શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.5.2

અથ મૃત્પિણ્ડમપાદત્તે । યાવન્તં નિધયેઽલં મખસ્ય શિરોઽસીતિ યજ્ઞો વૈ મખસ્તસ્યૈતચ્છિર આહવનીયો વૈ યજ્ઞસ્ય શિર આહવનીયમુ વા એતં ચેષ્યન્ભવતિ તસ્માદાહ મખસ્ય શિરોઽસીતિ -

યદ્વેવાહ મખસ્ય શિરોઽસીતિ । જાયત એષ એતદ્યચ્ચીયતે શીર્ષતો વૈ મુખતો જાયમાનો જાયતે શીષતો મુખતો જાયમાનો જાયાતા ઇતિ-

તં પ્રથયતિ । વસવસ્ત્વા કૃણ્વન્તુ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદિત્યયં હૈષ લોકો નિધિસ્તમેતદ્વસવો ગાયત્રેણ ચ્છન્દસા કુર્વંસ્તથૈવૈનમયમેતદ્ગાયત્રેણ ચ્છન્દસા કરોત્યઙ્ગિરસ્વદિતિ પ્રાણો વા અઙ્ગિરા ધ્રુવાસીતિ સ્થિરાસીત્યેતદથો પ્રતિષ્ઠિતાસીતિ પૃથિવ્યસીતિ પૃથિવી હ્યેષ નિધિર્ધારયા મયિ પ્રજાં રાયસ્પોષં ગૌપત્યં સુવીર્યં સજાતાન્યજમાનાયેત્યેતદ્વૈ વસવ ઇમં લોકં કૃત્વા તસ્મિન્નેતામાશિષમાશાસત તથૈવૈતદ્યજમાન ઇમં લોકં કૃત્વા તસ્મિન્નેતામાશિષમાશાસ્તે તાં પ્રાદેશમાત્રીં કૃત્વાથાસ્યૈ સર્વતસ્તીરમુન્નયતિ -

અથ પૂર્વમુદ્ધિમાદધાતિ । રુદ્રાસ્ત્વા કૃણ્વન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદિત્યન્તરિક્ષં હૈષ ઉદ્ધિસ્તમેતદ્રુદ્રાસ્ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાકુર્વંસ્તથૈવૈનમયમેતત્ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસા કરોત્યઙ્ગિરસ્વદિતિ પ્રાણો વા અઙ્ગિરા ધ્રુવાસીતિ સ્થિરાસીત્યેતદથો પ્રતિષ્ઠિતાસીત્યન્તરિક્ષમસીત્યન્તરિક્ષં હ્યેષ ઉદ્ધિર્ધારયા મયિ પ્રજાં રાયસ્પોષં ગૌપત્યં સુવીર્યં સજાતાન્યજમાનાયેત્યેતદ્વૈ રુદ્રા અન્તરિક્ષં કૃત્વા તસ્મિન્નેતામાશિષમાશાસત
તથૈવૈતદ્યજમાનોઽન્તરિક્ષં કૃત્વા તસ્મિન્નેતામાશિષમાશાસ્તે તાં સંલિપ્ય સંશ્લક્ષ્ણ્ય -

અથોત્તરમુદ્ધિમાદધાતિ । આદિત્યાસ્ત્વા કૃણ્વન્તુ જાગતેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદિતિ દ્યૌર્હૈષ ઉદ્ધિસ્તમેતદાદિત્યા જાગતેન ચ્છન્દસાકુર્વંસ્તથૈવૈનમયમેતજ્જાગતેન ચ્છન્દસા કરોત્યઙ્ગિરસ્વદિતિ પ્રાણો વા અઙ્ગિરા ધ્રુવાસીતિ સ્થિરાસીત્યેતદથો પ્રતિષ્ઠિતાસીતિ દ્યૌરસીતિ દ્યૌર્હ્યેષ ઉદ્ધિર્ધારયા મયિ પ્રજાં રાયસ્પોષં ગૌપત્યં સુવીર્યં સજાતાન્યજમાનાયેત્યેતદ્વા આદિત્યા દિવં કૃત્વા તસ્યામેતામાશિષમાશાસત તથૈવૈતદ્યજમાનો દિવં કૃત્વા તસ્યામેતામાશિષમાશાસ્તે -

