શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.3

બ્રાહ્મણ

૧ રત્નયાગાઃ-તત્ર દ્વાદશ રત્નહવીંષ્યનુદિનં ક્રમેણ કર્તવ્યતયા પ્રતિપાદ્યન્તે તેષુ પ્રથમેઽહ્નિ સકારણં સોપપત્તિકં સેનાનીગૃહેઽનીકવદ્ગુણકાગ્નિદેવત્યસ્ય રત્નહવિર્યાગસ્ય સવિશેષં વિધાનં, તત્ર સહેતુકં હિરણ્યરૂપદક્ષિણાવિધાનં, દ્વિતીયદિવસે પુરોહિતગૃહે સાર્થવાદં સોપપત્તિકં શિતિપૃષ્ઠત્વગુણકગૌર્દક્ષિણાકસ્ય બાર્હસ્પત્યચરુહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય વિધાનં, તૃતીયદિવસે સુન્વતો યજમાનસ્ય ગૃહે ઋષભદક્ષિણાવત ઇન્દ્રદેવત્યૈકાદશકપાલપુરોડાશહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય વિધાનમ્, ચતુર્થે વાસરે મહિષ્યા ગૃહે સકારણં સાર્થવાદં ધેનુદક્ષિણાકસ્યાદિત્યચરુહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય વિધાનં, પઞ્ચમેઽહ્નિસારથિગૃહે સકારણમશ્વદક્ષિણાકસ્ય વરુણદેવત્યયવમયચરુહવિષ્કસ્ય સ્ત્નયાગસ્ય વિધાનં ષષ્ઠે દિવસે ગ્ર!મણીગૃહે સકારણં સાર્થવાદં પૃષદ્ગુણકગૌર્દક્ષિણાકસ્ય મરુદ્દેવત્યસપ્તકપાલપુરોડાશહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય વિધાનં, સપ્તમે વાસરેઽન્તઃપુરાધ્યક્ષસ્ય ક્ષત્તુર્ગૃહે સકારણં સાર્થવાદં શ્વેતવર્ણાનુડુદ્દક્ષિણાકસ્ય સવિતૃદેવત્યદ્વાદશકપાલપુરોડાશહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય- વિધાનં, અષ્ટમેઽહ્નિ રથયોજયિતુર્ગૃહે સકારણં યમલોત્પત્તિમત્ત્વાનૂચીનગર્ભ- ત્વાન્યતમગુણકગોયુગ્મદક્ષિણાવતઃ અશ્વિદેવત્યદ્વિકપાલપુરોડાશહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય વિધાનં, નવમે દિવસે ભાગદુઘસ્ય ગૃહે સકારણં સાર્થવાદં શ્યામવર્ણગૌર્દક્ષિણાકસ્ય પૌષ્ણચરુહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય વિધાનં, દશમે દિવસે સુન્વતો યજમાનસ્ય ગૃહે સોપપત્તિકં સકારણમ્ સાર્થવાદં રુદ્રદેવત્ય- ગવેધુકામયચરુહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય વિધાનમ્, ઉક્તે રૌદ્રરત્નયાગે શિતિબાહોઃ શિતિબાલસ્ય વા દ્વિરૂપસ્ય ગોઃ-નખરસ્યાસેરોમસ્રજા પ્રબદ્ધસ્યાક્ષાવપનપાત્રસ્યેતિ ત્રયાણાં સોપપત્તિકં દક્ષિણાત્વેન વિધાનમ્, એકાદશેઽહ્નિ દૂતગૃહે સોપપત્તિકં સકારણમુક્ષ્ણવેષ્ટિતધનુઃ- સેષુકાશ્ચર્મતૂણ્યઃ-લોહિતોષ્ણીષશ્ચેત્યે