શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.2.2

પ્રાજાપત્યં ચરકા આલભન્તે । પ્રજાપતિરગ્નિં ચિત્વાગ્નિરભવત્તદ્યદેતમાલભતે તદેવાગ્નેરન્તં પર્યેતીતે -

શ્યામો ભવતિ । દ્વયાનિ વૈ શ્યામસ્ય લોમાનિ શુક્લાનિ ચ કૃષ્ણાનિ ચ દ્વન્દ્વમ્ મિથુનં પ્રજનનં તદસ્ય પ્રાજાપત્યં રૂપં તૂપરો ભવતિ તૂપરો હિ પ્રજાપતિઃ -

તસ્યૈકવિંશતિ સામિધેન્યઃ । દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવસ્ત્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્ય એકવિંશ એષ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્સમિન્દ્ધે -

યદ્વેવૈકવિંશતિઃ । એકવિંશો વૈ પુરુષો દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યા આત્મૈકવિંશઃ પુરુષઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્સમિન્દ્ધે -

ઉભયીર્ગાયત્રીશ્ચ ત્રિષ્ટુભશ્ચાન્વાહ । તાસામુક્તો બન્ધુરુક્તમ્વેવાન્વૃચં હિરણ્યગર્ભવત્યાઽઽઘારમાઘારયતિ પ્રજાપતિર્વૈ હિરણ્યગર્ભઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્દ્વાદશાપ્રિયસ્તાસામુક્તો બન્ધુરુક્તમ્વેવાન્વૃચં પ્રાજાપત્યઃ પશુપુરોડાશો ય એવ પશોર્બન્ધુઃ સ પુરોડાશસ્ય દ્વાદશકપાલો દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ કદ્વત્યો યાજ્યાનુવાક્યાઃ કો હિ પ્રજાપતિઃ -

અથૈતં વાયવે નિયુત્વતે । શુક્લં તૂપરમાલભતે પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વાનુવ્યૈક્ષત તસ્યાત્યાનન્દેન રેતઃ પરાપતત્સોઽજઃ શુક્લસ્તૂપરો લપ્સુદ્યભવદ્રસો વૈ રેતો યાવાનુ વૈ રસસ્તાવાનાત્મા તદ્યદેતમાલભતે તદેવાગ્નેરન્તં પર્યેતિ શુક્લો ભવતિ શુક્લં હિ રેતસ્તૂપરો ભવતિ તૂપરં હિ રેતો વાયવે ભવતિ પ્રાણો વૈ વાયુર્નિયુત્વતે ભવત્યુદાનો વૈ નિયુતઃ પ્રાણોદાનાવેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

યદ્વેવૈતં વાયવે નિયુત્વતે । શુક્લં તૂપરમાલભતે પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તં યત્ર દેવાઃ સમસ્કુર્વન્ત્સ યોઽસ્માત્પ્રાણો મધ્યત ઉદક્રામત્તમસ્મિન્નેતેન પશુનાઽદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ વાયવે ભવતિ પ્રાણો વૈ વાયુર્નિયુત્વતે ભવત્યુદાનો વૈ નિયુતઃ પ્રાણોદાનાવેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ શુક્લો ભવતિ શુક્લો હિ વાયુસ્તૂપરો ભવતિ તૂપરો હિ વાયુઃ -

તસ્ય સપ્તદશ સામિધેન્યઃ । સપ્તદશો વૈ સંવત્સરો દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવઃ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્સમિન્દ્ધે -

યદ્વેવ સપ્તદશ । સપ્તદશો વૈ પુરુષો દશ પ્રાણાશ્ચત્વાર્યઙ્ગાન્યાત્મા પઞ્ચદશો ગ્રીવાઃ ષોડશ્યઃ શિરઃ સપ્તદશં પુરુષઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્સમિન્દ્ધે -

ઉભયીર્ગાયત્રીશ્ચ ત્રિષ્ટુભશ્ચાન્વાહ । તાસામુક્તો બન્ધુરુક્તમ્વેવાન્વૃચં દ્વાદશાપ્રિયસ્તાસામુક્તો બન્ધુરુક્તમ્વેવાન્વૃચં પ્રાજાપત્યઃ પશુપુરોડાશોઽત્રો સ કામ ઉપાપ્ત ઇતિ હ સ્માહ માહિત્થિર્યં ચરકાઃ પ્રાજાપત્યે પશાવાહુરિતિ -

