શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.4

બ્રાહ્મણ

૧ સદસો મધ્યે ઉપવિષ્ટસ્ય કેશવસ્ય પુરુષસ્ય મુખે સમન્ત્રકં સાર્થવાદં તામ્રસ્યત્વેધનવિધાનં, કેશવલોહાયાસદન્દશૂકાનામન્તરાલવર્તિત્વસ્ય સમ્યગુપપા- દનમધ્વર્યુઃ પ્રાચીદક્ષિણાપ્રતીચ્યુદીચ્યૂર્ધ્વા ઇત્યેતાઃ પઞ્ચ દિશો યજમાન- માક્રમયન્પ્રાચ્યાદિતત્તદ્દિગ્લિઙ્ગકાન્મન્ત્રા ન્વાચયેદિતિ વિધાનં, દિશાં સમારોહણં સમસ્ય સંવત્સરારોહાત્મના તસ્ય પ્રશંસનં, આસ્તૃતસ્ય શાર્દૂલચર્મણોઽપરે ઽન્તે પૂર્વં નિહિતસ્ય સીસસ્યેદાનીં સમંત્રકં પદા પ્રાસનવિધાનં,પ્રસંગાન્નમુચિદૈત્યશિરસઃ સીસેન નિરાસસ્યાખ્યાયિકામુખેનોપપાદનં, સમંત્રકં સાભિપ્રાયં શાર્દૂલચર્મારોહણવિધાનં, રુક્મસ્ય મૃત્યુપરિહારત્વોપપાદનસહિતમધઃપ્રદેશે સ્થાપનસ્ય સમંત્રકં વિધાનં ગુણવિશેષાભિધાનપુરઃસરં રુક્મસ્ય સમંત્રકં શિરસિ નિધાનવિધાનમ્, અધઊર્ધ્વપ્રદેશે રુક્મનિધાનસ્યાયુઃપ્રવૃદ્ધિરૂપત્વેન પ્રશંસનં, યજમાનસ્ય બાહ્વોરુદ્ગ્રહણં વિધાય તત્ર પૂર્વપક્ષત્વેન
હિરણ્યરૂપા
ઇતીમં મંત્રં વિનિયુજ્ય ચ તસ્ય મંત્રસ્યાધ્યા-ત્મિકાધિદૈવિકાર્થદ્વયવિવરણં, પૂર્વપક્ષત્વેન વિનિયુક્તં મંત્રં પ્રતિષિધ્ય તત્ર સિદ્ધાન્તતયા સ્વમતેન
મિત્રોઽસિ
ઇત્યેતસ્ય મંત્રસ્ય સાર્થવાદં વિનિયોજનમ્, ઊર્ધ્વબાહુત્વેનાવસ્થિતસ્ય યજમાનસ્ય વિધિત્સિતાભિષેકપ્રશંસાર્થમર્થવાદશ્ચેતિ.
બ્રાહ્મણ

૨ ઊર્ધ્વબાહુકાય પ્રાઙ્મુખત્વેન સ્થિતાય યજમાનાય પુરોહિતાધ્વર્યોરન્યતરેણ બ્રાહ્મણેન પૂર્વમભિષેકઃ કર્તવ્યઃ પશ્ચાદિતરૈરિત્યેતદ્વિધાય તત્ર સાર્થવાદં મંત્રાણાં વિનિયોજનં, વિનિયુક્તેષુ મંત્રેષુ સર્વત્રાનુષજ્યમાનસ્ય મંત્રાન્તરસ્ય ઽસાર્થવાદં વિધાનં, ક્રિયમાણાભિષેકજલસ્ય સ્વદેહે સાર્થવાદં વિમાર્જનં વિધાય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય પ્રથમપાદતાત્પર્યોપેતમધ્યાત્માધિદૈવિકાર્થદ્વયવિવરણમ્, અધ્વર્યુઃ શાર્દૂલચર્મણ્યેવ યજમાનં ત્રીન્વિષ્ણુક્રમાન્કામયેદિતિ સમંત્રકં સાભિપ્રાયં વિધાનં, સ્વમિત્રવૈશ્યપાત્રત્રય- શેષાણાં બ્રાહ્મણસ્ય પાલાશપાત્રે સકારણં વ્યાસેચનવિધાનં, સંસ્રવૈઃ પ્રસિક્તં બ્રાહ્મણસ્ય પાલાશપાત્રં રાજ્ઞઃ પ્રિયતમાય પુત્રાય બ્રાહ્મણપરિપઠિતમન્ત્રમુક્ત્વા દદ્યાદિતિ વિધાનં, ગાર્હપત્યં પ્રત્યાગત્યાન્વારબ્ધસ્ય