શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.3.5

૫.૩.૫ અથ અભિષેકઃ
તં વૈ માધ્યદિને સવનેઽભિષિઞ્ચતિ । એષ વૈ પ્રજાપતિર્ય એષ યજ્ઞસ્તાયતે યસ્માદિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાતા એતમ્વેવાપ્યેતર્હ્યનુ પ્રજાયન્તે તદેનં મધ્યત એવૈતસ્ય પ્રજાપતેર્દધાતિ મધ્યતઃ સુવતિ -

અગૃહીતે માહેન્દ્રે । એષ વા ઇન્દ્રસ્ય નિષ્કેવલ્યો ગ્રહો યન્માહેન્દ્રોઽપ્યસ્યૈતન્નિષ્કેવલ્યમેવ સ્તોત્રં નિષ્કેવલ્યં શસ્ત્રમિન્દ્રો વૈ યજમાનસ્તદેનં સ્વ એવાયતનેઽભિષિઞ્ચતિ તસ્માદગૃહીતે માહેન્દ્રે -

અગ્રેણ મૈત્રાવરુણસ્ય ધિષ્ણ્યમ્ । શાર્દૂલચર્મોપસ્તૃણાતિ સોમસ્ય ત્વિષિરસીતિ યત્ર વૈ સોમ ઇન્દ્રમત્યપવત સ યત્તતઃ શાર્દૂલઃ સમભવત્તેન સોમસ્ય ત્વિષિસ્તસ્માદાહ સોમસ્ય ત્વિષિરસીતિ તવેવ મે ત્વિષિર્ભૂયાદિતિ શાર્દૂલત્વિષિમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તસ્માદાહ તવેવ મે ત્વિષિર્ભૂયાદિતિ -

અથ પાર્થાનિ જુહોતિ । પૃથા હ વૈ વૈન્યો મનુષ્યાણાં પ્રથમોઽભિષિષિચે સોઽકામયત સર્વમન્નાદ્યમવરુન્ધીયેતિ તસ્મા એતાન્યજુહવુઃ સ ઇદં સર્વમન્નાદ્યમવરુરુધેઽપિ હ સ્માસ્મા આરણ્યાન્પશૂનભિહ્વયન્ત્યસાવેહિ રાજા ત્વાપક્ષ્યત ઇતિ તથેદં સર્વમન્નાદ્યમવરુરુધે સર્વં હ વા અન્નાદ્યમવરુન્દ્ધે યસ્યૈવં વિદુષ એતાનિ હૂયન્તે -

તાનિ વૈ દ્વાદશ ભવન્તિ । દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરસ્ય તસ્માદ્દ્વાદશ ભવન્તિ -

ષટ્પુરસ્તાદભિષેકસ્ય જુહોતિ । ષડુપરિષ્ટાત્તદેનં મધ્યત એવૈતસ્ય પ્રજાપતેર્દધાતિ મધ્યતઃ સુવતિ -

સ યાનિ પુરસ્તાદભિષેકસ્ય જુહોતિ । બૃહસ્પતિસ્તેષામુત્તમો ભવત્યથ યાન્યુપરિષ્ટાદભિષેકસ્ય જુહોતીન્દ્રસ્તેષાં પ્રથમો ભવતિ બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિરિન્દ્રિયં વીર્યમિન્દ્ર એતાભ્યામેવૈનમેતદ્વીર્યાભ્યામુભયતઃ પરિબૃંહતિ -

સ જુહોતિ । યાનિ પુરસ્તાદભિષેકસ્ય જુહોત્યગ્નયે સ્વાહેતિ તેજો વા અગ્નિસ્તેજસૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ સોમાય સ્વાહેતિ ક્ષત્રં વૈ સોમઃ ક્ષત્રેણૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ સવિત્રે સ્વાહેતિ સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા સવિતૃપ્રસૂત એવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ સરસ્વત્યૈ સ્વાહેતિ વાગ્વૈ સરસ્વતી વાચૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ પૂષ્ણે સ્વાહેતિ પશવો વૈ પૂષા પશુભિરેવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ બૃહસ્પતયે સ્વાહેતિ બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મણૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચત્યેતાનિ પુરસ્તાદભિષેકસ્ય જુહોતિ તાન્યેતાન્યગ્નિનામાનીત્યાચક્ષતે -