યદ્વેવ વાયવ્યઃ પશુર્ભવતિ । પ્રાજાપત્યઃ પશુપુરોડાશોઽર્ધં હ પ્રજાપતેર્વાયુરર્ધં પ્રજાપતિસ્તદ્યદુભૌ વાયવ્યૌ સ્યાતામુભૌ વા પ્રાજાપત્યાવર્ધં હૈવાસ્ય કૃતં સ્યાન્નાર્ધમથ યદ્વાયવ્યઃ પશુર્ભવતિ પ્રાજાપત્યઃ પશુપુરોડાશસ્તેન હૈવૈતં સર્વં કૃત્સ્નં પ્રજાપતિં સંસ્કરોતિ -

યદ્વેવ વાયવ્યઃ પશુર્ભવતિ । પ્રાજાપત્યઃ પશુપુરોડાશઃ પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તં યત્ર દેવાઃ સમસ્કુર્વન્ત્સ યોઽસ્માત્પ્રાણો મધ્યત ઉદક્રામત્તમસ્મિન્નેતેન પશુનાઽદધુરથાસ્યૈતેન પુરોડાશેનાત્માનં સમસ્કુર્વન્ત્સ યત્પ્રાજાપત્યો ભવતિ પ્રજાપતિર્હ્યાત્મા દ્વાદશકપાલો દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ કદ્વત્યૌ યાજ્યાનુવાક્યે કો હિ પ્રજાપતિઃ -

તદ્યદ્વપાં પુરસ્તાજ્જુહોતિ । ય એવાયં પુરસ્તાત્પ્રાણસ્તમસ્મિન્નેતદ્દધાત્યથ યદેતેન મધ્યતશ્ચરન્તિ મધ્યતો હ્યયમાત્માથ યદ્ધવિષોપરિષ્ટાચ્ચરન્તિ ય એવાયમુપરિષ્ટાત્પ્રાણસ્તમસ્મિન્નેતદ્દધાતિ શુક્લવત્યો યાજ્યાનુવાક્યાઃ સ્યુઃ શુક્લરૂપાણામુપાપ્ત્યૈ નિયુત્વત્યો યદેવ નિયુત્વદ્રૂપં તસ્યોપાપ્ત્યૈ -

તદુ વા આહુઃ । વપાયા એવ શુક્લવત્યૌ સ્યાતામેતાવદ્વૈ પશૌ શુક્લં યદ્વપા શુક્લવત્યૌ નિયુત્વત્યૌ હવિષો યદેવ નિયુત્વદ્રૂપં તસ્યોપાપ્ત્યા ઇતિ -

યદ્વેવૈતં પશુમાલભતે । એતસ્મિન્હ પશૌ સર્વેષાં પશૂનાં રૂપં યત્તૂપરો લપ્સુદી તત્પુરુષસ્ય રૂપં તૂપરો હિ લપ્સુદી પુરુષો યત્તૂપરઃ કેસરવાંસ્તદશ્વસ્ય રૂપં તૂપરો હિ કેસરવાનશ્વો યદષ્ટાશફસ્તદ્ગો રૂપમષ્ટાશફો હિ ગૌરથ યદસ્યાવેરિવ શફાસ્તદવે રૂપં યદજસ્તદજસ્ય તદ્યદેતમાલભતે તેન હૈવાસ્યૈતે સર્વે પશવ આલબ્ધા ભવન્ત્યતો યતમદસ્ય કર્મોપકલ્પેતૈતે વા પઞ્ચ પશવ એષ વા પ્રાજાપત્ય એષ વા નિયુત્વતીયઃ -

તં પૌર્ણમાસ્યામાલભેત । અમાવાસ્યાયામાલભેતેત્યુ હૈક આહુરસૌ વૈ ચન્દ્રઃ પ્રજાપતિઃ સ એતાં રાત્રિમિહ વસતિ તદ્યથોપતિષ્ઠન્તમાલભેતૈવં તદિતિ -

તદ્વૈ પૌર્ણમાસ્યામેવ । અસૌ વૈ ચન્દ્રઃ પશુસ્તં દેવાઃ પૌર્ણમાસ્યામાલભન્તે યત્રૈનં દેવા આલભન્તે તદેનમાલભા ઇતિ તસ્માત્પૌર્ણમાસ્યાં યદ્વેવ પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસી હ વાવ પ્રથમા વ્યુવાસ તસ્માદ્વેવ પૌર્ણમાસ્યામ્ -