પુત્રસ્ય ઽ પ્રજાપતે ન ત્વ૦ ઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ હવનવિધાનં, તત્ર મન્ત્રે ઊહપ્રકારં કથયિત્વા સાભિપ્રાયં તદર્થવિવરણં, પાલાશપાત્રશેષસ્યગ્નીધ્રીયે ઉત્તરાર્ધપ્રદેશે સોપપત્તિકં સકારણં સમન્ત્રકં હવનવિધાનં, ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણ

૩ અભિષેકોત્તરાણિ કર્માણિ તત્ર પૂર્વં ગવાં શતમધિકં વા આહવનીયમુત્તરેણ સંસ્થાપયેદિતિ પરકૃતિરૂપાર્થવાદસહિતં વિધાનં, સાર્થવાદં સમન્ત્રકં યજમાનસ્ય રથોપાવહરણવિધાનં રથયજમાનયોર્વજ્રેન્દ્રાત્મકત્વોપપાદનં ચ, રથસ્ય પ્રદેશ- વિધાનપુરઃસરમશ્વયોર્યોજનસ્ય સમન્ત્રકં વિધાન તત્ર મન્ત્રે મિત્રાવરુણશબ્દાર્થપ્રદર્શનં ચ, રથસ્યાશ્વચતુષ્ટ્યોપેતત્વં દક્ષિણાપથેન ગમનં ચ વિધાય સંસ્થાપનપ્રદેશવિધાનં, યજમાનસ્ય ઽરથરોહણં સમંત્રકં વિધાય તસ્યામન્ત્રસ્ય પદશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં, દક્ષિણભાગે યુક્તસ્યાશ્વસ્ય સમન્ત્રકં પ્રાજનવિધાનં તન્મન્ત્રવ્યાખ્યાનં ચ, પૂર્વં સ્થાપિતાનાં ગવાં મધ્યે રથસ્ય સમંત્રકં સ્થાપનવિધાનં, સ્વાનાં સ્થાપિતાનાં ગવાં મધ્યે એકસ્યા ગોર્ધનુષ્કોટ્યા સમન્ત્રકં સ્પર્શનવિધાનં, સ્વાનાં સ્થાપિતાસુ ગોષુ રથસ્થાપનસ્ય પ્રશંસનં, સ્થાપિતાનાં ગવાં સ્વામિને સ્વાયાન્યાસાં તાવતીનાં ગવાં સાર્થવાદં પ્રતિદાનવિધાનં, સ્થાપિતાનાં ગવાં મધ્યે દક્ષિણતોઽશ્વાનાં સ્થાપનં વિધાય રથમુદગ્ગમનમાર્ગેણ નીત્વાઽન્તઃપાત્યદેશે સ્થાપયેદિતિ સમન્ત્રકં વિધાનં, મન્ત્રાર્થયુતૈશ્ચતુર્ભિર્મન્ત્રૈ રથવિમોચનીયહોમસ્ય, સાર્થવાદં વિધાનં, સોપપત્તિકં વારાહ્યોરુપાનહોરુપમોકવિધાનં, પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય યજમાનસ્ય સકારણં
મા તડ ઇન્દ્ર તે
ઇતિ મન્ત્રજપવિધાનં, સમન્ત્રકં રથાદવરોહણં વિધાય મન્ત્રસ્ય રથપક્ષે સૂર્યપક્ષે ચાર્થં પ્રદર્શ્ય મન્ત્રગતછન્દોવિશેષસ્ય પ્રશંસનં, પ્રથમં યન્તુરવસ્થાનં સકારણં નિષિધ્ય સયન્તૃકસ્ય રથસ્ય રથવાહનેઽનસિસ્થાપનવિધાનમ્, આહવનીયસ્યોત્તરતઃ પૂર્વાગ્નેરુદ્વૃત્તતયાઽવસ્થાનવિધાનં, રથવાહનસ્ય દક્ષિણેંઽશે શતમાનયોરાસંજનવિધાનં, વર્ત્મનિ ઔદુમ્બર્યાઃ શાખાયા ઉપગૂહનવિધાનં, સપ્રયોજનં તયોઃ શતમાનયોરન્યતરસ્ય- ઔદુમ્બર્યાઃ શાખાયાશ્ચ સમન્ત્રકમુપસ્પર્શનવિધાનમ્, એતયોર્બ્રહ્મણે સાર્થવાદં દાનવિધાનં, મૈત્રાવરુણધિષ્ણ્યસ્ય પૂર્વભાગે નિહિતાયાં વ્યાઘ્રચર્મદેશે મિત્રા- વરુણદેવત્યાયાં પયસ્યાયાં યજમાનસ્ય બાહ્વોરવહરણસ્ય સાર્થવાદં સમન્ત્રકં વિધાનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ

૪ પયસ્યાપ્રચારઃ - તત્ર સ્વિષ્ટકૃતઃ પૂર્વં મૈત્રાવરુણ્યા પયસ્યાયાઃ પ્રચરણવિધાનં, સાર્થવાદમાસન્દ્યાહરણં વિધાય તત્રાસન્દ્યાં યજમાનવિશેષેણ ખાદિરત્વવર્ધ્રવ્યૂતત્વેતિ ગુણદ્વયવિશેષસ્ય વિધાનમ્ આહૃતાયા આસન્દ્યા મૈત્રાવરુણધિષ્ણ્ય- સ્યાગ્રે મન્ત્રમન્ત્રાર્થયુતં નિધાનવિધાનં, સમન્ત્રકમધીવાસાસ્તરણવિધાનમ્,
અધીવાસોત્તરાયામાસન્દ્યાં સુન્વતો યજમાનસ્ય સમન્ત્રકમુપવેશનવિધાનં, યજ. માનસ્ય હૃદયદેશાદિસ્પર્શનપૂર્વકં જપ- વિધાનં જપમંત્રસ્ય પ્રતિપાદનમનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં ચ, મન્ત્રમન્ત્રાર્થસહિતં યજમાનહસ્તે પઞ્ચાક્ષાવાપસ્ય વિધાનં તેન પઞ્ચદિગ્વિજયસિદ્ધિર્જાતેતિ દર્શનં, સુન્વતો યજમાનસ્ય પૃષ્ઠતસ્તૂષ્ણીં દણ્ડૈ- રવહનનવિધાનં, યજમાનસ્ય વરવરણસ્યાભિધાનં, યજમાનો બ્રહ્મન્નિતિ પદં પંચ- કૃત્વ આમન્ત્રયેત્તં ચ સવિતૃવરુણેન્દ્રરુદ્રવાચકૈસ્ત્વં બ્રહ્માસીત્યાદિભિશ્ચતુર્ભિર્મન્ત્રૈઃ પ્રત્યામન્ત્રયેદિતરં ઇતિ સાભિપ્રાયં વિધાનં, યજમાનકર્તૃકપઞ્ચમામન્ત્રણસ્ય પ્રતિવચને કંચિદ્વિશેષં દર્શયિત્વા તસ્ય પ્રશંસનં, સુમંગલનામ્નો યજમાનસ્ય
બહુકાર
ઇતિ મન્ત્રેણાહ્વાનં કર્તવ્યમિતિ વિધાનં, પુરોહિતોઽધ્વર્યુર્વા રાજા રાજભ્રાતા સૂતઃ સ્થપતિર્વા ગ્રામણીઃ સજાતશ્ચેત્યેતેષાં મધ્યે પૂર્વઃ પૂર્વ ઉત્તરસ્મા ઉત્તરસ્મૈ સ્ફ્યં સમન્ત્રકં પ્રયચ્છેદિતિ મન્ત્રાર્થવિવરણસહિતં સાભિપ્રાયં વિધાનં, રાજાદિસજાતાન્તેષુ સ્ફ્યપ્રદાનસ્ય સમ્ભૂય પ્રશંસનં, સજાતપ્રતિપ્રસ્થાત્રોર્દ્યૂતસ્થાનકરણસ્ય સમન્ત્રકં સશેષં વિધાનં-મન્થિગ્રહપુરોરુચા વિમિતકરણવિધાનઞ્ચ, અધ્વર્યોશ્ચતુર્ગૃહીતેનાજ્યેનાધિદેવને હિરણ્યનિધાનપૂર્વકં સમન્ત્રકં હોમકરણવિધાનમ્, તત્ર વિમિતેઽક્ષનિવાપં સમન્ત્રકં વિધાય સોપત્તિકં તસ્ય દેવતાસન્તર્પકત્વપ્રદર્શનમ્, દેવનકાલે ગામેવ પણીકૃત્ય
ગાં દીવ્યધ્વમ્
