શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.5

બ્રાહ્મણ

૧ પઞ્ચબિલાખ્યાશ્ચરુહોમાઃ-તત્ર આગ્ને- યોઽષ્ટાકપાલઃ પુરોડાશઃ-ઐન્દ્ર એકાદશકપાલઃ પુરોડાશઃ સૌમ્યશ્ચરુર્વાવૈશ્વદેવશ્ચરુઃ-મૈત્રાવરુણીપયસ્યા-બાર્હસ્પત્યશ્ચરુઃ ઇત્યેતેષાં પઞ્ચહવિષામેકસ્યાં પાત્ર્યાં પ્રાગાદિક્રમેણ મધ્યે ચાસાદનવિધાનમ્, એતેષાં આસાદનવિશેષેણ પઞ્ચબિલાત્મકત્વભવનાત્પઞ્ચબિલસંજ્ઞાવત્ત્વકથનમ્ , એતેષાં પઞ્ચબિલહવિષાં કરણે પ્રયોજનાભિધાનમકરણે પ્રત્યવાયાભિધનં ચ, એતેષાં પઞ્ચબિલહવિષાં ક્રમેણ નિષ્ક્રયણસાધનત્વવિવરણં, પ્રત્યેકહવિઃ-પ્રચારાદનન્તરં બાર્હસ્પત્યે ચરૌ સંસ્રવાનયનવિધાનં, બાર્હસ્પત્યે ચરૌ ચતુર્ણાં હવિષાં સંસ્રવાનયનસ્ય પ્રશંસનમ્ , આગ્નેયાદિહવિષામૃત્વિગ્વિશેષેભ્યો હિરણ્યાદિદક્ષિણાદાનં વિધાય તેષામૃત્વિગ્વિશેષાણાં હિરણ્યાદિદક્ષિણાનાં ચ પ્રશંસનમ્, એતસ્ય પઞ્ચબિલહવિઃપઞ્ચકસ્યાન્નાદ્યકામનયા રાજસૂયાદ્બહિઃ પુરુષાર્થતયા સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રયોગસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ

૨ દ્વાદશ પ્રયુજાં હવીંષિ-તત્ર પ્રથમં સાર્થવાદં પ્રયુગ્ઘવિષાં વિધાનં, તેષા સંખ્યાં વિધાય પ્રતિમાસં યજનં પૂર્વપક્ષત્વેનોપન્યસ્ય પક્ષાન્તરેણ હવિઃષટ્કસ્યૈકીકૃત્ય યાગકરણેઽપિ પૂર્વપક્ષત્વેનૈવોપન્યસ્ય ચ તં પક્ષં દૂષયિત્વા પૂર્વસ્ય હવિઃષટ્કસ્ય સમાનતન્ત્રેણ યજનં સિદ્ધાન્તીકૃત્ય તદીયદેવતાઃ પ્રશંસ્ય ચ પૂર્વસ્મિન્હવિઃષટ્કે પૂર્વાગ્નિવાહયોરનુડુ હોર્દક્ષિણાત્વેન વિધાનમ્, ઉત્તરહવિઃષટ્કસ્યાપિ સમાનતન્ત્રત્વં પ્રદર્શ્ય તદીયદેવતાઃ પ્રશંસ્ય ચાસ્મિન્નુત્તરષટ્કેઽપિ પૂર્વાગ્નિવાહયોરનુડુહોર્દશિણાત્વેન વિધાનં તેષાં પૂર્વાગ્નિવાહાનુડુહાં દક્ષિણાત્વસ્ય સમ્ભૂય પ્રશંસનં ચ, ઉક્તદ્વાદશપ્રયુગ્ઘવિઃકરણસ્ય ઋતુપ્રયોગસ્ય કુરુપઞ્ચાલવૃત્તાન્તમુખેન દૃઢીકરણમ્, ઉક્તાનાં દ્વાદશપ્રયુગ્ઘવિષાં દ્રવ્યનામભ્યામુદ્દેશઃ, અદિતિદેવત્યશ્વેતાવિચિત્રગર્ભાઽનુબન્ધ્યાદ્રવ્યકપશ્વનુષ્ઠાનસ્ય મરુદ્દેવત્યપૃષતીવિચિત્રગર્ભાઽનુબન્ધ્યાદ્રવ્યકપશ્વનુષ્ઠાનસ્ય ચ પ્રાકૃતેતિકર્તવ્યતાતિદેશસહિતં સ્વગુણવિશિષ્ટયાગીયદ્રવ્યદક્ષિણાસહિતં ચ વિધાનમ, ઉક્તસ્ય પશુબન્ધદ્વયસ્ય શાખાભેદેન આદિત્યવિશ્વેદેવરૂપદેવતાન્તરસમ્બન્ધપ્રદર્શનં
ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૩ કેશવપનીયોઽતિરાત્રઃ -તત્ર પૂર્વમભિષેચનીયયાગાદનન્તરં સકારણં કેશવપનીયયાગવિધાનં, કારણત્વેનાભિહિતસ્ય કેશવપનાકરણલક્ષણવ્રતસ્યાવધિકાલં પ્રદર્શ્ય કેશવપનીયશબ્દસ્ય નિર્વચનં, તત્રોદ્ગાતૃપુરુષૈર્ગીયમાનસ્તોત્રેષુ ચોદકેન પ્રાતઃસવનાદિષુ ત્રિવૃદાદિસ્તોમાનાં પ્રાપ્તૌ તાનપવદિતુમેકવિંશાદિસ્તોમવિશેષાણાં સાર્થવાદં વિધાનં, પ્રકૃતો માધ્યન્દિનસવને સ્થન્તરં બૃહત્સામ વા પૃષ્ઠસ્તોત્રં વિકલ્પેનોક્તં તન્મધ્યાદત્રૈકસ્ય રથન્તરપૃષ્ઠસ્ય નિયમનમ્ , અસ્ય કેશવપનીયસોમયાગસ્યાતિરાત્રસંસ્થાત્વસ્ય પ્રતિષ્ઠાત્મના પ્રશંસનમ્, અસ્ય યાગસ્ય કેશવાપવ્રતવિસર્જનાર્થમનુષ્ઠેયત્વાત્તદન્તે કર્તવ્યે કેશવાપે કસ્યચિદ્વિશેષસ્ય વિધાનં, સુન્વતો યજમાનસ્ય કેષાંચિન્નિયમાનાં પ્રદર્શનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ

૪ ચરકસૌત્રામણિઃ-તત્ર દેવતાસમ્બન્ધવિશિષ્ટસ્ય પશુત્રયસ્ય વિધાનમ્ , ઉક્તપશુષુ નિરુક્તગુણાનામસંભવં મત્વા તદલાભે ગુણાન્તરવિધાનમ્, અજત્રયપક્ષે આશ્વિનપશોઃ કસ્યચિદ્ગુણવિશેષસ્ય વિધાનમ્ , એતેષાં પશૂનાં સૌત્રામણીસમ્બન્ધપ્રદર્શનં, સૌત્રામણ્યા સુત્રામેન્દ્રસમ્બન્ધસ્યાશ્વિસરસ્વતીસમ્બન્ધસ્ય તત્રોપયુક્તદ્રવ્યાદેશ્ચાખ્યાયિકામુખેન પ્રદર્શનં, તત્ર મુખવમનપક્ષે પ્રાયશ્ચિત્તિર્નાસ્તીતિ પ્રદર્શનમ્, ઇન્દ્રિયેભ્યઃ સોમદ્રવણકાલે નાસિકાદિસ્રુતસ્ય સિંહાદ્યાત્મનોત્પત્તેઃ પ્રદર્શનં, સૌત્રામણીશબ્દસ્ય નિર્વચનં, પ્રસઙ્ગાદન્યસ્ય સોમાતિપૂતસ્યાપ્યસ્યા એવેષ્ટેઃ પ્રદર્શનમ્ , એષાપીષ્ટી રાજસૂયયાજિના કર્તવ્યેતિવિધાનં, આશ્વિનસારસ્વતેન્દ્રપશુવિધિં પૃથક્પૃથગનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, વિધાસ્યમાને પરિસ્રુત્સન્ધાને સિંહવૃકવ્યાઘ્રલોમસંસર્જનં સિદ્ધાન્તયિતું શાખાન્તરીયં પક્ષં સોપપત્તિકમનૂદ્ય તં નિરાકૃત્ય ચ સ્વમતપ્રતિષ્ઠાપનં, પરિસ્રુત્સન્ધાનસ્ય સમન્ત્રકં વિધાનં, પરિસુત્પ્રચરણે કારણસહિતમગ્નિદ્વયોદ્ધરણં પ્રતિપાદ્ય પ્રચરણકાલસ્ય વિધાનં પરિસ્રુતો દર્ભૈઃ સમન્ત્રકં પાવનવિધાનં, પરિસ્રુતિ કુવલકર્કન્ધુબદરસક્તુત્રયસ્ય નિવપન વિધાનં, ગ્રહગ્રહણં વિધાય તત્રૈકસ્યૈવ સોપપત્તિકં ગ્રહણાભિધાનમ્ , ગ્રહગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, ગ્રહત્રયસ્ય ગ્રહણપક્ષેઽપ્યયમેવ મન્ત્ર ઇતિ પ્રતિપાદ્ય તત્રોપયામેત્યસ્મિન્નંશે વિશેષકથનમ્-અનુવચનપ્રૈષે વિશેષકથનં