તદ્વૈ ફાલ્ગુન્યામેવ । એષા હ સંવત્સરસ્ય પ્રથમા રાત્રિર્યત્ફાલ્ગુની પૌર્ણમાસી યોત્તરૈષોત્તમા યા પૂર્વા મુખત એવ તત્સંવત્સરમારભતે -

સ વા ઇષ્ટ્વૈવ પૌર્ણમાસેન । અથ પશુમાલભેત પૌર્ણમાસેન વા ઇન્દ્રો વૃત્રં પાપ્માનં હત્વાઽપહતપાપ્મૈતત્કર્મારભત તથૈવૈતદ્યજમાનઃ પૌર્ણમાસેનૈવ વૃત્રં પાપ્માનં હત્વાઽપહતપાપ્મૈતત્કર્મારભતે -

તદ્વા ઉપાંશુ ભવતિ । એતદ્ધૈતૈઃ પ્રજાપતિઃ પશુભિઃ કર્મેયેષ તદ્ધાત્રાનદ્ધેવૈવાસાનિરુક્તમિવ તસ્માદુપાંશુ -

યદ્વેવોપાંશુ । પ્રાજાપત્યં વા એતત્કર્મ પ્રજાપતિં હ્યેતેન કર્મણારભતેઽનિરુક્તો વૈ પ્રજાપતિઃ -

યદ્વેવોપાંશુ । રેતો વા અત્ર યજ્ઞ ઉપાંશુ વૈ રેતઃ સિચ્યતે વપા પશુપુરોડાશો હવિરેતાવાન્હિ પશુઃ -

અષ્ટકાયામુખાં સમ્ભરતિ । પ્રાજાપત્યમેતદહર્યદષ્ટકા પ્રાજાપત્યમેતત્કર્મ યદુખા પ્રાજાપત્ય એવ તદહન્પ્રાજાપત્યં કર્મ કરોતિ -

યદ્વેવાષ્ટકાયામ્ । પર્વૈતત્સંવત્સરસ્ય યદષ્ટકા પર્વૈતદગ્નેર્યદુખા પર્વણ્યેવ તત્પર્વ કરોતિ -

યદ્વેવાષ્ટકાયામ્ । અષ્ટકા વા ઉખા નિધિર્દ્વા ઉદ્ધી તિરશ્ચી રાસ્ના તચ્ચતુશ્ચતસ્ર ઊર્ધ્વાસ્તદષ્ટાવષ્ટકાયામેવ તદષ્ટકાં કરોતિ -

અમાવાસ્યાયાં દીક્ષતે । અમાવાસ્યાયૈ વા અધિ યજ્ઞસ્તાયતે યતો યજ્ઞસ્તાયતે તતો યજ્ઞં જનયાનીતિ -

યદ્વેવામાવાસ્યાયામ્ । રેતો વા એતદ્ભૂતમાત્માનં સિઞ્ચત્યુખાયાં યોનૌ યદ્દીક્ષતે તસ્મા એતં પુરસ્તાલ્લોકં કરોતિ યદ્દીક્ષિતો ભવતિ તં કૃતં લોકમભિ જાયતે તસ્માદાહુઃ કૃતં લોકં પુરુષોઽભિ જાયત ઇતિ -

સ યત્કનીયઃ સંવત્સરાદ્દીક્ષિતઃ સ્યાત્ । અલોકા ઇષ્ટકા ઉપદધ્યાદિષ્ટકા લોકાનતિરિચ્યેરન્નથ યદ્ભૂયસો લોકાન્કૃત્વેષ્ટકા નાનૂપદધ્યાલ્લોકા ઇષ્ટકા અતિરિચ્યેરન્નથ યદમાવાસ્યાયાં દીક્ષિત્વાઽમાવાસ્યાયાં ક્રીણાતિ તદ્યાવન્તમેવ લોકં કરોતિ તાવતીરિષ્ટકા ઉપદધાત્યથાસ્યાપૂર્યમાણપક્ષે સર્વોઽગ્નિશ્ચીયતે -

