શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.3

બ્રાહ્મણમ્

૧ ચાયનીમંત્રાણાં વિનિયોગઃ - તત્રાદૌ વિધીયમાનસ્ય સાવિત્રહોમસ્ય સવિતૃસમ્બન્ધઃ હોમસાધનાજ્યદ્રવ્યસ્યાષ્ટગ્રહણં-પ્રસઙ્ગાદષાઢાયાઃ સાર્થવાદમ્ ઇષ્ટકાત્વોપપાદનમ્ , આહુતેરૂર્ધ્વગ્રહણં-- સોપપત્તિકં સાર્થવાદમાહુતેઃ સાન્તત્યેન હવનમાહુતેઃ સવિતૃદેવત્યત્વં સાર્થવાદં પ્રકારાન્તરેણાહુતિકરણમ્-આજ્યહોમત્વાત્પ્રાપ્તં કેવલસ્રુવેણ હોમકરણં વ્યુદસ્ય સાર્થવાદં સ્રુક્સ્રુવાભ્યાં હોમકરણમ્-આહુતિસાધનાનાં મન્ત્રાણામષ્ટધા પ્રવિભાગેન સ્તવનં ચેત્યેતેષાં સાવિત્રહોમીયધર્માણાં નિરૂપણં, વિહિતં સાવિત્રહોમમનૂદ્ય તત્ર યજુરન્તાન્યજુર્ધર્મકાનષ્ટૌ ઋઙ્મન્ત્રાન્વિનિયુજ્ય તેષામર્થવિવરણમ્ , અન્તિમસ્ય યજુષસ્ત્રયીવિદ્યાત્વોપપાદનમ્ , અષ્ટાનાં મન્ત્રાણાં સમ્ભૂય પ્રશંસનમ્ , અષ્ટમમન્ત્રાન્તે પઠિતેનસ્વાહાકારેણ સહ સમ્ભાવ્યમાનાયા નવસંખ્યાયા દિક્પ્રાણાત્મના સ્વાહાન્તે હૂયમાનયાઽઽહુત્યા સહ સમ્ભાવ્યમાનાયા દશસંખ્યાયા વિરાટ્પ્રાણલક્ષણાગ્ન્યાત્મના ચ પ્રશંસનમ્ , અપ્સુ નેતવ્યાન્પશૂન્વિધાતુમાખ્યાયિકાકથનમ્ , તસ્યાં ચ રાસભસ્ય ગવાવિપશુદ્વયપ્રતિનિધિત્વકથનં રાસભાદશ્વતરસ્ય ગર્દભસ્યોત્પત્તિપ્રદર્શનમ્ , અનદ્ધાપુરુષસ્ય પુરુષપશોઃ પ્રતિનિધિત્વમુપવર્ણ્ય લક્ષણાભિધાનં પશુગતત્રિત્વસંખ્યાપ્રશંસનસહિતમશ્વગર્દભાજૈસ્ત્રિભિરગ્નેરન્વેષણપ્રદર્શનમ્ તેષાં ચતુર્ણામેવ પઞ્ચસમ્પત્તિમુક્ત્વા તસ્યાઃ પઞ્ચસંખ્યાયા અગ્ન્યાત્મના સ્તવનમ્ , તેષાં ત્રયાણાં પશૂનાં મૌઞ્જીબન્ધનવિધાનમ્ મુઞ્જેનૈવ રશનાકરણસ્યાખ્યાયિકયા પ્રતિપાદનમ્ , રશનાયાસ્ત્રિવૃત્ત્વાભિધાનમ્ , તેષામશ્વગર્દભાજપશૂનામાહવનીયસ્ય દક્ષિણપ્રદેશે સ્વસ્વસૃષ્ટિક્રમેણ પ્રાક્સંસ્થમવસ્થાનસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્ , આહવનીયસ્યોત્તરપ્રદેશેઽભ્ર્યાઃ સ્થાપનવિધાનમ્ , આહવનીયાભ્ર્યોઃ સ્ત્રીપુંસાત્મના પ્રશંસ્ય તયોર્મધ્યપ્રદેશસ્ય સદૃષ્ટાન્તં વ્યવધાનસ્વરૂપત્વાભિધાનમ્ , સેતિહાસમભ્રેર્વેણુમયત્વોપવર્ણનમ્ , સમ્ભવાસમ્ભવાભ્યામભ્રેઃ કલ્માષીત્વાકલ્માષીત્વમભિધાયોભયત્ર સુષિરત્વં તુ સર્વથા સમ્પાદ્યમિત્યભિધાનમ્ , અભ્રેઃ પ્રાદેશમાત્રત્વં પરમતેન પ્રદર્શ્ય સ્વમતેનારત્નીમાત્રત્વસ્ય સકારણમભિધાનમ્ , કેષાઞ્ચિન્મતેનાભ્રેરન્યતઃક્ષ્ણુત્વં પૂર્વપક્ષયિત્વા સિદ્ધાન્તતયા ત્વભ્રેરુભયતઃક્ષ્ણુત્વસ્યૈવ સાર્થવાદં નિગમનં, કથં યજમાનેનૈકયાઽભ્ર્યા લોકત્રયાદગ્નેઃ ખનનં સંભાવ્યત ઇત્યાશંક્ય તદુપપાદનમ્, અભ્ર્યાદાનમ્ વિધાય તત્રાદાને મન્ત્રત્રયં વિનિયુજ્ય ચ તસ્યાર્થતાત્પર્યોપેતં વ્યાખ્યાનમ્ અભ્ર્યાદાનમંત્રગતત્રિત્વસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, અભ્રેશ્ચતુર્થેન મંત્રેણાભિમન્ત્રણસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્ , અભિમન્ત્રણે મન્ત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં ચ, કેષાંચન મતેન મન્ત્રગતહિરણ્મયીતિવિશેષણસામર્થ્યાદભ્રિર્હિરણ્યનિર્મિતાઽપેક્ષ્યતે ઇતિ તત્પક્ષમુપન્યસ્ય તં દૂષયિત્વા ચ પ્રાગુક્તં છન્દોમયત્વમેવ યુક્તમિતિ સિદ્ધાન્તપ્રતિષ્ઠાપનમ્, આદાનાભિમન્ત્રણવિનિયુક્તાનાં મન્ત્રાણાં સંખ્યાયાશ્ચતુરક્ષરાત્મિકયા વાચા ચતુર્દિગાત્મના મંત્રગતછન્દોભિઃ સહ મહાદિગવાન્તરદિગાત્મના ચ પ્રશંસનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણમ્

