શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.4.3

૫.૪.૩ અભિષેકોત્તરકર્માણિ
તદ્યોઽસ્ય સ્વો ભવતિ । તસ્ય શતં વા પરઃશતા વા ગા ઉત્તરેણાહવનીયં સ્થાપયતિ
તદ્યદેવં કરોતિ -

વરુણાદ્ધ વા અભિષિષિચાનાત્ । ઇન્દ્રિયં વીર્યમપચક્રામ શશ્વદ્ય એષોઽપાં રસઃ સમ્ભૃતો ભવતિ યેનૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ સોઽસ્યેન્દ્રિયં વીર્યં નિર્જઘાન તત્પશુષ્વન્વવિન્દત્તસ્માત્પશવો યશો યદેષ્વન્વવિન્દત્તત્પશુષ્વનુવિદ્યેન્દ્રિયં વીર્યં પુનરાત્મન્નધત્ત તથો એવૈષ એતન્નાહૈવાસ્માન્ન્વિન્દ્રિયં વીર્યમપક્રામતિ વરુણસવો વા એષ યદ્રાજસૂયમિતિ વરુણો ઽકરોદિતિ ત્વેવૈષ એતત્કરોતિ -

અથ રથમુપાવહરતિ । યદ્વૈ રાજન્યાત્પરાગ્ભવતિ રથેન વૈ તદનુયુઙ્ક્તે તસ્માદ્રથમુપાવહરતિ -

સ ઉપાવહરતિ । ઇન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસીતિ વજ્રો વૈ રથ ઇન્દ્રો વૈ યજમાનો દ્વયેન વા એષ ઇન્દ્રો ભવતિ યચ્ચ ક્ષત્રિયો યદુ ચ યજમાનસ્તસ્માદાહેન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસીતિ -

તમન્તર્વેદ્યભ્યવવર્ત્ય યુનક્તિ । મિત્રાવરુણયોસ્ત્વા પ્રશાસ્ત્રોઃ પ્રશિષા યુનજ્મીતિ બાહૂ વૈ મિત્રાવરુણૌ બાહુભ્યાં વૈ રાજન્યો મૈત્રાવરુણસ્તસ્માદાહ મિત્રાવરુણયોસ્ત્વા પ્રશાસ્ત્રોઃ પ્રશિષા યુનજ્મીતિ -

તં ચતુર્યુજં યુનક્તિ । સ જઘનેન સદોઽગ્રેણ શાલાં યેનૈવ દક્ષિણા યન્તિ તેન પ્રતિપદ્યતે તં જઘનેન ચાત્વાલમગ્રેણાગ્નીધ્રમુદ્યચ્છતિ -

તમાતિષ્ઠતિ । અવ્યથાયૈ ત્વા સ્વધાયૈ ત્વેત્યનાર્ત્યૈ ત્વેત્યેવૈતદાહ યદાહાવ્યથાયૈ ત્વેતિ સ્વધાયૈ ત્વેતિ રસાય ત્વેત્યેવૈતદાહારિષ્ટો અર્જુન ઇત્યર્જુનો હ વૈ નામેન્દ્રો યદસ્ય ગુહ્યં નામ દ્વયેન વા એષ ઇન્દ્રો ભવતિ યચ્ચ ક્ષત્રિયો યદુ ચ યજમાનસ્તસ્માદાહારિષ્ટો અર્જુન ઇતિ -

અથ દક્ષિણાયુગ્યમુપાર્ષતિ । મરુતાં પ્રસવેન જયેતિ વિશો વૈ મરુતો વિશા વૈ તત્ક્ષત્રિયો જયતિ યજ્જિગીષતિ તસ્માદાહ મરુતાં પ્રસવેન જયેતિ -

અથ મધ્યે ગવામુદ્યચ્છતિ । આપામ મનસેતિ મનસા વા ઇદં સર્વમાપ્તં તન્મનસૈવૈતત્સર્વમાપ્નોતિ તસ્માદાહાપામ મનસેતિ -

અથ ધનુરાર્ત્ન્યા ગામુપસ્પૃશતિ । સમિન્દ્રિયેણેતીન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ગાવ ઇન્દ્રિયમેવૈતદ્વીર્યમાત્મન્ધત્તેઽથાહ જિનામીમાઃ કુર્વ ઇમા ઇતિ -

તદ્યત્સ્વસ્ય ગોષૂદ્યચ્છતિ । યદ્વૈ પુરુષાત્પરાગ્ભવતિ યશો વા કિંચિદ્વા સ્વં હૈવાસ્ય તત્પ્રતમામિવાભ્યપક્રામતિ તત્સ્વાદેવૈતદિન્દ્રિયં વીર્યમ્પુનરાત્મન્ધત્તે તસ્માત્સ્વસ્ય ગોષૂદ્યચ્છતિ -

તસ્મૈ તાવન્માત્રીર્વા ભૂયસીર્વા પ્રતિદદાતિ । ન વા એષ ક્રૂરકર્મણે ભવતિ યદ્યજમાનઃ ક્રૂરમિવ વા એતત્કરોતિ યદાહ જિનામીમાઃ કુર્વ ઇમા ઇતિ તથો હાસ્યૈતદક્રૂરં કૃતં ભવતિ તસ્માત્તાવન્માત્રીર્વા ભૂયસીર્વા પ્રતિદદાતિ -

અથ દક્ષિણાનાયચ્છતિ । સોઽગ્રેણ યૂપં દક્ષિણેન વેદિં યેનૈવ દક્ષિણા યન્તિ તેન પ્રતિપદ્યતે તં જઘનેન સદોઽગ્રેણ શાલામુદ્યચ્છતિ -

મા ત ઇન્દ્ર તે વયં તુરાષાટ્ । અયુક્તાસો અબ્રહ્મતા વિદસામ તિષ્ઠા રથમધિ યં વજ્રહસ્તા રશ્મીન્દેવ યમસે સ્વશ્વાનિત્યુદ્યચ્છત્યેવૈતયાઽભીશવો વૈ રશ્મયસ્તસ્માદાહા રશ્મીન્દેવ યમસે સ્વશ્વાનિત્યથ રથવિમોચનીયાનિ જુહોતિ પ્રીતો રથો વિમુચ્યાતા ઇતિ તસ્માદ્રથવિમોચનીયાનિ જુહોતિ -

સ જુહોતિ । અગ્નયે ગૃહપતયે સ્વાહેતિ સ યદેવાગ્નેયં રથસ્ય તદેવૈતેન પ્રીણાતિ વહા વા આગ્નેયા રથસ્ય વહાનેવૈતેન પ્રીણાતિ શ્રીર્વૈ ગાર્હપતં યાવતોયાવત ઈષ્ટે તચ્છ્રિયમેવાસ્યૈતદ્ગાર્હપતં રાજ્યમભિવિમુચ્યતે -

સોમાય વનસ્પતયે સ્વાહેતિ । દ્વયાનિ વૈ વાનસ્પત્યાનિ ચક્રાણિ રથ્યાનિ ચાનસાનિ ચ તેભ્યો ન્વેવૈતદુભયેભ્યોઽરિષ્ટિં કુરુતે સોમો વૈ વનસ્પતિઃ સ યદેવ વાનસ્પત્યં રથસ્ય તદેવૈતેન પ્રીણાતિ દારૂણિ વૈ વાનસ્પત્યાનિ રથસ્ય દારૂણ્યેવૈતેન પ્રીણાતિ ક્ષત્રં વૈ સોમઃ ક્ષત્રમેવાસ્યૈતદ્રાજ્યમભિવિમુચ્યતે -

મરુતામોજસે સ્વાહેતિ । સ યદેવ મારુતં રથસ્ય તદેવૈતેન પ્રીણાતિ ચત્વારોઽશ્વા રથઃ પઞ્ચમો દ્વૌ સવ્યષ્ટૃસારથી તે સપ્ત સપ્તસપ્ત વ મારુતો ગણઃ સર્વમેવૈતેન રથં પ્રીણાતિ વિશો વૈ મરુતો વિશમેવાસ્યૈતદ્રાજ્યમભિવિમુચ્યતે -

ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયાય સ્વાહેતિ । સ યદેવૈન્દ્રં રથસ્ય તદેવૈતેન પ્રીણાતિ સવ્યષ્ઠા વા ઐન્દ્રો રથસ્ય સવ્યષ્ઠારમેવૈતેન પ્રીણાતીન્દ્રિયં વૈ વીર્યમિન્દ્ર ઇન્દ્રિયમેવાસ્યૈતદ્વીર્યં રાજ્યમભિવિમુચ્યતે -

અથ વારાહ્યા ઉપાનહા ઉપમુઞ્ચતે । અગ્નૌ હ વૈ દેવા ઘૃતકુમ્ભં પ્રવેશયાંચક્રુસ્તતો વરાહઃ સમ્બભૂવ તસ્માદ્વરાહો મેદુરો ઘૃતાદ્ધિ સમ્ભૂતસ્તસ્માદ્વરાહે ગાવઃ સંજાનતે સ્વમેવૈતદ્રસમભિસંજાનતે તત્પશૂનામેવૈતદ્રસે પ્રતિતિષ્ઠતિ તસ્માદ્વારાહ્યા ઉપાનહા ઉપમુઞ્ચતે -

અથેમાં પ્રત્યવેક્ષમાણો જપતિ । પૃથિવિ માતર્મા મા હિંસીર્મો અહં ત્વામિતિ વરુણાદ્ધ વા અભિષિષિચાનાત્પૃથિવી બિભયાઞ્ચકાર મહદ્વા અયમભૂદ્યોઽભ્યષેચિ યદ્વૈ માયં નાવદૃણીયાદિતિ વરુણ ઉ હ પૃથિવ્યૈ બિભયાઞ્ચકાર યદ્વૈ મેયં નાવધૂન્વીતેતિ તદનયૈવૈતન્મિત્રધેયમકુરુત ન હિ માતા પુત્રં હિનસ્તિ ન પુત્રો માતરમ્ -

વરુણસવો વા એષ યદ્રાજસૂયમ્ । પૃથિવ્યુ હૈતસ્માદ્બિભેતિ મહદ્વા અયમભૂદ્યોઽભ્યષેચિ યદ્વૈ માયં નાવદૃણીયાદિત્યેષ ઉ હાસ્યૈ બિભેતિ યદ્વૈ મેયં નાવધૂન્વીતેતિ તદનયૈવૈતન્મિત્રધેયં કુરુતે ન હિ માતા પુત્રં હિનસ્તિ ન પુત્રો માતરં તસ્માદેવં જપતિ -

સોઽવતિષ્ઠતિ । હંસઃ શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદ્ધોતા વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્ । નૃષદ્વરસદૃતસદ્વ્યોમસદબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહદિત્યેતામતિચ્છન્દસં
જપન્નેષા વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ યદતિચ્છન્દાસ્તથૈનં પાપ્મા નાન્વવતિષ્ઠતિ -

તં ન સંગ્રહીતાઽન્વવતિષ્ઠેત્ । નેત્તં લોકમન્વવતિષ્ઠાદ્યં સુષુવાણોઽન્વવાસ્થાદિતિ તં સરથમેવ રથવાહન આદધતિ તતોઽવાઙપપ્રવતે તથા તં લોકં નાન્વવતિષ્ઠતિ યં સુષુવાણોઽન્વવાસ્થાત્ -

ઉત્તરેણાહવનીયં પૂર્વાગ્નિરુદ્વૃત્તો ભવતિ । સ રથવાહનસ્ય દક્ષિણમન્વનુષ્યન્દં શતમાનૌ પ્રવૃત્તાવાબધ્નાતિ -

ઔદુમ્બરીં શાખામુપગૂહતિ । તયોરન્યતરમુપસ્પૃશતીયદસ્યાયુરસ્યાયુર્મયિધેહિ યુઙ્ઙસિ વર્ચો મયિ ધેહીતિ તદાયુર્વર્ચ આત્મન્ધત્તે -

અથૌદુમ્બરીં શાખામુપસ્પૃશતિ । ઊર્ગસ્યૂર્જં મયિ ધેહીતિ તદૂર્જમાત્મન્ધત્તે તસ્યૈતસ્ય કર્મણ એતાવેવ શતમાનૌ પ્રવૃત્તૌ દક્ષિણા તૌ બ્રહ્મણે દદાતિ બ્રહ્મા હિ યજ્ઞં દક્ષિણતોઽભિગોપાયતિ તસ્માત્તૌ બ્રહ્મણે દદાતિ -

અગ્રેણ મૈત્રાવરુણસ્ય ધિષ્ણ્યમ્ । મૈત્રાવરુણી પયસ્યા નિહિતા ભવતિ તામસ્ય બાહૂ અભ્યુપાવહરતીન્દ્રસ્ય વાં વીર્યકૃતો બાહૂ અભ્યુપાવહરામીતિ પશૂનાં વા એષ રસોયત્પયસ્યા તત્પશૂનામેવાસ્યૈતદ્રસં બાહૂ અભ્યુપાવહરતિ તદ્યન્મૈત્રાવરુણી ભવતિ મિત્રાવરુણા ઉ હિ બાહૂ તસ્માન્મૈત્રાવરુણી ભવતિ -