શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.6

બ્રાહ્મણમ્

૧ પ્રાકૃતીમાગ્નાવૈષ્ણવીષ્ટિં વૈકૃતીં વૈશ્વાનરદ્વાદશકપાલેષ્ટિં ચાદિતો વિધાતુમુપોદ્ઘાતઃ, અતિકર્મશબ્દસ્ય નિર્વચનમ્ , અગ્નિચિત્યાયા અતિકર્મત્વં પ્રદર્શયિતું કેષાઞ્ચિદતિકર્મણાં પરિગણનમ્ , આગ્નાવૈષ્ણવ એકાદશકપાલોઽધ્વરસ્ય વૈશ્વાનરો દ્વાદશકપાલ આદિત્યશ્ચરુશ્ચાગ્નેરિતિ વ્યવસ્થાપૂર્વકં હવિષાં વિધાનમ્ , ઉમયવિધહવિષાં કરણાભિધાનમ્ , અગ્નિચયનસ્યાધ્વરાગ્ન્યુભયવિધકર્મત્વાભિધાનમ્, તત્રાપ્યધ્વરસ્ય પૂર્વમથાગ્નેરિતિ પૌર્વાપર્યાભિધાનઞ્ચ, આગ્નાવૈષ્ણવપ્રયોગં
સૂચયિતુમાગ્નિષ્ટોમિકબ્રાહ્મણસ્યાતિદેશકથનમ્ , અગ્નેર્દીક્ષણીયં હવિરનૂદ્ય તત્પ શંસનં, પ્રકારાન્તરેણ પુરોડાશદેવતાયાઃ પ્રશંસનમ્ , વૈકૃતે ઉભે હવિષી સમુચ્ચિત્ય પ્રશંસનમ્ , ઉભયોર્હવિષોઃ પૂર્વાપરીભાવસ્ય કથનમ્ , પૂર્વસ્મિન્હવિષિ દ્રવ્ય । દેવતયોરેકત્વમુત્તરસ્મિન્હવિષિ તદ્બહુત્વં ચાસ્તિ તયોરધિદેવતાધ્યાત્મતયા પ્રશં । સનમ્ , ચરોરાશ્રયભૂતં દ્રવ્યમભિધાયૈષાં ત્રયાણાં હવિષામુપાંશુધર્મકત્વપ્રતિપાદનમ્ , ઔદ્ગ્રભણાનિ હવીંષિ વિધાય તેષાં નિર્વચનદ્વારેણ પ્રશંસનમ્ , ઔદ્ગ્રભણહોમાનાં ભૂયસ્ત્વં વિધાયાગ્નિકૈઃ સૌમિકબાધપ્રસક્તત્વાભિધાનમ્ , આધ્વરિકાણાં પૂર્વભાવિત્વમાગ્નિકાનાં પશ્ચાદ્ભાવિત્વં ચ વિધાય તદર્થવાદાતિદેશકથનમ્ , આધ્વ । રિકાણાં પઞ્ચસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનમ્ , આગ્નિકાનામૌદ્ગ્રભણાનાં સપ્તસંખ્યારૂપસ્ય હવિર્ભૂયસ્ત્વસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, સપ્તૌગ્રભણહવિર્મન્ત્રાનનૂદ્ય તેષાં વ્યાખ્યાનં, કેષાંચિન્મતેન તપ્તાયામુખાયામૌદ્ગ્રભણહોમપક્ષં સાભિપ્રાયં સોપપત્તિકમનૂદ્ય તે નિરાકૃત્ય ચ દીક્ષણીયાખ્યયજ્ઞે સંસ્થિતે સત્યૌદ્ગ્રભણેષુ દીક્ષાસમ્બન્ધિષુ હુતેષુ સત્સુ ચોખાપ્રવૃઞ્જનં કર્તવ્યમિતિ સ્વપક્ષસ્ય સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનં, સાર્થવાદમુખાયાં મુઞ્જતૃણાવસ્તરણવિધાનમ્ , મુઞ્જકુલાયાદપ્યન્તરં શણકુલાયાવસ્તરણવિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્

૨ ઉખાપ્રવૃઞ્જને ઉદક્પ્રાઙ્મુખત્વસ્થિતત્વાદિધર્મવિશેષં વિધાય મન્ત્રૌ વિનિયુજ્ય ચ તયોર્વ્યાખ્યાનં, મન્ત્રગતં દ્વિત્વં છન્દોવિશેષત્વં ચ પ્રશંસ્ય પ્રવૃઞ્જનસ્ય છન્દોભિમાનિદેવતાદ્વારેણ છન્દોગતસર્વદેવતાત્મકત્વદ્વારેણ મન્ત્રદ્વયગતપાદસંખ્યાદ્વારેણ ચ પ્રશંસનં, સન્તપનાનંતરં જાયમાનાયા ઉખાદીપ્તે રેતોરૂપેણ સન્તાપકસ્યાગ્નેઃ પુરુષરૂપેણોખાયા યોષિદ્રૂપેણ સન્તાપસ્ય સમ્ભોગરૂપેણ ચ પ્રશંસનમ્, ઉખાયાં ચિરારોહણવિષયે કેષાઞ્ચિત્પક્ષમુપન્યસ્ય તં સકારણં દૂષયિત્વા સ્વપક્ષસ્ય સ્થાપનમ્ , અગ્નાવારૂઢે કાર્મુક્યાઃ પ્રાદેશમાત્ર્યા ધૃતે ન્યુતાયાઃ પ્રથમાયા સમિધઃ સાર્થવાદં સમન્ત્રકમાધાનવિધાનં તન્મંત્રવ્યાખ્યાનં ચ, ગર્ભરૂપાયાઃ સમિધઃ સર્વાન્તરાત્મત્વં પ્રશંસ્ય તત્રોખાદીનામાત્મત્વાદિકલ્પનાયામુપપત્તેઃ સપ્રયોજનં પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્