ઇતિ પ્રૈષં ચોક્ત્વા રાજસૂયકર્મવિદ્ગૃહે પણીકૃતાં ગામાનીય તાડયેદિતિ વિધાનં, પૂર્વાગ્નિવાહયોરનુડુહોર્દ્યૂતકર્મણો દક્ષિણાત્વેન બ્રહ્મણે પ્રદાનકથનં, પયસ્યાશ્વિષ્ટકૃદિડાદીતિ- કર્તવ્યતા પ્રદર્શનં, તત્સહૈવ પ્રધાન- સ્વિષ્ટકૃદન્તરાલેઽનુષ્ઠિતસ્ય દેવનાદિકસ્ય પ્રજાપતિમધ્યનિધાનરૂપેણ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ।
બ્રાહ્મણ

૫ અત્ર દશસંખ્યાકાનિ-સંસૃપાહવીંષિ દશપેયાખ્યસોમયાગસ્ય દીક્ષાઃ- ઉપસદ્યાગઃ-ઋત્વિગ્વિશેષેણ દક્ષિણાશ્ચ વિધીયન્તે-તત્રાદૌ હવીંષિ વિધાતુમુપોદ્ઘાતઃ, હવિર્નામનિર્વચનં દ્વેધા દશપેયશબ્દનિર્વચનં ચ, પિતામહ- દશગણપ્રસંખ્યાનેન સદઃપ્રસર્પણં કર્તવ્યમિતિ પૂર્વપક્ષયિત્વા તદ્દૂષયિત્વા ચ સવિત્રાદિદશદેવતાઃ સંખ્યાય સદપ્રસર્પણં કર્તવ્યમિતિ સિદ્ધાન્તતયા સ્વમતં પ્રતિષ્ઠાપ્ય તસ્ય વરુણવૃત્તાન્તેન પ્રશંસનં, સંસૃપ્ચ્છબ્દવાચ્યહવિર્નિર્વાપકાલપ્રદર્શનં, સાવિત્રો દ્વાદશાષ્ટાન્યતરકપાલઃ પુરો- ડાશઃ-સારસ્વતશ્ચરુઃ-ત્વાષ્ટ્રો દશકપાલઃ પુરોડાશઃ-પૌષ્ણશ્ચરુઃ ઐન્દ્ર એકાદશકપાલઃ પુરોડાશઃ બાર્હસ્પત્યશ્ચરુઃ-વારુણો યવમયશ્ચરુઃ-ઇત્યેતેષાં હવિષાં પ્રત્યહમેકૈકસ્યક્રમેણ સાર્થવાદં નિર્વપણં કર્તવ્યમિતિ વિધાનમ્, તેષુ સપ્તસુ હવિઃષુ પ્રત્યહમેકૈકં પુણ્ડરીક પ્રદેયમિતિવિધાનં ચ, દત્તદાસ્યમાન દ્વાદશપુણ્ડરીકાત્મકસ્રક્પ્રતિમોકરૂપાયા દશપેયસ્ય દીક્ષાયાઃ સવિશેષં વિધાનં, પુણ્ડરીકગતસંખ્યાયાઃ સમ્ભૂય માસાત્મકસંવત્સરાત્મના પ્રશંસનં, રાજાનં ક્રીત્વેત્યાદ્યનુષ્ઠાનપ્રકારં પ્રદર્શ્યોપસદ્યાગવિધાનમ્, ઉપસદ્યાગેઽ- ગ્નિસોમવિષ્ણુદેવતાકોપસત્પ્રતિનિધિત્વેન સંસૃફવિષાં મધ્યે ઉત્તમાનાં આગ્ને- યોઽષ્ટાકપાલઃ પુરોડાશઃ-સૌમ્યશ્ચરુઃ વૈષ્ણવસ્ત્રિકપાલઃ પુરોડાશશ્ચરુર્વા ઇત્યેતેષાં ત્રયાણાં ઉપસત્પ્રતિનિધિત્વેન નિર્વાપં પૂર્વપક્ષયિત્વા તં દૂષયિત્વા ચ સપ્તમાષ્ટમનવમદિનેષુ પ્રત્યહમેકૈકામુપસદમનુષ્ઠાય તત્તદન્તે આગ્નેયસૌમ્યવૈષ્ણ- વાનાં ત્રયાણાં સંસૃફવિષાં નિર્વાપકથનમ્, ઉપસદ્દેવતાહવિષાં આગ્નેયાદિસંસૃફવિષાં ચાન્યોઽન્યં સહેતુકં સંસર્પણવિધાનં, દશપેયસ્ય સોમસંસ્થારૂપત્વોપવર્ણનં, દ્વાદશાનાં ગર્ભિણીના ગવાં દક્ષિણાત્વેન દાનં વિધાય તદ્ગતાયાઃ સંખ્યાયાઃ સમ્ભૂય સંવત્સરાત્મના પ્રકારદ્વિતયેન પ્રશંસનં, ઋત્વિગ્વિશેષેણ દક્ષિણાવિશેષસ્ય દાનવિધાનમ્, એતાસાં વિશિષ્ટદક્ષિણાનાં સમ્ભૂય સંવત્સરાત્મના પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.