૨ વિધાસ્યમાનસ્ય તેષાં પશૂનાં યથાક્રમમભિમંત્રણસ્ય વીર્યાત્મના પ્રશંસનમ્ , અશ્વરાસભાજપશૂનામનુક્રમેણ સમન્ત્રકમભિમન્ત્રણવિધાનં તેષાં મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનં ચ, અભિમન્ત્રણમન્ત્રગતત્રિત્વસંખ્યાયાસ્ત્રિવૃદગ્ન્યાત્મના પ્રશંસનમ્ , અશ્વરાસભાજપશૂનામનુક્રમેણ સમન્ત્રકમનુપસ્પર્શનપૂર્વકં પ્રાઙુત્ક્રમણવિધાનં તેષાં મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનં ચ, ઉત્ક્રમણમન્ત્રગતત્રિત્વસંખ્યાયાસ્ત્રિવૃદગ્ન્યાત્મના પ્રશંસનમ્ , એતેષાં પશૂનામભિમન્ત્રણોત્ક્રમણમન્ત્રગતષટ્સંખ્યાયાઃ સમ્ભૂયર્તુસંવત્સરાગ્નિરૂપત્વેન પ્રશંસનં ચેતિ. .
બ્રાહ્મણમ્

૩ ગાર્હપત્યાદિષ્વગ્નિષુ પ્રજ્વલત્સુ મૃત્પિણ્ડમભિલક્ષ્યાધ્વર્યુપ્રભૃતયઃ પ્રાઙ્મુખાઃ સન્તો ગચ્છેયુરિતિ સમન્ત્રકં વિધાનં, અનદ્ધાપુરુષનિરીક્ષણમભિધાય તેનાગ્નેરન્વેષણાભિધાનં, મૃત્પિણ્ડસ્ય પશ્ચિમે દેશે વ્યધ્વે સચ્છિદ્રાયા વલ્મીકવપાયા નિધાનં વિધાય વલ્મીકવપામાદાય તચ્છિદ્રેણ મૃત્પિણ્ડં નિરીક્ષેદિતિ વિધાનં, નિરીક્ષણે મન્ત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, મન્ત્રમન્ત્રાર્થવિવરણોપેતં સપ્રયોજનમશ્વાભિમન્ત્રણવિધાનમ્ , અશ્વસ્ય તત્કર્તૃકાક્રમણપૂર્વકં મૃત્પિણ્ડાધિષ્ઠાપનસ્ય મન્ત્રતદર્થસહિતં સાર્થવાદમભિધાનં, મન્ત્રતત્તાત્પર્યોપેતમશ્વસ્યોન્મર્શનવિધાનમ્, અશ્વમસ્પૃશન્નેવોત્ક્રામેતિ મન્ત્રેણોત્ક્રામયેદિતિ સમન્ત્રકં વિધાય મન્ત્રાર્થદર્શનપ્રસઙ્ગેનાશ્વસ્ય સૌભાગ્યપ્રદર્શનં, પુનરપ્યશ્વસ્યાભિમન્ત્રણં વિધાય તત્ર મન્ત્રં ચ વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, અભિમન્ત્રિતસ્યાશ્વસ્ય રાસભાભ્યાં સહાવસ્થાપન વિધાનં, મૃદમુપવિશ્યાશ્વસ્ય પદે “ આ ત્વા જિઘર્મ્યાવિશ્વતઃ" ઇતિ વ્યતિષિક્તાભ્યાં દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં સ્રુવગૃહીતેનાજ્યેન દ્વે આહુતી જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિનિયુક્તમન્ત્રાર્થવિવરણં પ્રસઙ્ગાદ્વિશ્વજ્યોતિઃસંજ્ઞકેષ્ટકાત્રયસ્ય દેવતાસમ્બન્ધપ્રદર્શનં ચ, અભ્ર્યા પિણ્ડં ત્રિઃ પરિલિખેદિતિ મન્ત્રતદર્થવિવરણોપેતં સાર્થવાદં વિધાનં સપ્રકારકં સાર્થવાદં પિણ્ડખનનવિધાનં ચેત્યાદિ.