાહ્યત ઉ વા એતસ્ય રશ્મયઃ -

યદ્વેવ રુક્મં પ્રતિમુચ્ય બિભર્તિ । અસૌ વા આદિત્ય એષ રુક્મો નો હૈતમગ્નિમ્મનુષ્યો મનુષ્યરૂપેણ યન્તુમર્હત્યેતેનૈવ રૂપેણૈતદ્રૂપં બિભર્તિ -

યદ્વેવ રુક્મં પ્રતિમુચ્ય બિભર્તિ । રેતો વા ઇદં સિક્તમયમગ્નિસ્તેજો વીર્યં રુક્મોઽસ્મિંસ્તદ્રેતસિ તેજો વીર્યં દધાતિ -

યદેવ રુક્મં પ્રતિમુચ્ય બિભર્તિ । એતદ્વૈ દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ ન ઇમમિહરક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા ન હન્યુરિતિ તસ્મા એતમન્તિકાદ્ગોપ્તારમકુર્વન્નમુમેવાદિત્યમસૌ વા આદિત્ય એષ રુક્મસ્તથૈવાસ્મા અયમેતમન્તિકાદ્ગોપ્તારં કરોતિ -

કૃષ્ણાજિને નિષ્યૂતો ભવતિ । યજ્ઞો વૈ કૃષ્ણાજિનં યજ્ઞો વા એતં યન્તુમર્હતિ યજ્ઞેનૈતં દેવા અબિભરુર્યજ્ઞેનૈવૈતમેતદ્બિભર્તિ લોમતશ્છન્દાંસિ વૈ લોમાનિ છન્દાંસિ વા એતં યન્તુમર્હન્તિ ચ્છન્દોભિરેતં દેવા અબિભરુશ્છન્દોભિરેવૈનમેતદ્બિભર્તિ -

અભિ શુક્લાનિ ચ કૃષ્ણાનિ ચ લોમાનિ નિષ્યૂતો ભવતિ । ઋક્સામયોર્હૈતે રૂપે ઋક્સામે વાઽએતં યન્તુમર્હત ઋક્સામાભ્યામેતં દેવા અબિભરુરૃક્સામાભ્યામેવૈનમેતદ્બિભર્તિ શાણો રુક્મપાશસ્ત્રિવૃત્તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

તમુપરિનાભિ બિભર્તિ । અસૌ વા આદિત્ય એષ રુક્મ ઉપરિનાભ્યુ વા ઽએષઃ -

યદ્વેવોપરિનાભિ । અવાગ્વૈ નાભે રેતઃ પ્રજાપતિસ્તેજો વીર્યં રુક્મો નેન્મે રેતઃ પ્રજાતિં તેજો વીર્યં રુક્મઃ પ્રદહાદિતિ -

યદ્વેવોપરિનાભિ । એતદ્વૈ પશોર્મેધ્યતરં યદુપરિનાભિ પુરીષસંહિતતરં યદવાઙ્નાભેસ્તદ્યદેવ પશોર્મેધ્યતરં તેનૈનમેતદ્બિભર્તિ -

યદ્વેવોપરિનાભિ । યદ્વૈ પ્રાણસ્યામૃતમૂર્ધ્વં તન્નાભેરૂર્ધ્વૈઃ પ્રાણૈરુચ્ચરત્યથ યન્મર્ત્યં પરાક્તન્નાભિમત્યેતિ તદ્યદેવ પ્રાણસ્યામૃતં તદેનમેતદભિસમ્પાદયતિ તેનૈનમેતદ્બિભર્તિ -

અથૈનમાસન્દ્યા બિભર્તિ । ઇયં વા આસન્દ્યસ્યાં હીદં સર્વમાસન્નમિયં વા એતં યન્તુમર્હત્યનયૈતં દેવા અબિભરુરનયૈવૈનમેતદ્બિભર્તિ -

ઔદુમ્બરી ભવતિ । ઊર્ગ્વૈ રસ ઉદુમ્બર ઊર્જૈવૈનમેતદ્રસેન બિભર્ત્યથો સર્વ એતે વનસ્પતયો યદુદુમ્બરઃ સર્વે વા એતં વનસ્પતયો યન્તુમર્હન્તિ સર્વૈરેતં વનસ્પતિભિર્દેવા અબિભરુઃ સર્વૈરેવૈનમેતદ્વનસ્પતિભિર્બિભર્તિ -

પ્રાદેશમાત્ર્યૂર્ધ્વા ભવતિ । પ્રાદેશમાત્રો વૈ ગર્ભો વિષ્ણુર્યોનિરેષા ગર્ભસમ્મિતાં તદ્યોનિં કરોત્યરત્નિમાત્રી તિરશ્ચી બાહુર્વા અરત્નિર્બાહુનો વૈ વીર્યં ક્રિયતે વીર્યસમ્મિતૈવ તદ્ભવતિ વીર્યં વા એતં યન્તુમર્હતિ વીર્યેણૈતં દેવા અબિભરુર્વીર્યેણૈવૈનમેતદ્બિભર્તિ -

ચતુઃસ્રક્તયઃ પાદા ભવન્તિ । ચતુઃસ્રક્તીન્યનૂચ્યાનિ ચતસ્રો વૈ દિશો દિશો વા એતં યન્તુમર્હન્તિ દિગ્ભિરેતં દેવા અબિભરુર્દિગ્ભિરેવૈનમેતદ્બિભર્તિ મૌઞ્જીભી રજ્જુભિર્વ્યુતા ભવતિ ત્રિવૃદ્ભિસ્તસ્યોક્તો બન્ધુર્મૃદા દિગ્ધા તસ્યો એવોક્તોઽથો ઽઅનતિદાહાય -

