શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.1

બ્રાહ્મણમ્

૧ અથાગ્નિચિત્યા-તત્ર હિરણ્યગર્ભકર્તૃકસૃષ્ટેરામ્નાનં, તત્પ્રસઙ્ગાત્પ્રશ્નોત્તરાભ્યામૃષિશબ્દનિર્વચનં મધ્યમપ્રાણસ્ય સર્વેન્દ્રિયપોષણદ્વારા ઇન્દ્રશબ્દવાચ્યત્વાભિધાનં, ઋષિશરીરશબ્દયોર્નિર્વચનસમેતં નાનાપુરુષોત્પત્તિદ્વારા સર્વાવયવસમ્પન્નસ્યૈકસ્ય વિરાડાત્મકપુરુષસ્યોદ્ભવમભ્યાધાય તસ્યાગ્નિરૂપત્વાભિધાનં, વિરાટપુરુષસ્ય ચિત્યાગ્નેશ્ચ સામ્યત્વોપપાદનં, વિરાડાત્મકસ્ય સપ્તપુરુષસમ્મિતસ્ય ચિત્યાગ્નેઃ શિરસો દર્શનં, ચયનોપયુક્તાયાઃ સૃષ્ટેરામ્નાનં, તસ્યાં ચ ત્રયીલક્ષણબ્રહ્મણોઽણમાણ્ડસ્ય ચોત્પત્તેઃ કથનમ્ આણ્ડાન્મેષાગ્ન્યશ્વરાસભાજાનાં પશૂનામુત્પત્તેઃકથનં તતઃ પૃથિવ્યા ઉત્પત્તિમભિધાય તત્સકાશાચ્છુષ્કાર્દ્રમૃદાદીનાં નવાનામુત્પત્તેરભિધાનં, ભૂમેરગ્નેશ્ચ ગાયત્રત્વસમ્પાદનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્

૨ વાય્વન્તરિક્ષાદિસૃષ્ટિઃ પ્રજાપતેશ્ચિત્યાગ્નિરૂપતા ચ-તત્ર પ્રથમં પૃથિવ્યગ્ન્યોર્મિથુનાદ્વાયોર્વાય્વન્તરિક્ષયોર્મિથુનાદાદિત્યસ્યાદિત્યદ્યુલોકયોર્મિથુનાચ્ચન્દ્રમોનક્ષત્રાવાન્તરદિઙ્મહાદિશાં વાઙ્મનસયોર્મિથુનાદ્વસુરુદ્રાદિત્યવિશ્વેદેવાનાં ચોત્પત્તેરભિધાનં, કેષાઞ્ચિન્મતેન વસુરુદ્રાદિત્યવિશ્વેદેવાનામુત્પત્તેરગ્નિપૂર્વકત્વપ્રદ ર્શનમ્ , અપરમતેન પ્રજાપતેરેવ સર્વસૃષ્ટેરભિધાનમ્-અત્રાર્થે શ્રુતિસમ્મતેઃ પ્રદર્શનં ચ, સર્વોત્પાદકસ્ય પ્રજાપતેશ્ચિત્યાગ્નિરૂપતાયા આખ્યાયિકયા પ્રદર્શનં, તસ્યાં ચ સફલં સકારણં પ્રશ્નોત્તરરૂપેણ સન્ધાનપ્રકારનિરૂપણં, પ્રસઙ્ગાદ્ધિતોપહિતશબ્દયોરર્થપ્રદર્શનં ચિતિસંખ્યાપ્રદર્શનપુરઃસરં સાર્થવાદં પ્રજાપતેશ્ચિત્યત્વપ્રદર્શનં, ચિત્યોપરિ નિધીયમાનસ્યાહવનીયસ્યાગ્નેરાદિત્યરૂપત્વાભિધાનં, પ્રજાપતેર્દેવૈઃ સન્ધાનપ્રકારકથનં ભૈષજ્યકરણપ્રકારકથનં ચ, ઇષ્ટકાશબ્દસ્ય નિર્વચનમ્ , અક્તાક્ષ્યમતેન યજુષ્મતીષ્ટકા ભૂયસ્વેનોપધેયાસ્તાણ્ડ્યમતેન લોકમ્પૃણેષ્ટકા ભૂયસ્ત્વેનોપધેયા ઇતિ સોપપત્તિકં મતદ્વયમભિધાય તદ્દૂષયિત્વા ચ વાસ્તવિકોઽનુષ્ઠાનપ્રકારસ્તૂભયવિલક્ષણોઽસ્તીતિ નિરૂપણં, પ્રજાપતેરગ્નિના દેવૈશ્ચ સન્ધાને કૃતે સમ્પદ્યમાનમર્થં પ્રદર્શ્ય તદ્વેદિતુઃ ફલકથનં, પ્રાગુક્તસ્ય પ્રાણે વાચો નિધાનરૂપસ્યાર્થસ્યાત્રેષ્ટકોપનિધાનમન્ત્રે પ્રદર્શનં, વાક્પ્રાણયોરગ્નીન્દ્રત્વરૂપેણ પ્રશંસનં, ચિત્યાગ્નેરિન્દ્રાગ્નિદેવત્યત્વપ્રખ્યાપનાયેન્દ્રાગ્ન્યોઃ સર્વદેવતાત્મના પ્રશંસનં, ભૂમાવેવેષ્ટકાચયનં કર્તવ્યમિત્યસ્ય પ્રશ્નોત્તરાભ્યામુપપાદનમ્ , ઇષ્ટકાયાશ્ચતુઃસક્તિત્વરૂપગુણસ્યાભિધાનં, પઞ્ચેષ્ટકાનાં પ્રશ્નોત્તરપૂર્વકમુપપાદનં, સોપપત્તિકપૂર્વોત્તરપક્ષાભ્યાં ચિતાનામિષ્ટકાનામાહવનીયાગ્નિરેવ શિર ઇતિ સિદ્ધાન્તસ્થાપનં, ચયને પશુશીર્ષોપધાનાત્પશ્વિષ્ટકેત્યુક્તમ્ , તત્ર પશૂનાં સંખ્યાપ્રતિવચનવ્યાજેનેષ્ટકાનાં લોકદ્વયાત્મકત્વનિરૂપણં, મૃત્તિકોદકસમ્પાદનીયાનામિષ્ટકાનાં પશુરૂપત્વસ્ય પ્રશ્નોત્તરાભ્યાં પ્રદર્શનં. પશુદ્વિત્વપ્રતિવચનેન લોકદ્વયાત્મકેષ્ટકાચિતસ્યાગ્નેઃ સર્વલોકાત્મકત્વનિરૂપણમ્, અગ્નિચયનસ્ય સ્વર્ગપ્રાપણરૂપં ફલં કેષાઞ્ચિન્મતેન પૂર્વપક્ષયિત્વા તદ્દૂષયિત્વા ચ સિદ્ધાન્તે પ્રજાપતિભવનરૂપમેવ ફલમિતિ નિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્