અથૈતેન ચતુર્થેન યજુષા કરોતિ । વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ કૃણ્વન્ત્વાનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદિતિ દિશો હૈતદ્યજુરેતદ્વૈ વિશ્વે દેવા વૈશ્વાનરા એષુ લોકેષૂખાયામેતેન ચતુર્થેન યજુષા દિશોઽદધુસ્તથૈવૈતદ્યજમાન એષુ લોકેષૂખાયામેતેન ચતુર્થેન યજુષા દિશો દધાત્યઙ્ગિરસ્વદિતિ પ્રાણો વા અઙ્ગિરા ધ્રુવાસીતિ સ્થિરાસીત્યેતદથો પ્રતિષ્ઠિતાસીતિ દિશોઽસીતિ દિશો હ્યેતદ્યજુર્ધારયા મયિ પ્રજાં રાયસ્પોષં ગૌપત્યં સુવીર્યં સજાતાન્યજમાનાયેત્યેતદ્વૈ વિશ્વે દેવા વૈશ્વાનરા દિશઃ કૃત્વા તાસ્વેતામાશિષમાશાસત તથૈવૈતદ્યજમાનો દિશઃ કૃત્વા તાસ્વેતામાશિષમાશાસ્તે -

તેનૈતેનાન્તરતશ્ચ બાહ્યતશ્ચ કરોતિ । તસ્માદેષાં લોકાનામન્તરતશ્ચ બાહ્યતશ્ચ દિશાઽપરિમિતમેતેન કરોત્યપરિમિતા હિ દિશઃ -

તાં પ્રાદેશમાત્રીમેવોર્ધ્વાં કરોતિ । પ્રાદેશમાત્રીં તિરશ્ચીં પ્રાદેશમાત્રો વૈ ગર્ભો વિષ્ણુર્યોનિરેષા ગર્ભસમ્મિતાં તદ્યોનિં કરોતિ -

સા યદિ વર્ષીયસી પ્રાદેશાત્સ્યાત્ । એતેન યજુષા હ્રસીયસીં કુર્યાદ્યદિ હ્રસીયસ્યેતેન વર્ષીયસીમ્ -

સ યદ્યેકઃ પશુઃ સ્યાત્ । એકપ્રાદેશાં કુર્યાદથ યદિ પઞ્ચ પશવઃ સ્યુઃ પઞ્ચપ્રાદેશાં કુર્યાદિષુમાત્રીં વા વીર્યં વા ઇષુર્વીર્યસમ્મિતૈવ તદ્ભવતિ પઞ્ચપ્રાદેશા હ સ્મ ત્વેવ પુરેષુર્ભવતિ -

અથ તિરશ્ચીં રાસ્નાં પર્યસ્યતિ । દિશો હૈવ સૈતદ્વૈ દેવા ઇમાંલ્લોકાનુખાં કૃત્વા દિગ્ભિરદૃંહન્દિગ્ભિઃ પર્યતન્વંસ્તથૈવૈતદ્યજમાન ઇમાંલ્લોકાનુખાં કૃત્વા દિગ્ભિર્દૃંહતિ દિગ્ભિઃ પરિતનોતિ -

તામુત્તરે વિતૃતીયે પર્યસ્યતિ । અત્ર હૈષાં લોકાનામન્તાઃ સમાયન્તિ તદેવૈનાંસ્તદ્દૃંહતિ -

અદિત્યૈ રાસ્નાસીતિ । વરુણ્યા વૈ યજ્ઞે રજ્જુરવરુણ્યામેવૈનામેતદ્રાસ્નાં કૃત્વા પર્યસ્યતિ -

અથ ચતસ્ર ઊર્ધ્વાઃ કરોતિ । તૂષ્ણીમેવ દિશો હૈવ તા એતદ્વૈ દેવા ઇમાંલ્લોકાનુખાં કૃત્વા દિગ્ભિઃ સર્વતોઽદૃંહંસ્તથૈવૈતદ્યજમાન ઇમાંલ્લોકાનુખાં કૃત્વા દિગ્ભિઃ સર્વતો દૃંહતિ -