અથૈનં શિક્યેન બિભર્તિ । ઇમે વૈ લોકા એષોઽગ્નિર્દિશઃ શિક્યં દિગ્ભિર્હીમે લોકાઃ શક્નુવન્તિ સ્થાતું યચ્છક્નુવન્તિ તસ્માચ્છિક્યં દિગ્ભિરેવૈનમેતદ્બિભર્તિ ષડુદ્યામં ભવતિ ષડ્ઢિ દિશો મૌઞ્જં ત્રિવૃત્તસ્યોક્તો બન્ધુર્મૃદા દિગ્ધં તસ્યો એવોક્તોઽથો ઽઅનતિદાહાય -

તસ્યાપ ઽએવ પ્રતિષ્ઠા । અપ્સુ હીમે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતા આદિત્ય આસઞ્જનમાદિત્યે હીમે લોકા દિગ્ભિરાસક્તાઃ સ યો હૈતદેવં વેદૈતેનૈવ રૂપેણૈતદ્રૂપં બિભર્તિ -

યદ્વેવૈનં શિક્યેન બિભર્તિ । સંવત્સર એષોઽગ્નિરૃતવઃ શિક્યમૃતુભિર્હિ સંવત્સરઃ શક્નોતિ સ્થાતું યચ્છક્નોતિ તસ્માચ્છિક્યમૃતુભિરેવૈનમેતદ્બિભર્તિ ષડુદ્યામં ભવતિ ષડ્ઢ્યૃતવઃ -

તસ્યાહોરાત્રે એવ પ્રતિષ્ઠા । અહોરાત્રયોર્હ્યયં સંવત્સરઃ પ્રતિષ્ઠિતશ્ચન્દ્રમા આસઞ્જનં ચન્દ્રમસિ હ્યયં સંવત્સર ઋતુભિરાસક્તઃ સ યો હૈતદેવં વેદૈતેનૈવરૂપેણૈતદ્રૂપં બિભર્તિ તસ્ય હ વા એષ સંવત્સરભૃતો ભવતિ ય એવં વેદ સંવત્સરોપાસિતો હૈવ તસ્ય ભવતિ ય એવં ન વેદેત્યધિદેવતમ્ -

અથાધ્યાત્મમ્ । આત્મૈવાગ્નિઃ પ્રાણાઃ શિક્યં પ્રાણૈર્હ્યયમાત્મા શક્નોતિ સ્થાતું યચ્છક્નોતિ તસ્માચ્છિક્યં પ્રાણૈરેવૈનમેતદ્બિભર્તિ ષડુદ્યામં ભવતિ ષડ્ઢિ પ્રાણાઃ -

તસ્ય મન એવ પ્રતિષ્ઠા । મનસિ હ્યયમાત્મા પ્રતિષ્ઠિતોઽન્નમાસઞ્જનમન્ને હ્યયમાત્મા પ્રાણૈરાસક્તઃ સ યો હૈતદેવં વેદૈતેનૈવ રૂપેણૈતદ્રૂપં બિભર્તિ -

અથૈનમુખયા બિભર્તિ । ઇમે વૈ લોકા ઉખેમે વા ઽએતં લોકા યન્તુમર્હન્ત્યેભિરેતં લોકૈર્દેવા અબિભરુરેભિરેવૈનમેતલ્લોકૈર્બિભર્તિ -

સા યદુખા નામ । એતદ્વૈ દેવા એતેન કર્મણૈતયાવૃતેમાંલ્લોકાનુદખનન્યદુદખનંસ્તસ્માદુત્ખોત્ખા હ વૈ તામુખેત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાઃ -

તદ્વા ઉખેતિ દ્વે અક્ષરે । દ્વિપાદ્યજમાનો યજમાનોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદ્બિભર્તિ સો એવ કુમ્ભી સા સ્થાલી તત્ષટ્ ષડૃતવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -

અથૈનમિણ્ડ્વા પરિગૃહ્ણાતિ । અસૌ વા આદિત્ય એષોઽગ્નિરહોરાત્રે ઇણ્ડ્વે અમું તદાદિત્યમહોરાત્રાભ્યાં પરિગૃહ્ણાતિ તસ્માદેષોઽહોરાત્રાભ્યાં પરિગૃહીતઃ -

યદ્વેવૈનનમિણ્ડ્વાભ્યાં પરિગૃહ્ણાતિ । અસૌ વા આદિત્ય એષોઽગ્નિરિમા ઉ લોકાવિણ્ડ્વે અમું તદાદિત્યમાભ્યાં લોકાભ્યાં પરિગૃહ્ણાતિ તસ્માદેષ આભ્યાં લોકાભ્યામ્પરિગૃહીતઃ પરિમણ્ડલે ભવતઃ પરિમણ્ડલૌ હીમૌ લોકૌ મૌઞ્જે ત્રિવૃતી તસ્યોક્તો બન્ધુર્મૃદા દિગ્ધે તસ્યો ઽએવોક્તોઽથો અનતિદાહાય -

અથાતઃ સમ્પદેવ । આસન્દી ચોખા ચ શિક્યં ચ રુક્મપાશશ્ચાગ્નિશ્ચ રુક્મશ્ચ તત્ષટ્ ષડૃતવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતીણ્ડ્વે તદષ્ટાવષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -

અથ સર્વસમ્પત્ । ચત્વારઃ પાદાશ્ચત્વાર્યનૂચ્યાનિ શિક્યં ચ રુક્મપાશશ્ચ યદુ કિંચ રજ્જવ્યં શિક્યં તદનૂખાગ્ની રુક્મસ્તત્ત્રયોદશ ત્રયોદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -