શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.4.4

મૈત્રાવરુણ્યા પયસ્યયા પ્રચરતિ । તસ્યા અનિષ્ટ એવ સ્વિષ્ટકૃદ્ભવત્યથાસ્મા આસન્દીમાહરન્ત્યુપરિસદ્યં વા એષ જયતિ યો જયત્યન્તરિક્ષસદ્યં તદેનમુપર્યાસીનમધસ્તાદિમાઃ પ્રજા ઉપાસતે તસ્માદસ્મા આસન્દીમાહરન્તિ સૈષા ખાદિરી વિતૃણ્ણા ભવતિ યેયં
વર્ધ્રવ્યૂતા
ભરતાનામ્ -

તામગ્રેણ । મૈત્રાવરુણસ્ય ધિષ્ણ્યં નિદધાતિ સ્યોનાઽસિ સુષદાઽસીતિ શિવામેવૈતચ્છગ્માં કરોતિ -

અથાધીવાસમાસ્તૃણાતિ । ક્ષત્રસ્ય યોનિરસીતિ તદ્યૈવ ક્ષત્રસ્ય યોનિસ્તામેવૈતત્કરોતિ -

અથૈનમાસાદયતિ । સ્યોનામાસીદ સુષદામાસીદેતિ શિવાં શગ્મામાસીદેત્યેવૈતદાહ ક્ષત્રસ્ય યોનિમાસીદેતિ તદ્યૈવ ક્ષત્રસ્ય યોનિસ્તસ્યામેવૈનમેતદ્દધાતિ -

અથાન્તરાંસેઽભિમૃશ્ય જપતિ । નિષસાદ ધૃતવ્રત ઇતિ ધૃતવ્રતો વૈ રાજા ન વા એષ સર્વસ્મા ઇવ વદનાય ન સર્વસ્મા ઇવ કર્મણે યદેવ સાધુ વદેદ્યત્સાધુ કુર્યાત્તસ્મૈ વા એષ ચ શ્રોત્રિયશ્ચૈતૌ હ વૈ દ્વૌ મનુષ્યેષુ ધૃતવ્રતૌ તસ્માદાહ નિષસાદ ધૃતવ્રત ઇતિ વરુણઃ પસ્ત્યાસ્વેતિ વિશો વૈ પસ્ત્યા વિક્ષ્વેત્યેવૈતદાહ સામ્રાજ્યાય સુક્રતુરિતિ રાજ્યાયેત્યેવૈતદાહ યદાહ સામ્રાજ્યાય સુક્રતુરિતિ -

અથાસ્મૈ પઞ્ચાક્ષાન્પાણાવાવપતિ અભિભૂરસ્યેતાસ્તે પઞ્ચ દિશઃ કલ્પન્તામિત્યેષ વા
અયાનભિભૂર્યત્કલિરેષ હિ સર્વાનયાનભિભવતિ તસ્માદાહાભિભૂરસીત્યેતાસ્ત પઞ્ચ દિશઃ કલ્પન્તામિતિ પઞ્ચ વૈ દિશસ્તદસ્મૈ સર્વા એવ દિશઃ કલ્પયતિ -

અથૈનં પૃષ્ઠતસ્તૂષ્ણીમેવ દણ્ડૈર્ઘ્નન્તિ । તં દણ્ડૈર્ઘ્નન્તો દણ્ડવધમતિનયન્તિ તસ્માદ્રાજા ઽદણ્ડ્યો યદેનં દણ્ડવધમતિનયન્તિ -

અથ વરં વૃણીતે । યં હ વૈ કં ચ સુષુવાણો વરં વૃણીતે સોઽસ્મૈ સર્વઃ સમૃધ્યતે તસ્માદ્વરં વૃણીતે -

સ બ્રહ્મન્નિત્યેવ પ્રથમમામન્ત્રયતે । બ્રહ્મ પ્રથમમભિવ્યાહરાણિ બ્રહ્મપ્રસૂતાં વાચં વદાનીતિ તસ્માદ્બ્રહ્મન્નિત્યેવ પ્રથમમામન્ત્રયતે ત્વં બ્રહ્માસીતીતરઃ પ્રત્યાહ સવિતાસિ સત્યપ્રસવ ઇતિ વીર્યમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ સવિતારમેવ સત્યપ્રસવં કરોતિ -

બ્રહ્મન્નિત્યેવ દ્વિતીયમામન્ત્રયતે । ત્વં બ્રહ્માસીતીતરઃ પ્રત્યાહ વરુણોઽસિ સત્યૌજા ઇતિ વીર્યમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ વરુણમેવ સત્યૌજસં કરોતિ -

બ્રહ્મન્નિત્યેવ તૃતીયમામન્ત્રયતે । ત્વં બ્રહ્માસીતીતરઃ પ્રત્યાહેન્દ્રોઽસિ વિશૌજા ઇતિ વીર્યમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતીન્દ્રમેવ વિશૌજસં કરોતિ -

બ્રહ્મન્નિત્યેવ ચતુર્થમામન્ત્રયતે । ત્વં બ્રહ્માસીતીતરઃ પ્રત્યાહ રુદ્રોઽસિ સુશેવ ઇતિ તદ્વીર્યાણ્યેવાસ્મિન્નેતત્પૂર્વાણિ દધાત્યથૈનમેતચ્છમયત્યેવ તસ્માદેષ સર્વસ્યેશાનો મૃડયતિ યદેનં શમયતિ -