તદાહુઃ । યદ્યાવત્ય એતસ્યાગ્નેરિષ્ટકાસ્તાવન્તિ ક્રયેઽહોરાત્રાણિ સમ્પદ્યન્તેઽથ યાન્યૂર્ધ્વાનિ ક્રયાદહાનિ કથમસ્ય તે લોકા અનૂપહિતા ભવન્તીતિ યદ્વા અમાવાસ્યાયાં દીક્ષિત્વાઽમાવાસ્યાયાં ક્રીણાતિ તદ્યાવન્તમેવ લોકં કરોતિ તાવતીરિષ્ટકા ઉપદધાત્યથ યાન્યૂર્ધ્વાનિ ક્રયાદહાનિ તસ્મિન્નવકાશેઽધ્વર્યુરગ્નિં ચિનોતિ ક્વો હિ ચિનુયાન્ન ચ સોઽવકાશઃ સ્યાદ્યાવન્તિ વૈ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણિ તાવત્ય એતસ્યાગ્નેરિષ્ટકા ઉપ ચ ત્રયોદશો માસસ્ત્રયોદશો વા એષ માસો યાન્યૂર્ધ્વાનિ
ક્રયાદહાનિ તદ્યા અમૂસ્ત્રયોદશસ્ય માસ ઇષ્ટકાસ્તાભિરસ્ય તે લોકા અનૂપહિતા ભવન્તિ તત્સમા લોકાશ્ચેષ્ટકાશ્ચ ભવન્તિ -

એતદ્વૈ યૈવ પ્રથમા પૌર્ણમાસી । તસ્યાં પશુમાલભતે યા પ્રથમાષ્ટકા તસ્યામુખાં સમ્ભરતિ યા પ્રથમામાવાસ્યા તસ્યાં દીક્ષત એતદ્વૈ યાન્યેવ સંવત્સરસ્ય પ્રથમાન્યહાનિ તાન્યસ્ય તદારભતે તાનિ ચ તદાપ્નોત્યથાતઃ સમ્પદેવ -

તદાહુઃ । કથમસ્યૈતત્કર્મ સંવત્સરમગ્નિમાપ્નોતિ કથં સંવત્સરેણાગ્નિના સમ્પદ્યત ઇત્યેતેષાં વૈ પઞ્ચાનાં પશૂનાં ચતુર્વિંશતિઃ સામિધેન્યો દ્વાદશાપ્રિયસ્તત્ષટ્ત્રિંશદેકાદશાનુયાજા એકાદશોપયજસ્તદષ્ટાપઞ્ચાશત્ -

તતો યાષ્ટાચત્વારિંશત્ । સાષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા જગતીયં વૈ જગત્યસ્યાં હીદં સર્વં જગદિયમુ વા અગ્નિરસ્યૈ હિ સર્વોઽગ્નિશ્ચીયતે યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -

યદ્વેવાષ્ટાચત્વારિંશત્ । અષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા વૈ જગતી જગતી સર્વાણિ છન્દાંસિ સર્વાણિ છન્દાંસિ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -

અથ યાનિ દશ । સા દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાડગ્નિર્દશ દિશો દિશોઽગ્નિર્દશ પ્રાણાઃ પ્રાણા અગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -

વપા પશુપુરોડાશઃ । તત્ષષ્ટિઃ ષષ્ટિર્માસસ્યાહોરાત્રાણિ તન્માસમાપ્નોતિ માસ આપ્ત ઋતુમાપ્નોત્યૃતુઃ સંવત્સરં તત્સંવત્સરમગ્નિમાપ્નોતિ યે ચ સંવત્સરે કામા અથ યદતોઽન્યદ્યદેવ સંવત્સરેઽન્નં તત્તત્ -

અથૈતસ્ય પ્રાજાપત્યસ્ય । એકવિંશતિઃ સામિધેન્યો દ્વાદશાપ્રિયસ્તત્ત્રયસ્ત્રિંશદેકાદશાનુયાજા એકાદશોપયજ તત્પઞ્ચપઞ્ચાશદ્વપાપશુપુરોડાશો હવિસ્તદષ્ટાપઞ્ચાશત્સ યોઽષ્ટાપઞ્ચાશતિ કામોઽત્રૈવ તમાપ્નોતિ દ્વાવાઘારૌ તત્ષષ્ટિઃ સ યઃ ષષ્ટ્યાં કામોઽત્રૈવ તમાપ્નોત્યથ યદતોઽન્યદ્યદેવં સંવત્સરેઽન્નં તત્તત્ -