તા એતા ઐતસ્યૈ ભવન્તિ । એતદ્વા એતા એતામસ્તભ્નુવંસ્તથૈવૈનામેતત્સ્તભ્નુવન્તિ તદ્યદત ઊર્ધ્વં તદેતયા તિરશ્ચ્યા દૃઢમથ યદતોઽર્વાક્તદેતાભિઃ -

તાસામગ્રેષુ સ્તનાનુન્નયન્તિ । એતદ્વૈ દેવા ઇમાંલ્લોકાનુખાં કૃત્વૈતૈ સ્તનૈઃ સર્વાન્કામાનદુહત તથૈવૈતદ્યજમાન ઇમાંલ્લોકાનુખાં કૃત્વૈતૈ સ્તનૈઃ સર્વાન્કામાન્દુહે -

સૈષા ગૌરેવ । ઇમે વૈ લોકા ઉખેમે લોકા ગૌસ્તસ્યા એતદૂધો યૈષા તિરશ્ચી રાસ્ના સા વિતૃતીયે ભવતિ વિતૃતીયે હિ ગોરૂધઃ -

તસ્યૈ સ્તનાનુન્નયતિ । ઊધસસ્તત્સ્તનાનુન્નયતિ સા ચતુસ્તના ભવતિ ચતુસ્તના હિ ગૌઃ -

તાં હૈકે દ્વિસ્તનાં કુર્વન્તિ । અથો અષ્ટસ્તનાં ન તથા કુર્યાદ્યે વૈ ગોઃ કનીયસ્તનાઃ પશવો યે ભૂયસ્તના અનુપજીવનીયતરા વા અસ્યૈતેઽનુપજીવનીયતરાં હૈનાં તે કુર્વતેઽથો હ તે ન ગાં કુર્વતે શુનીં વાવિં વા વડબાં વા તસ્માત્તથા ન કુર્યાત્ -

અથાસ્યૈ બિલમભિપદ્યતે । અદિતિષ્ટે બિલં ગૃભ્ણાત્વિતિ વાગ્વા અદિતિરેતદ્વા એનાં દેવાઃ કૃત્વા વાચાદિત્યા નિરષ્ઠાપયંસ્તથૈવૈનામયમેતત્કૃત્વા વાચાદિત્યા નિષ્ઠાપયતિ -

તાં પરિગૃહ્ય નિદધાતિ । કૃત્વાય સા મહીમુખામિતિ કૃત્વાય સા મહતીમુખામિત્યેતન્મૃન્મયીં યોનિમગ્નય ઇતિ મૃન્મયી હ્યેષા યોનિરગ્નેઃ પુત્રેભ્યઃ પ્રાયચ્છદદિતિઃ શ્રપયાનિત્યેતદ્વા એનામદિતિઃ કૃત્વા દેવેભ્યઃ પુત્રેભ્યઃ શ્રપણાય પ્રાયચ્છત્તથૈવૈનામયમેતત્કૃત્વા દેવેભ્યઃ શ્રપણાય પ્રયચ્છતિ -

તા હૈકે તિસ્રઃ કુર્વન્તિ । ત્રયો વા ઇમે લોકા ઇમે લોકા ઉખા ઇતિ વદન્તોઽથો અન્યોઽન્યસ્યૈ પ્રાયશ્ચિત્યૈ યદીતરા ભેત્સ્યતેઽથેતરસ્યાં ભરિષ્યામો યદીતરાથેતરસ્યામિતિ ન તથા કુર્યાદ્યો વા એષ નિધિઃ પ્રથમોઽયં સ લોકો યઃ પૂર્વ ઉદ્ધિરન્તરિક્ષં તદ્ય ઉત્તરો દ્યૌઃ સાથ યદેતચ્ચતુર્થં યજુર્દિશો હૈવ તદેતાવદ્વા ઇદં સર્વં યાવદિમે ચ લોકા દિશશ્ચ સ યદત્રોપાહરેદતિ તદ્રેચયેદ્યદુ વૈ યજ્ઞેઽતિરિક્તં ક્રિયતે યજમાનસ્ય તદ્દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમભ્યતિરિચ્યતે યદુ ભિન્નાયૈ પ્રાયશ્ચિત્તિરુત્તરસ્મિંસ્તદન્વાખ્યાને-