બ્રહ્મન્નિત્યેવ પઞ્ચમમામન્ત્રયતે । ત્વં બ્રહ્માસીતીતરોઽનિરુક્તં પ્રત્યાહ પરિમિતં વૈ નિરુક્તં તત્પરિમિતમેવાસ્મિન્નેતત્પૂર્વં વીર્યં દધાત્યથાત્રાનિરુક્તં પ્રત્યાહાપરિમિતં વા અનિરુક્તં તદપરિમિતમેવાસ્મિન્નેતત્સર્વં વીર્યં દધાતિ તસ્માદત્રાનિરુક્તં પ્રત્યાહ -

અથ સુમઙ્ગલનામાનં હ્વયતિ । બહુકાર શ્રેયસ્કર ભૂયસ્કરેતિ ય એવંનામા ભવતિ કલ્યાણમેવૈતન્માનુષ્યૈ વાચો વદતિ -

અથાસ્મૈ બ્રાહ્મણ સ્ફ્યં પ્રયચ્છતિ । અધ્વર્યુર્વા યો વાઽસ્ય પુરોહિતો ભવતીન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસિ તેન મે રધ્યેતિ વજ્રો વૈ સ્ફ્યઃ સ એતેન વજ્રેણ બ્રાહ્મણો રાજાનમાત્મનોઽબલીયાંસં કુરુતે યો વૈ રાજા બ્રાહ્મણાદબલીયાનમિત્રેભ્યો વૈ સ બલીયાન્ભવતિ તદમિત્રેભ્ય એવૈનમેતદ્બલીયાંસં કરોતિ -

તં રાજા રાજભ્રાત્રે પ્રયચ્છતિ । ઇન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસિ તેન મે રધ્યેતિ તેન રાજા રાજભ્રાતરમાત્મનોઽબલીયાંસં કુરુતે -

તં રાજભ્રાતા સૂતાય વા સ્થપતયે વા પ્રયચ્છતિ । ઇન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસિ તેન મે રધ્યેતિ
તેન રાજભ્રાતા સૂતં વા સ્થપતિં વાઽઽત્મનોઽબલીયાંસં કુરુતે -

તં સૂતો વા સ્થપતિર્વા ગ્રામણ્યે પ્રયચ્છતિ । ઇન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસિ તેન મે રધ્યેતિ તેન
સૂતો વા સ્થપતિર્વા ગ્રામણ્યમાત્મનોઽબલીયાંસં કુરુતે -

તં ગ્રામણીઃ સજાતાય પ્રયચ્છતિ । ઇન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસિ તેન મે રધ્યેતિ તેન ગ્રામણીઃ
સજાતમાત્મનોઽબલીયાંસં કુરુતે તદ્યદેવં સમ્પ્રયચ્છન્તે નેત્પાપવસ્યસમસદ્યથાપૂર્વમસદિતિ તસ્માદેવં સમ્પ્રયચ્છન્તે -

અથ સજાતશ્ચ પ્રતિપ્રસ્થાતા ચ । એતેન સ્ફ્યેન પૂર્વાગ્નૌ શુક્રસ્ય પુરોરુચાઽધિદેવનં કુરુતોઽત્તા વૈ શુક્રોઽત્તારમેવૈતત્કુરુતઃ -

અથ મન્થિનઃ પુરોરુચા વિમિતં વિમિનુતઃ । આદ્યો વૈ મન્થી તદત્તારમેવૈતત્કૃત્વાઽથાસ્મા એતદાદ્યં જનયતસ્તસ્માન્મન્થિનઃ પુરોરુચા વિમિતં વિમિનુતઃ -

અથાધ્વર્યુઃ । ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વાઽધિદેવને હિરણ્યં નિધાય જુહોત્યગ્નિઃ પૃથુર્ધર્મણસ્પતિર્જુષાણો અગ્નિઃ પૃથુર્ધર્મણસ્પતિરાજ્યસ્ય વેતુ સ્વાહેતિ -

અથાક્ષાન્નિવપતિ । સ્વાહાકૃતાઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્યતધ્વં સજાતાનામ્મધ્યમેષ્ઠ્યાયેત્યેષ વા અગ્નિઃ પૃથુર્યદધિદેવનં તસ્યૈતેઽઙ્ગારા યદક્ષાસ્તમેવૈતેન પ્રીણાતિ તસ્ય હ વા એષાઽનુમતા ગૃહેષુ હન્યતે યો વા રાજસૂયેન યજતે યો વૈતદેવં વેદૈતેષ્વક્ષેષ્વાહ ગાં દીવ્યધ્વમિતિ પૂર્વાગ્નિવાહૌ દક્ષિણા -

અથાહાગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતેઽનુબ્રૂહીતિ । તદ્યદન્તરેણાહુતી એતત્કર્મ ક્રિયત એષ વૈ પ્રજાપતિર્ય એષ યજ્ઞસ્તાયતે યસ્માદિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાતા એતમ્વેવાપ્યેતર્હ્યનુ પ્રજાયન્તે તદેનં મધ્યત એવૈતસ્ય પ્રજાપતેર્દધાતિ મધ્યતઃ સુવતિ તસ્માદન્તરેણાહુતી એતત્કર્મ ક્રિયત આશ્રાવ્યાહાગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં યજેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

અથેડામાદધાતિ । ઉપહૂતાયામિડાયામપ ઉપસ્પૃશ્ય માહેન્દ્રં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ માહેન્દ્રં ગ્રહં ગૃહીત્વા સ્તોત્રમુપાકરોતિ તં સ્તોત્રાય પ્રમીવતિ સ ઉપાવરોહતિ સોઽન્તે સ્તોત્રસ્ય ભવત્યન્તે શસ્ત્રસ્ય -

==
વર્ધ્રવ્યૂતા - વર્ધ્રાશ્ચર્મરજ્જવઃ, તાભિર્વ્યૂતા સન્નદ્ધા ભવતિ ભરતાનામ્ અન્યેષાં તુ રજ્જુમાત્રમ્।– સાયણ