અથ જુહોતિ । યાન્યુપરિષ્ટાદભિષેકસ્ય જુહોતીન્દ્રાય સ્વાહેતિ વીર્યં વા ઇન્દ્રો વીર્યેણૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ ઘોષાય સ્વાહેતિ વીર્યં વૈ ઘોષો વીર્યેણૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ શ્લોકાય સ્વાહેતિ વીર્યં વૈ શ્લોકો વીર્યેણૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચત્યંશાય સ્વાહેતિ વીર્યં વા અંશો વીર્યેણૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ ભગાય સ્વાહેતિ વીર્યં વૈ ભગો વીર્યેણૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચત્યર્યમ્ણે સ્વાહેતિ તદેનમસ્ય સર્વસ્યાર્યમણં કરોત્યેતાન્યુપરિષ્ટાદભિષેકસ્ય જુહોતિ તાન્યેતાન્યાદિત્યનામાનીત્યાચક્ષતે -

અગ્રેણ મૈત્રાવરુણસ્ય ધિષ્ણ્યમ્ । અભિષેચનીયાનિ પાત્રાણિ ભવન્તિ યત્રૈતા આપોઽભિષેચનીયા ભવન્તિ -

પાલાશં ભવતિ । તેન બ્રાહ્મણોઽભિષિઞ્ચતિ બ્રહ્મ વૈ પલાશો બ્રહ્મણૈવૈનમેતદભિષિઞ્ચતિ -

ઔદુમ્બરં ભવતિ । તેન સ્વોઽભિષિઞ્ચત્યન્નં વા ઊર્ગુદુમ્બર ઊર્ગ્વૈ સ્વં યાવદ્વૈ પુરુષસ્ય સ્વં ભવતિ નૈવ તાવદશનાયતિ તેનોર્ક્સ્વં તસ્માદૌદુમ્બરેણ સ્વોઽભિષિઞ્ચતિ -

નૈયગ્રોધપાદં ભવતિ । તેન મિત્ર્યો રાજન્યોઽભિષિઞ્ચતિ પદ્ભિર્વૈ ન્યગ્રોધઃ પ્રતિષ્ઠિતો મિત્રેણ વૈ રાજન્યઃ પ્રતિષ્ઠિતસ્તસ્માન્નૈયગ્રોધપાદેન મિત્ર્યો રાજન્યોઽભિષિઞ્ચતિ -

આશ્વત્થં ભવતિ । તેન વૈશ્યોઽભિષિઞ્ચતિ સ યદેવાદોઽશ્વત્થે તિષ્ઠત ઇન્દ્રો મરુત ઉપામન્ત્રયત તસ્માદાશ્વત્થેન વૈશ્યોઽભિષિઞ્ચત્યેતાન્યભિષેચનીયાનિ પાત્રાણિ ભવન્તિ -

અથ પવિત્રે કરોતિ । પવિત્રે સ્થો વૈષ્ણવ્યાવિતિ સોઽસાવેવ બન્ધુસ્તયોર્હિરણ્યમ્પ્રવયતિ તાભ્યામેતા અભિષેચનીયા અપ ઉત્પુનાતિ તદ્યદ્ધિરણ્યમ્પ્રવયત્યમૃતમાયુર્હિરણ્યં તદા- સ્વમૃતમાયુર્દધાતિ તસ્માદ્ધિરણ્યં પ્રવયતિ -

સ ઉત્પુનાતિ । સવિતુર્વઃ પ્રસવ ઉત્પુનામ્યચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિરિતિ સો
ઽસાવેવ બન્ધુરનિભૃષ્ટમસિ વાચો બન્ધુસ્તપોજા ઇત્યનાધૃષ્ટા સ્થ રક્ષોભિરિત્યેવૈતદાહ યદાહાનિભૃષ્ટમસીતિ વાચો બન્ધુરિતિ યાવદ્વૈ પ્રાણેષ્વાપો ભવન્તિ તાવદ્વાચા વદતિ તસ્માદાહ વાચો બન્ધુરિતિ -

તપોજા ઇતિ । અગ્નેર્વૈ ધૂમો જાયતે ધૂમાદભ્રમભ્રાદ્વૃષ્ટિરગ્નેર્વા એતા જાયન્તે તસ્માદાહ તપોજા ઇતિ -

સોમસ્ય દાત્રમસીતિ । યદા વા એનમેતાભિરભિષુણ્વન્ત્યથાહુતિર્ભવતિ તસ્માદાહ સોમસ્ય દાત્રમસીતિ સ્વાહા રાજસ્વ ઇતિ તદેનાઃ સ્વાહાકારેણૈવોત્પુનાતિ -