તત્ત્રિકદક્ષિણાકસ્યાધ્વદેવત્યચતુર્ગૃહીતાજ્યહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય વિધાનમ્, એતે ષામેકાદશરત્નહવિષાં પ્રશંસાર્થમર્થવાદકથનં, દ્વાદશે વાસરે પરિવૃત્તીગૃહે નિરૃતિદેવત્યસ્ય નખનિર્ભિન્નકૃષ્ણતણ્ડુલમયચરુહવિષ્કસ્ય રત્નયાગસ્ય સમંત્રકં વિધાનં, પ્રસઙ્ગાત્પરિવૃત્તીશબ્દાર્થનિરૂપણમ્, ઉક્તે નૈરૃતરત્નયાગે પરિમૂર્ણ્યાઃ પર્યારિણ્યાઃ કૃષ્ણાયા ગોર્દક્ષિણાત્વેન સકારણં વિધાનમ્, ઇષ્ટ્યન્તે કિઞ્ચિત્કર્ત- વ્યસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ

૨ ઉપરિયાગાઃ તત્ર પ્રથમં શુક્લવત્સાયાઃ શુક્લાયા ગોઃ પયસિ શૃતેન ચરુણા સૌમારૌદ્રયાગસ્ય વિધાનં, વિહિતસ્ય સૌમારૌદ્રયાગસ્યાખ્યાયિકયા પ્રશંસનં, યસ્યાઃ પયસિ ચરુઃ શૃતસ્તસ્યા એવ ગોર્દક્ષિણાત્વેન વિધાનં, પ્રસઙ્ગાત્ફલાન્તરાયાસ્ય સૌમારૌદ્રયાગસ્ય બાહ્યપ્રયોગસ્ય પ્રદર્શનં, મૈત્રાબાર્હસ્પત્યચરુહવિષ્કયાગસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, તસ્ય ચરોરનુષ્ઠાનપ્રકારકથનં, મૈત્રચર્વર્થમાજ્યકરણવિધાનં, દેવતાદ્વયાર્થં તણ્ડુલાનાં દ્વેધાકરણપૂર્વકં ચરુદ્વયસ્ય પૃથક્પૃથક્સપ્રકારકં શ્રવણવિધાનમ્, એવં પૃથક્છ્રપણમભિધાય દેવતાપ્રદાને પુનઃ સાહિત્યસ્ય વિધાનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ

૩ દીક્ષણીયયાગા-તત્રાદૌ દ્વિતીયસ્યાભિષેચનીયાખ્યસોમયાગસ્યાઙ્ગત્ત્વેન ચોદ- કપ્રાપ્તાયા દીક્ષાયા અભિધાનમ્, ઉપવસ- થેઽહ્ન્યગ્નીષોમીયપશુપુરોડાશાભ્યાં પ્રચર્ય દેવસ્વાં હવિષાં નિરૂપણં, તત્ર પ્રથમસ્ય સત્યપ્રસવગુણકસવિતૃદેવત્યસ્ય પ્રાશુકવ્રીહિસાવ્યાષ્ટાકપાલપુરોડાશાત્મકસ્ય હવિષઃ સાર્થવાદં વિધાનં, દ્વિતીયસ્ય ગૃહપતિત્વગુણકાગ્નિદેવત્યસ્યાશુક્રવ્રીહિસાધ્યાષ્ટાકપાલપુરોડાશાત્મકસ્ય હવિષઃ સાર્થવાદં વિધાનં, તૃતીયસ્ય વનસ્પતિગુણકસોમદેવત્યસ્ય શ્યામાકપ્રકૃતિકચર્વાત્મકસ્ય હવિષઃ સાર્થવાદં વિધાનં, ચતુર્થસ્ય વાગ્રૂપબૃહ- સ્પતિદેવત્યસ્ય નૈવારચર્વાત્મકસ્ય હવિષઃ સાર્થવાદં વિધાનં, પઞ્ચમસ્ય જ્યેષ્ઠત્વ- ગુણકેન્દ્રદેવત્યસ્ય હાયનચર્વાત્મકસ્ય હવિષઃ સાર્થવાદં વિધાનં, ષષ્ઠસ્ય પશુ- પતિગુણકરુદ્રદેવત્યસ્ય ગાવેધુકચર્વા- ત્મકસ્ય હવિષઃ સાર્થવાદં વિધાનં, સપ્તમસ્ય સત્યગુણકમિત્રદેવત્યસ્ય નામ્બસંજ્ઞકબ્રીહિપ્રકૃતિકચર્વાત્મકસ્ય હવિષઃ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અષ્ટમસ્ય ધર્મપતિગુણકવરુણદેવત્યસ્ય યવમયચર્વાત્મકસ્ય હવિષઃ સાર્થવાદં વિધાનમ્, એતેષાં નિરુપ્તાનાં હવિષાં પ્રચરણકાલસ્ય વિધાનં, પ્રધાનોત્તરં સ્વિષ્ટકૃતઃ પૂર્વં યજમાનસ્ય દક્ષિણબાહુમન્વારભ્યાધ્વર્યોઃ