૩ સોપપત્તિકં ચયનોપયુક્તાનામપ્ફેનમૃત્સિકતાશર્કરાશ્માયોહિરણ્યાનામષ્ટાનાં રૂપાણામુત્પત્ત્યભિધાનં, ભૂમેર્ગાયત્રીત્વોપપાદનં, ભૂમેઃ પૃથિવીશબ્દવાચ્યત્વે પ્રવૃત્તિનિમિત્તકથનં, કુમારોત્પત્તેઃ સવિશેષં નિરૂપણં, ભૂતાદિશબ્દાનામર્થકથનમ્ , ઉત્પન્નસ્ય કુમારસ્યાષ્ટાનાં પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશસૂર્યચન્દ્રયજમાનાખ્યાનાં રૂપાણાં રુદ્રશર્વપશુપત્યુગ્રાશનિભવમહાદેવેશાનાનાં નામ્નાં ચ સોપપત્તિકં સાર્થવાદં નિરુપણં, "કુમારઃ" ઇતિ નવમં નામેત્યભિધાનમ્ , ઉક્તાયા નવસંખ્યાયાસ્ત્રિવૃદાત્મના પ્રશંસનં, નામગતાષ્ટસંખ્યાયા ગાયત્ર્યાત્મના પ્રશંસનં, સંવત્સરાન્તે સંવત્સરદ્વયાન્તે વા ચયનાનુષ્ઠાનમનુવચનં ચ કર્તવ્યમિતિ પક્ષદ્વયં પ્રતિપાદ્ય તત્ર દ્વિતીયે પક્ષે ઉપપત્તિં ચ પ્રદર્શ્ય સિદ્ધાન્તતયા પ્રથમપક્ષસ્યૈવ સહેતુકં નિગમનં, ચિતસ્યાગ્નેશ્ચિત્રત્વોપપાદનસહિતં ચયનસમ્બન્ધાચ્ચિત્રનામ સમ્પન્નમિતિ નિરૂપણં ચેત્યાદિ.