૩ દ્વિતીયાતૃતીયાચતુર્થીપઞ્ચમીનાં વૈકઙ્કત્યોદુમ્બર્યપરશુવૃક્ણાધઃશયાનાં સમિધાં સાર્થવાદમાધાનં વિધાય તત્ર પ્રત્યાધાનં મન્ત્રાંશ્ચ વિનિયુજ્ય તેષાં વ્યાખ્યાનમ્ , ઉત્તરાસામષ્ટાનાં પાલાશીનાં સમિધાં સાર્થવાદમાધાનં વિધાય તત્ર પ્રત્યાધાનં મન્ત્રાંશ્ચ વિનિયુજ્ય તત્ર ષષ્ઠસપ્તમયોર્મન્ત્રયોર્વિભજ્ય વ્યાખ્યાનમષ્ટમનવમદશમાનાં મન્ત્રાણાં પ્રતીકમાત્રોપાદાનેનૈકાદશસ્ય મન્ત્રસ્ય સાકલ્યેન પ્રદર્શનં ચ, એકાદશસ્ય મન્ત્રસ્યાખ્યાયિકયા પ્રશંસનં, સોપપત્તિકં તાસામુક્તૈકાદશાનાં સમિધાં ક્ષત્રિયપુરોહિતવ્યતિરિક્તત્વાભિધાનં, ક્ષત્રિયપુરોહિતયોસ્તુ દ્વાદશસમિધો ભવન્તીતિ નિરૂપણં, દ્વાદશ્યાઃ સમિધ આધાને પુરોહિતપક્ષે ક્ષત્રિયપક્ષે ચ ક્રમાન્મન્ત્રૌ વિનિયુજ્ય તયોસ્તાત્પર્યાભિધાનં, પક્ષાન્તરેણોપોત્તમોત્તમે ઉભે અપિ સમિધૌ સર્વેષામાધાતવ્યે ઇતિ સાર્થવાદં નિરૂપણમ્, એવમર્થસિદ્ધાં ત્રયોદશસંખ્યામનૂદ્ય તસ્યાઃ પ્રશંસનમ્ , એતાસાં સમિધાં પ્રાદેશમાત્રત્વં વિધાય પ્રશંસનં, વિહિતસ્ય સમિદાધાનસ્ય સ્વાહાકારાન્તતાં વિધાય તસ્યાઃ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્

૪ અન્વાખ્યાનબ્રાહ્મણમ્--સમિદાધાનાનન્તરં સાયમસ્તમિતે આદિત્યે પ્રાતરુદિતે આદિત્ય ચ મન્ત્રતત્તાત્પર્યોપેતં ભસ્મોદ્વપનવિધાનં, નક્તંદિવં ક્રિયમાણયોઃ સમિદાધાનભસ્મોદ્વપનયોઃ સમુચિત્ય પ્રશંસનં, વ્રતપ્રદાનકાલે વ્રતપયસિ સમિધં ન્યજ્યાધાતવ્યમિતિ વિધાનમ્, અત્ર કેષાઞ્ચિન્મતેન ન્યઞ્જનાભાવપક્ષં સોપપત્તિકમુદાહૃત્ય તં નિરાકૃત્ય ચ સ્વકીયન્યઞ્જનપક્ષસ્ય સયુક્તિકં નિગમનં, વ્રતપરિગ્રહસ્ય સમિદાધાનાનન્તર્યપ્રશંસનં તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વિભજ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , ઉખાભેદનાદિપ્રાયશ્ચિત્તિકથને પ્રતિજ્ઞાકરણમ્ , ઉખાભેદને સપ્રકારકં પ્રાયશ્ચિત્તનિરૂપણં, ઉખ્યાગ્ન્યનુગમને સપ્રકારકં પ્રાયશ્ચિત્તનિરૂપણં, વિહિતં પ્રાયશ્ચિત્તં સર્વકામસન્તાનરૂપત્વેન પ્રશંસ્ય ઉભયવિધપ્રાયશ્ચિત્તં કર્તવ્યમિત્યભિધાય તદ્ગતપ્રકારવિશેષદર્શનં ચ, તત્રાગ્નિકપ્રાયશ્ચિત્તે પ્રકારવિશેષં મન્ત્રવિશેષં ચ દર્શયિત્વા તન્મન્ત્રાર્થપ્રદર્શનં, પ્રસંગાદુખ્યાગ્ન્યાશ્રયભૂતગાર્હપત્યસ્યાપ્યનુગમે પ્રાયશ્ચિત્તાભિધાનં, સુત્યાહે આહવનીયાનુગમે પ્રાયશ્ચિત્તાભિધાનં, વિહિતસ્ય સૌમિકાગ્નિકપ્રાયશ્ચિત્તદ્વયસ્ય વ્યવસ્થાકરણમ્, આગ્નીધ્રીયાગ્નેરનુગમને પ્રાયશ્ચિત્તાભિધાનં, સુત્યાહે ગાર્હપત્યસ્યાનુગમે પ્રાગુક્તપ્રાયશ્ચિત્તસ્યાતિદેશકથનં ચેત્યાદિ।