શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.7

બ્રાહ્મણમ્

૧ રુક્મપ્રતિમોકં વિધાય તદ્ધારણસ્ય બહુધા પ્રશંસનં, રુક્મસ્ય કૃષ્ણાજિને શુક્લકૃષ્ણલોમરેખયોપરિ ત્રિવૃતા શાણસૂત્રેણ નિસ્યૂતત્વસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, રુક્મધારણપ્રદેશં વિધાય તસ્ય બહુધા પ્રશંસનમ્ , ઉખ્યાગ્ને રુક્મસ્યોપરિધારણં વિધાય તત્રાપ્યાસન્દ્યાં ધારણં કર્તવ્યમિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , આસન્દ્યા ઔદુમ્બરીત્વં વિધાય તત્પ્રશંસ્ય ચ તસ્યાઃ પરિમાણવિશેષસ્યાકારવિશેષસ્ય ચ સાર્થવાદં પ્રતિપાદનં, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશ-સહિતમાસન્દ્યાઃ ત્રિવૃન્મૌઞ્જીભી રજ્જુભિર્વ્યૂતત્વસ્ય મૃદાદિગ્ધત્વસ્ય ચ સપ્રયોજનં પ્રદર્શનં, આસન્દ્યામપ્યુખ્યાગ્નેઃ શિક્યેન ધારણં વિધાય તસ્યાધિદેવતાધ્યાત્મભેદેન પ્રશંસનં, તત્ર પ્રસઙ્ગાચ્છિક્યશબ્દનિર્વચનં । શિક્યરૂપકલ્પનાયાઃ પ્રયોજનકથન- શિક્યપાશાનાં મૌઞ્જત્વત્રિવૃત્ત્વયોઃ પ્રદર્શનં ચ, ઉખ્યૈવાગ્નેર્ધારણં પ્રશંસ્યોખાયાઃ સ્વશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તદ્વારા સ્વગતાક્ષરસંખ્યયા પર્યાયાન્તરં સમુચ્ચિત્ય તદ્ગતાક્ષરસંખ્યયા ચ પ્રશંસનમ્ , ઉખ્યાગ્નેરિણ્ડ્વાભ્યાં પરિ । ગ્રહં વિધાય તયોરિણ્ડ્વોરહોરાત્રાત્મના દ્યુપૃથિવ્યાખ્યલોકદ્વયાત્મના ચ પ્રશંસ્ય સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમિણ્ડ્વયોર્મુઞ્જવિધૃતિત્વત્રિવૃત્ત્વયોર્વિધાનં, ધર્તવ્યસ્યાગ્નેઃ સાવનભૂતપદાર્થગતસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પ્રધાનપદાર્થગતસંખ્યાસંપત્કથનાનંતરં સર્વવિષયાયાઃ સંપત્તેઃ ઽપ્રદર્શનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્

૨ રુક્મપ્રતિમોચનવિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રેષુ સ્થિતત્વપ્રાગુદઙ્મુખત્વાદિધર્મવિશેષકથનં, તત્ર રુક્મપ્રતિમોકે મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , ઉખ્યાગ્નેરિણ્ડ્વાભ્યાં પરિગ્રહણે મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, શિક્યપાશપ્રતિમુઞ્ચનં વિધાય તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , ઉખ્યાગ્નેર્વિકૃતિછન્દસ્કેન મન્ત્રેણ સાર્થવાદં વિકરણં વિધાય તન્મન્ત્રવ્યાખ્યાનં, પ્રસઙ્ગાત્કેષાઞ્ચિન્મતેન દ્રોણચિતાદિચયનપક્ષાનુદાહૃત્ય તાન્પ્રત્યાખ્યાય ચ સ્વકીયઃ સુપર્ણચિતચયનપક્ષસ્ય નિગમનં, વિકૃતિછન્દસ્કેનૈવ મન્ત્રેણોર્ધ્વં પ્રાઞ્ચમુખ્યાગ્નેઃ સાર્થવાદં સપ્રકારકં પ્રગ્રહણં વિધાય સ્તાવકાતિદેશસહિતં નાભેરુપર્યુપાવહરણપૂર્વકં ધારણવિધાનં, સપ્રકારકં વિષ્ણુક્રમક્રમણં વિધાય તસ્ય નિર્વચનદ્વારેણ પ્રશંસનં, તત્ર મન્ત્રચતુષ્ટયં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, મન્ત્રવ્યાખ્યાનપ્રસઙ્ગેન તત્તત્ક્રમણે પ્રકારવિશેષકથનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્