તા એતેષુ પાત્રેષુ વ્યાનયતિ । સધમાદો દ્યુમ્નિનીરાપ એતા ઇત્યનતિમાનિન્ય ઇત્યેવૈતદાહ યદાહ સધમાદ ઇતિ દ્યુમ્નિનીરાપ એતા ઇતિ વીર્યવત્ય ઇત્યેવૈતદાહાનાધૃષ્ટા અપસ્યો વસાના ઇત્યનાધૃષ્ટા સ્થ રક્ષોભિરિત્યેવૈતદાહ યદાહાનાધૃષ્ટા અપસ્યો વસાના ઇતિ પસ્ત્યાસુ ચક્રે વરુણઃ સધસ્થમિતિ વિશો વૈ પસ્ત્યા વિક્ષુ ચક્રે વરુણઃ પ્રતિષ્ઠામિત્યેવૈતદાહાપાં શિશુર્માતૃતમાસ્વન્તરિતિ -

અથૈનં વાસાંસિ પરિધાપયતિ । તત્તાર્પ્યમિતિ વાસો ભવતિ તસ્મિન્ત્સર્વાણિ યજ્ઞરૂપાણિ નિષ્યૂતાનિ ભવન્તિ તદેનં પરિધાપયતિ ક્ષત્રસ્યોલ્બમસીતિ તદ્યદેવ ક્ષત્રસ્યોલ્બં તત એવૈનમેતજ્જનયતિ -

અથૈનં પાણ્ડ્વં પરિધાપયતિ । ક્ષત્રસ્ય જરાય્વસીતિ તદ્યદેવ ક્ષત્રસ્ય જરાયુ તત એવૈનમેતજ્જનયતિ -

અથાધીવાસં પ્રતિમુઞ્ચતિ । ક્ષત્રસ્ય યોનિરસીતિ તદ્યૈવ ક્ષત્રસ્ય યોનિસ્તસ્યા એવૈનમેતજ્જનયતિ -

અથોષ્ણીષં સંહૃત્ય । પુરસ્તાદવગૂહતિ ક્ષત્રસ્ય નાભિરસીતિ તદ્યૈવ ક્ષત્રસ્ય નાભિસ્તામેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

તદ્ધૈકે । સમન્તં પરિવેષ્ટયન્તિ નાભિર્વા અસ્યૈષા સમન્તં વા ઇયં નાભિઃ પર્યેતીતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાત્પુરસ્તાદેવાવગૂહેત્પુરસ્તાદ્ધીયં નાભિસ્તદ્યદેનં વાસાંસિ પરિધાપયતિ જનયત્યેવૈનમેતજ્જાતમભિષિઞ્ચાનીતિ તસ્માદેનં વાસાંસિ પરિધાપયતિ -

તદ્ધૈકે । નિદધત્યેતાનિ વાસાંસ્યથૈનં પુનર્દીક્ષિતવસનં પરિધાપયન્તિ તદુ તથા ન કુર્યાદઙ્ગાનિ વા અસ્ય જનૂર્વાસાંસ્યઙ્ગૈર્હૈનં સજન્વા તન્વા વ્યર્ધયન્તિ વરુણ્યં દીક્ષિતવસનં સ એતેષામેવૈકં વાસસાં પરિદધીત તદેનમઙ્ગૈર્જન્વા તન્વા સમર્ધયતિ વરુણ્યં દીક્ષિતવસનં તદેનં વરુણ્યાદ્દીક્ષિતવસનાત્પ્રમુઞ્ચતિ -

સ યત્રાવભૃથમભ્યવૈતિ । તદેતદભ્યવહરન્તિ તત્સલોમ ક્રિયતે સ એતેષામેવૈકં વાસસાં પરિધાયોદૈતિ તાનિ વશાયૈ વા વપાયાં હુતાયાં દદ્યાદુદવસાનીયાયાં વેષ્ટૌ -

અથ ધનુરધિતનોતિ । ઇન્દ્રસ્ય વાર્ત્રઘ્નમસીતિ વાર્ત્રઘ્નં વૈ ધનુરિન્દ્રો વૈ યજમાનો દ્વયેન વા એષ ઇન્દ્રો ભવતિ યચ્ચ ક્ષત્રિયો યદુ ચ યજમાનસ્તસ્માદાહેન્દ્રસ્ય વાર્ત્રઘ્નમસીતિ -