ચ, હોતારમનૂચ્યાશ્વિસરસ્વતીન્દ્રપ્રતિપાદકમન્ત્રસ્યાભિધાનં, યજપ્રૈષે દેવતાશંસનં વિધાય દેવતાત્રયપ્રતિપાદિકાયા યાજ્યાયાપઠનવિધાનં, હોતુર્દ્વિર્વષટ્કારોઽધ્વર્યોર્દ્વિર્હવનં ભક્ષાહરણં ગ્રહત્રયપક્ષેઽનુહોમં પરિસ્રુદ્ધોમૌ હોતવ્યાવિત્યાદેર્વિધાનં, પરિસ્રુચ્છેષાસેકપૂર્ણં રુક્મવન્તં શતચ્છિદ્રં નવચ્છિદ્રે દક્ષિણાહવનીયોપરિસ્થે શિક્યે નિહિતં સ્રવન્તં કુમ્ભં સોમવદાદિપિતૄણાન્ત્રિભિસ્ત્ર્યૃચૈરુપતિષ્ઠેતેતિ વિધાનમ્ , ઉપસ્થાને મન્ત્રાણાં પ્રદર્શનં પિત્ર્યમન્ત્રૈરુપસ્થાનસ્ય પ્રશંસનં ચ, પશુપુરોડાશાર્થં સાવિત્રવારુણેન્દ્રસંજ્ઞકહવિસ્ત્રિતયસ્ય વિધાનં પુરોડાશદેવતાનાં પ્રશંસનં ચ, અનુયાજાદનન્તરં સ્રુગ્વ્યૂહનાત્પૂર્વં પશ્ચાદ્વા નિરુક્તહવિસ્ત્રિતયસ્ય પ્રચરણં કર્તવ્યમિતિ પૂર્વપક્ષયિત્વાઽસ્મિંશ્ચ પક્ષે પ્રચરણકાલવિક્ષિષ્ટં હવિરન્તરવિધાનં, તદુભયમપિ ન કર્તવ્યમિતિ પૂર્વપક્ષં નિરાકૃત્ય સ્વમતપ્રતિષ્ઠાપનં, તસ્ય દક્ષિણાત્વેન નપુંસકસ્ય ગો રથવાહ્યા વડવાયા વા સોપપત્તિકં વિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૫ ત્રૈધાતવીસંજ્ઞિકોદવસાનીયેષ્ટિ: --તત્ર રાજસૂયાન્તે કર્તવ્યાયાસ્ત્રૈધાતવ્યુદવસાનીયેષ્ટેર્દેવતાવિશિષ્ટસ્ય હવિષો વિધાનમ્, એતદિષ્ટિવિધાયકકારણનિર્દેશપુરઃસરં દેવતાસમ્બન્ધપ્રશંસાર્થં પુરાવૃત્તકથનં, તત્ર વેદપ્રદાનાનુકરણેન યાગવિધાનં વિરુદ્ધમિતિ પ્રદર્શનં, ઇષ્ટેર્નામનિર્વચનમ્ , ઇયમિષ્ટિરિન્દ્રાવિષ્ણૂભયદેવત્યા સંવત્સરવ્યાપિની ચેતિ નિરૂપણં, તત્ર ત્રયીવિદ્યારૂપતાસમ્પાદનાય હવિષોવ્રીહિમયયવમયત્વવિધાનં, તયોર્વ્રીહિયવયોર્ગ્રહણાધિશ્રયણપ્રકારકથનં, રાજસૂયયજ્વનોઽસ્યા ઇષ્ટેરવશ્યકર્તવ્યતયા વિધાનં, યાતયામત્વપરિહારોપપત્તિસહિતં યજ્ઞસ્યાયાતયામત્વં સમ્પાદયિતું ત્રૈધાતવીષ્ટિરવશ્યમનુષ્ઠેયેતિ સાભિપ્રાયં નિરૂપણમ્, એતસ્યા ઇષ્ટેર્વિનિયોગાન્તરકથનં, પુનરપ્યસ્યા ઇષ્ટેર્દીર્ઘસત્રાઙ્ગત્વેનાવશ્યકર્તવ્યત્વપ્રતિપાદનમ્, એતસ્યા ઇષ્ટેરાભિચારિકપ્રયોગકથનમ્, એતસ્યા ઇષ્ટેઃ પરૈઃ કૃતાભિચારસ્ય પરિહરણે સમર્થત્વસ્યોપવર્ણનં, ત્રૈધાતવ્યુદવસાનીયેષ્ટેર્દક્ષિણાત્વેન ત્રયાણાં શતમાનાનાં બ્રહ્મણે-તિસૃણાં ધેનૂનાં હોત્રે--ત્રયાણાં વાસસામધ્વર્યવે--ગોરગ્નિધે ચ પ્રદાનવિધાનમ્, એતાસાં દક્ષિણાનાં સમ્ભૂય સંવત્સરાત્મના પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.