૩ પ્રાગુક્તસ્ય વિષ્ણુક્રમેણાગ્નેરૂર્ધ્વોદ્ગ્રભણસ્યોર્ધ્વબાહુના ધારણપ્રકારં હસ્તેનાભિનીય તસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , ઊર્ધ્વં ધૃતસ્યાગ્નેરવરોહણં સાર્થવાદં વિધાય પુનસ્તસ્યૈવ પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, તત્રાવરોહણે મંત્રચતુષ્ટયં વિનિયુજ્ય સોપપત્તિકં સાર્થવાદં મંત્રચતુષ્ટયસ્ય સંગ્રહેણ તાત્પર્યાર્થપ્રદર્શનમ્ , ઉપરિ નાભિધૃતસ્યાગ્નેરભિમંત્રણં વિધાય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય ચ તસ્ય વ્યાખ્યાનં, શિક્યપાશરુક્મપાશયોઃ સાર્થવાદમુન્મોચનં વિધાય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય તાત્પર્યાર્થપ્રદર્શનં, પૂર્વવત્સાર્થવાદં સપ્રકારકં પ્રગ્રહણં વિધાય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્, એતસ્યોખ્યાગ્નેઃ સોપપત્તિકં સાભિપ્રાયં ત્રિભિર્મન્ત્રૈરુપસ્થાનવિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્

૪ સાભિપ્રાયં પુનરેતસ્યોખ્યાગ્નેર્વાત્સપ્રેણ સૂક્તેનોપસ્થાનવિધાનં, પ્રસઙ્ગાદસ્ય વાત્સપ્રસૂક્તસ્ય યજ્ઞાદ્બહિર્ભૂતતયા જાતસ્યાયુષ્યકરણફલસ્ય કામ્યપ્રયોગસ્ય પ્રદર્શનં, વાત્સપ્રપ્રસઙ્ગાત્પ્રાગભિહિતાયાઃ "સુપર્ણોઽસિ" ઇત્યેતસ્યા વિકૃત્યા અપિ યજ્ઞાદ્બહિર્ભૂતતયા જાતસ્યૈવ વીર્યવત્ત્વફલકસ્ય કામ્યપ્રયોગસ્ય પ્રદર્શનં, વાત્સપ્રોપસ્થાને એકાદશર્ચં સૂક્તં વિધાય તત્રાદિમસ્ય તૃચસ્ય વિભજ્ય વ્યાખ્યાનં, ઉક્તસ્ય તૃચવ્યાખ્યાનસ્યોત્તરાસ્વૃક્ષુ સમાનત્વાભિધાનં, વિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રયોઃ સમુચ્ચિત્ય લોકતદધિષ્ઠાતૃદેવતાદિસકલજગદુત્પાદકતયા પ્રશંસનં, પુનર્વિષ્ણુક્રમણસ્ય સ્વર્ગપ્રાપ્તિસાધનાત્મના વાત્સપ્રસ્ય તદવસાનાત્મના ચ પ્રશંસનં, દીક્ષાપ્રથમદિવસે વિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રયોઃ સમસનવિધાનં, વિહિતે વિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રે એકસ્મિન્દિને વિષ્ણુક્રમાઃ અપરસ્મિંસ્તુ દિને વાત્સપ્રમિત્યેવં ક્રમેણ કર્તવ્યે ઇત્યેતત્સાર્થવાદં વિધાનં, ઉક્તપ્રકારેણ સંવત્સરપર્યન્તમનુષ્ઠિતવતઃ ફલિતપ્રદર્શનં, આદ્યન્તયોરહ્નોરુભયોર્વિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રસ્થાનીયત્વં, તયોઃ સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠાનં વિધાય પ્રશંસનં, ઽઅહર્વૈ વિષ્ણુક્રમો રાત્રિર્વાત્સપ્રમ્ " ઇત્યત્ર શઙ્કાસમાધાનપ્રતિપાદનં, આદાવન્તે ચ સમાસકરણસ્ય સકારણમભિધાનં, ચરમદિવસે વિધેયાનુષ્ઠાનાભિધાનં, દીક્ષાન્ત્ય દિવસસ્ય પક્ષે વિષ્ણુક્રમીયત્વં પક્ષે વાત્સપ્રીયત્વં ચ ભવતિ તદાઽનુષ્ઠાનપ્રકારસ્ય વિભજ્ય પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।