અથ બાહૂ વિમાર્ષ્ટિ । મિત્રસ્યાસિ વરુણસ્યાસીતિ બાહ્વોર્વૈ ધનુર્બાહુભ્યાં વૈ રાજન્યો મૈત્રાવરુણસ્તસ્માદાહ મિત્રસ્યાસિ વરુણસ્યાસીતિ તદસ્મૈ પ્રયચ્છતિ ત્વયાઽયં વૃત્રમ્વધેદિતિ ત્વયાયં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં વધેદિત્યેવૈતદાહ -

અથાસ્મૈ તિસ્ર ઇષૂઃ પ્રયચ્છતિ । સ યયા પ્રથમયા સમર્પણેન પરાભિનત્તિ સૈકા સેયં પૃથિવી સૈષા દૃબા નામાથ યયા વિદ્ધઃ શયિત્વા જીવતિ વા મ્રિયતે વા સા દ્વિતીયા તદિદમન્તરિક્ષં સૈષા રુજા નામાથ યયાઽપૈવ રાધ્નોતિ સા તૃતીયા સાઽસૌ દ્યૌઃ સૈષા ક્ષુમા નામૈતા હિ વૈ તિસ્ર ઇષવસ્તસ્માદસ્મૈ તિસ્ર ઇષૂઃ પ્રયચ્છતિ -

તાઃ પ્રયચ્છતિ । પાતૈનં પ્રાઞ્ચં પાતૈનં પ્રત્યઞ્ચં પાતૈનં તિર્યઞ્ચં દિગ્ભ્યઃ પાતેતિ તદસ્મૈ સર્વા એવ દિશોઽશરવ્યાઃ કરોતિ તદ્યદસ્મૈ ધનુઃ પ્રયચ્છતિ વીર્યં વા એતદ્રાજન્યસ્ય યદ્ધનુર્વીર્યવન્તમભિષિઞ્ચાનીતિ તસ્માદ્વા અસ્મા આયુધમ્પ્રયચ્છતિ -

અથૈનમાવિદો વાચયતિ । આવિર્મર્યા ઇત્યનિરુક્તં પ્રજાપતિર્વા અનિરુક્તસ્તદેનમ્પ્રજાપતય આવેદયતિ સોઽસ્મૈ સવમનુમન્યતે તેનાનુમતઃ સૂયતે -

આવિત્તો અગ્નિર્ગૃહપતિરિતિ । બ્રહ્મ અગ્નિસ્તદેનં બ્રહ્મણ આવેદયતિ તદસ્મૈ સવમનુમન્યતે તેનાનુમતઃ સૂયતે -

આવિત્તઽઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવા ઇતિ । ક્ષત્રં વા ઇન્દ્રસ્તદેનં ક્ષત્રાયાવેદયતિ તદસ્મૈ સવમનુમન્યતે તેનાનુમતઃ સૂયતે -

આવિત્તૌ મિત્રાવરુણૌ ધૃતવ્રતાવિતિ । પ્રાણોદાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ તદેનમ્પ્રાણોદાનાભ્યામાવેદયતિ તાવસ્મૈ સવમનુમન્યેતે તાભ્યામનુમતઃ સૂયતે -

આવિત્તઃ પૂષા વિશ્વવેદા ઇતિ । પશવો વૈ પૂષા તદેનં પશુભ્ય આવેદયતિ તેઽસ્મૈ સવમનુમન્યન્તે તૈરનુમતઃ સૂયતે -

આવિત્તે દ્યાવાપૃથિવી વિશ્વશમ્ભુવાવિતિ । તદેનમાભ્યાં દ્યાવાપૃથિવીભ્યામાવેદયતિ
તે અસ્મૈ સવમનુમન્યેતે તાભ્યામનુમતઃ સૂયતે -

આવિત્તાઽદિતિરુરુશર્મેતિ । ઇયં વૈ પૃથિવ્યદિતિસ્તદેનમસ્મૈ પૃથિવ્યા આવેદયતિ સાઽસ્મૈ
સવમનુમન્યતે તયાઽનુમતઃ સૂયતે તદ્યાભ્ય એવૈનમેતદ્દેવતાભ્ય આવેદયતિ તા અસ્મૈ સવમનુમન્યન્તે તાભિરનુમતઃ સૂયતે -