સવિતા- ત્વા-ઇમન્દેવાઃ
ઇત્યેતયોર્મન્ત્રયોઃ પરોક્ષપ્રત્યક્ષવૃત્તિતયા જપવિધાનં, તત્ર
ઇમન્દેવાઃ
ઇત્યસ્ય મંત્રસ્ય તાત્પર્યયુતં ભાગશો વ્યાખ્યાનમ્, ઉક્તહવિરષ્ટકસ્ય દેવતાનાં સમ્ભૂય નામનિર્વચનં, ઉક્તાનાં દેવતાંનામેકૈકસ્ય વિશેષણવિશેષ્યાત્મકનામદ્વયસ્ય દ્વન્દ્વાત્મના પ્રશંસનં, તતઃ પ્રકૃતસ્વિષ્ટકૃદ્યાગસ્ય સાર્થવાદં સંસૂચનં ચેત્યાદિ,
બ્રાહ્મણ

૪ અભિષેચનીયાનામપાં સમ્ભરણમ્- તત્રાપ્સમ્ભરણં પ્રશંસ્ય તદર્થં પાત્ર વિશેષસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, જલસમ્ભરણે ક્રમવિધાનાય સારસ્વતીનામપાં સમંત્રકં ગ્રહણવિધાનં તન્મંત્રસ્ય પ્રતિપાદનમનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં ગૃહીતાનામુદકાનામભિષેકાર્થત્વેન સરસ્વત્યા નદ્યાશ્ચ વાગાત્મત્વેન પ્રશંસનં ચ, ક્રમાચ્ચતુર્ગૃહીતેનાજ્યેન પૂર્વં પૂર્વં સ્વાહાન્તૈર્મંત્રૈર્હુત્વા હુત્વા ઉત્ત- રોત્તરં ગ્રહણમન્ત્રૈઃ ક્રમવિશિષ્ટોર્મિદ્વય- ગતાનામપાં-પ્રવહન્તીનામપાં-પ્રતિલોમં પ્રવહન્તીનામપાં-નદ્યાઃ સકાશાદપચ્છિદ્ય ગચ્છન્તીનામપાં સામુદ્રાણા- મુચ્છલન્તીનામપાં-આવર્તગતાનામપાં- સ્યન્દમાનસ્થાવરહ્રદસ્થિતાનામપાં આતપ વર્ષ્યાણાં ભૂમિમપ્રાપ્તાનામપાં સરસ્યા. નામપાં-કૂપ્યાનામપાં-નીહારસ્થાનામપાં મધુરૂપાણામપાં-ગોરુલ્બ્યાનામપાં-પયો- રૂપાણામપાં-ઘૃતરૂપાણામપાં-હવનવર્જં મરીચીગતાનામપાં ચેત્યેતાસામપાં સાર્થવાદંગ્રહણવિધાનં, સમ્ભૃતાનામપાં સપ્તદશ- સંખ્યાં પ્રજાપત્યાત્મના પ્રશંસ્ય સરસ્વતી-પ્રભૃતિમરીચ્યન્તાનામપામાહુતીનાં ચ સંખ્યાં સમસ્ય તસ્યાઃ પ્રજાપત્યાત્મના પ્રશંસનં, હોમપૂર્વકમપાં ગ્રહણસ્ય પ્રશંસનં, સારસ્વતીમારીચીનાં ગ્રહણે હોમસ્યાભાવે કારણાભિધાનં, પૃથક્પૃથક્પાત્રે ગૃહીતાનામપાં સમ્ભૂયૈકસ્મિન્નૌદુમ્બરે એવ પાત્રે સમવનયનસ્ય સમંત્રકં વિધાનં, મંત્ર- તદ્વ્યાખ્યાનસહિતં સંસૃષ્ટાનામપાં મૈત્રાવરુણધિષ્ણ્યસ્ય પુરોદેશે સાદનવિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૫ અભિષેકઃ-માધ્યન્દિનસવને માહેન્દ્રગ્રહગ્રહણાત્પ્રાક્તનક્ષણલક્ષણકાલવિશિષ્ટસ્ય યજમાનાભિષેકસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, મૈત્રાવરુણધિષ્ણ્યસ્ય પુરોદેશે સમંત્રકં વ્યાઘ્રચર્માસ્તરણં વિધાય તસ્ય સોમત્વિષિત્વસ્યાખ્યાયિકયોપપાદનમ્, અભિષેકસ્ય પુરસ્તાત્પશ્ચાચ્ચ હૂયમાનાનાં પાર્થહોમાનાં સકલં સાર્થવાદં વિધાનં તેષાં સંખ્યાકાલયોઃ સાર્થવાદં વિધાનં ચ, અભિષેકસ્ય પુરસ્તાત્કર્તવ્યં હોમમનૂદ્ય મંત્રાણાં સાર્થવાદં સવિશેષં વિધાનમ્, અભિષેકસ્ય પશ્ચાત્કર્તવ્યં હોમમનૂદ્ય તન્મંત્રાણાં સાર્થવાદં સવિશેષં વિધાનમ્, અભિષેચનીયાનાં પાત્રાણામાસાદનદેશવિધાન, તેષાં પાત્રાણામભિષેક્તૃવર્ણવિશેષેણ પાલાશાદિવૃક્ષકાષ્ઠવિશેષત્વસ્ય સોપપત્તિકં વિધાનં, પવિત્રકરણં વિધાય તદર્થવાદસ્યાતિદેશકથનં ચ, તયોર્દર્ભયોર્હિરણ્યગ્રથનં વિધાય તાભ્યાં પવિત્રાભ્યામુત્પવનવિધાનમ્, ઉત્પવનમનૂદ્ય મન્ત્રસ્ય સાર્થવાદાતિદેશં વિધાનં, ઉત્પવનમંત્રસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય સાભિપ્રાય વ્યાખ્યાનમ્, અભિષેચનીયેષુ પાત્રેષ્વેતા- સામપાં સમંત્રકમાસેચનં વિધાય તન્મન્ત્રસ્ય પ્રતિપદમનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં, યજમાનાય તાર્પ્યપાણ્ડ્વાધિવાસોષ્ણીષાણાં વાસસાં તત્તન્મન્ત્રૈઃ સપ્રકારકં સહેતુકં પરિધાપનવિધાનં, તત્રોક્તસ્યોષ્ણીષાગ્રવ્ય પૂર્વદેશેઽવગૂહનં દ્રઢયિતું પૂર્વપક્ષં સોપ- પત્તિકમનૂદ્ય તં દૂષયિત્વા સકારણં સ્વમતસ્ય પ્રતિષ્ઠાપનં, તાર્પ્યાદિવાસઃ- પરિધાપનસ્ય સમુચ્ચિત્ય પ્રશંસનં, પૂર્વં નિહિતસ્ય દીક્ષિતવસનસ્ય પરિત્યાગ- વિધિત્સયા કેષાઞ્ચિન્મતેનૈતેષાં પરિધાપિતાનાં તાર્પ્યાદિવાસસાં વિમૃજ્યાન્યત્ર નિધાનં તદાનીમેવ દીક્ષિતવસનસ્ય પુનઃ પરિધાપનં ચ પૂર્વપક્ષયિત્વા સહેતુકં તદુભયસ્ય દૂષણં, વિહિતસ્ય દીક્ષિતવસનસ્યાવભૃથે પ્રાસનં વિધાય તેષાં વાસસાં દાનકાલવિધાનં, સમંત્રકં ધનુષ આતનનવિધાનં, તસ્ય ધનુષઃ કોટ્યોઃ સમંત્રકં વિમાર્જનવિધાનં, સમંત્રકં ધનુઃ પ્રદાનં વિધાયેષુત્રયપ્રદાનવિધાનં તેષામિષૂણાં લોકત્રયાત્મત્વેન પ્રશંસનં લક્ષણસંજ્ઞયોઃ કથનં ચ, ઇષુત્રયદાનમનૂદ્ય સાભિપ્રાયં મંત્રસ્ય વિનિયોજનં, યજમાનાયાવિલ્લિઙ્ગકમંત્રાણાં વાચનવિધાનં ચેતિ.