અથૈતસ્ય નિયુત્વતીયસ્ય । સપ્તદશ સામિધેન્યો દ્વાદશાપ્રિયસ્તદેકાન્ન ત્રિંશદેકાદશાનુયાજા એકાદશોપયજસ્તદેકપઞ્ચાશદ્વપા પશુપુરોડાશો હવિસ્તચ્ચતુષ્પઞ્ચાશદ્દ્વાવાઘારૌ દ્વૌ સ્વિષ્ટકૃતૌ તદષ્ટાપઞ્ચાશત્સ યોઽષ્ટાપઞ્ચાશતિ કામોઽત્રૈવ તમાપ્નોતિ વનસ્પતિશ્ચ વસાહોમશ્ચ તત્ષષ્ટિઃ સ યઃ ષષ્ટ્યાં કામોઽત્રૈવ તમાપ્નોત્યથ યદતોઽન્યદ્યદેવ સંવત્સરેઽન્નં તત્તદેવમુ હાસ્યૈતત્કર્મ સંવત્સરમગ્નિમાપ્નોત્યેવં સંવત્સરેણાગ્નિના સમ્પદ્યતે -

તદાહુઃ । નૈતસ્ય પશોઃ સમિષ્ટયજૂંષિ જુહુયાન્ન હૃદયશૂલેનાવભૃથમભ્યવેયાદારમ્ભો વા એષોઽગ્નેઃ પશુર્વ્યવસર્ગો દેવતાનાં સમિષ્ટયજૂંષિ સંસ્થાઽવભૃથો નેદારમ્ભે દેવતા વ્યવસૃજાનિ નેદ્યજ્ઞં સંસ્થાપયાનીતિ સ વૈ સમેવ સ્થાપયેદેતેન પશુનેષ્ટ્વા તત્પ્રજાપતિરપશ્યદ્યથૈતસ્યાગ્નેરન્તં ન પર્યૈત્તસ્માત્સંસ્થાપયેદ્યદ્વેવ સંસ્થાપયતિ પ્રાણ એષ પશુસ્તસ્ય યદન્તરિયાત્પ્રાણસ્ય તદન્તરિયાદ્યદુ વૈ પ્રાણસ્યાન્તરિયાત્તત એવં મ્રિયેત તસ્માત્સમેવ સ્થાપયેદથાતો વ્રતાનામેવ -

તદાહુઃ । નૈતેન પશુનેષ્ટ્વોપરિ શયીત ન માંસમશ્નીયાન્ન મિથુનમુપેયાત્પૂર્વદીક્ષા વા એષ પશુરનવકૢપ્તં વૈ તદ્યદ્દીક્ષિત ઉપરિશયીત યન્માંસમશ્નીયાદ્યન્મિથુનમુપેયાદિતિ નેત્વેવૈષા દીક્ષા નેવ હિ મેખલાઽસ્તિ ન કૃષ્ણાજિનમિષ્ટકાં વા એતાં કુરુતે તસ્માદુ કામમેવોપરિ શયીતૈતદુ સર્વમન્નં યદેતે પશવસ્તદસ્યાત્રાપ્તમારબ્ધં ભવતિ તદ્યાનિ કાનિ ચાઽઽમધુનોઽશનાનિ તેષામસ્ય સર્વેષાં કામાશનં યદિ લભેત મિથુનં તુ નોપેયાત્પુરા મૈત્રાવરુણ્યૈ પયસ્યાયૈ તસ્યોપરિ બન્ધુઃ -

તદાહુઃ । દદ્યાદેતસ્મિન્યજ્ઞે દક્ષિણાં નેન્મેઽયં યજ્ઞોઽદક્ષિણોઽસદ્બ્રહ્મણઽઆદિષ્ટદક્ષિણાં દદ્યાદ્બ્રહ્મા વૈ સર્વો યજ્ઞસ્તદસ્ય સર્વો યજ્ઞો ભિષજ્યિતો ભવતીતિ ન તથા કુર્યાદિષ્ટકાં વા એતાં કુરુતે તદ્યથેષ્ટકાયામિષ્ટકાયાં દદ્યાત્તાદૃક્તદમૂર્હ્યેવ દદ્યાદ્યદસ્યોપકલ્પેત -