શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.2.4

૫.૨.૪ ચાતુર્માસ્યાદિયાગાઃ
વૈશ્વદેવેન યજતે । વૈશ્વદેવેન વૈ પ્રજાપતિર્ભૂમાનં પ્રજાઃ સસૃજે ભૂમાનમ્પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા સૂયા ઇતિ તથો એવૈષ એતદ્વૈશ્વદેવેનૈવ ભૂમાનં પ્રજાઃ સૃજતે ભૂમાનં પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા સૂયા ઇતિ -

અથ વરુણપ્રઘાસૈર્યજતે । વરુણપ્રઘાસૈર્વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા વરુણપાશાત્પ્રામુઞ્ચત્તા અસ્યાનમીવા અકિલ્વિષાઃ પ્રજા પ્રાજાયન્તાનમીવા અકિલ્વિષાઃ પ્રજા અભિ સૂયા ઇતિ તથો એવૈષ એતદ્વરુણપ્રઘાસૈરેવ પ્રજા વરુણપાશાત્પ્રમુઞ્ચતિ તા અસ્યાનમીવા અકિલ્વિષાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તેઽનમીવા અકિલ્વિષાઃ પ્રજા અભિ સૂયા ઇતિ -

અથ સાકમેધૈર્યજતે । સાકમેધૈર્વૈ દેવા વૃત્રમઘ્નંસ્તૈર્વેવ વ્યજયન્ત યેયમેષાં વિજિતિસ્તાં તથો એવૈષ એતૈઃ પાપ્માનં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ તથો એવ વિજયતે વિજિતેઽભયેઽનાષ્ટ્રે સૂયા ઇતિ -

અથ શુનાસીર્યેણ યજતે । ઉભૌ રસૌ પરિગૃહ્ય સૂયા ઇત્યથ પઞ્ચવાતીયં સ પઞ્ચધાઽઽહવનીયં વ્યુહ્ય સ્રુવેણોપઘાતં જુહોતિ -

સ પૂર્વાર્ધ્યે જુહોતિ । અગ્નિનેત્રેભ્યો દેવેભ્યઃ પુરઃસદ્ભ્યઃ સ્વાહેત્યથ દક્ષિણાર્ધ્યે જુહોતિ યમનેત્રેભ્યો દેવેભ્યો દક્ષિણાસદ્ભ્યઃ સ્વાહેત્યથ પશ્ચાર્ધ્યે જુહોતિ વિશ્વદેવનેત્રેભ્યો દેવેભ્યઃ પશ્ચાત્સદ્ભ્યઃ સ્વાહેત્યથોત્તરાર્ધ્યે જુહોતિ મિત્રાવરુણનેત્રેભ્યો વા મરુન્નેત્રેભ્યો વા દેવેભ્યો ઉત્તરાસદ્ભ્યઃ સ્વાહેત્યથ મધ્યે જુહોતિ સોમનેત્રેભ્યો દેવેભ્ય ઉપરિસદ્ભ્યો
દુવસ્વદ્ભ્યઃ સ્વાહેતિ -

અથ સાર્દ્ધં સમુહ્ય જુહોતિ । યે દેવા અગ્નિનેત્રાઃ પુરઃસદસ્તેભ્યઃ સ્વાહા યે દેવા યમનેત્રા દક્ષિણાસદસ્તેભ્યઃ સ્વાહા યે દેવા વિશ્વદેવનેત્રાઃ પશ્ચાત્સદસ્તેભ્યઃ સ્વાહા યે દેવા મિત્રાવરુણનેત્રા વા મરુન્નેત્રા વોત્તરાસદસ્તેભ્યઃ સ્વાહા યે દેવાઃ સોમનેત્રા ઉપરિસદો દુવસ્વન્તસ્તેભ્યઃ સ્વાહેતિ તદ્યદેવં જુહોતિ -

યત્ર વૈ દેવાઃ । સાકમેધૈર્વ્યજયન્ત યેયમેષાં વિજિતિસ્તાં તદ્ધોચુરુત્પિબન્તે વા ઇમાનિ દિક્ષુ નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તૈભ્યો વજ્રં પ્રહરામેતિ વજ્રો વા આજ્યં ત એતેન વજ્રેણાજ્યેન દિક્ષુ નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યવાઘ્નંસ્તે વ્યજયન્ત યેયમેષાં વિજિતિસ્તાં તથો એવૈષ એતેન વજ્રેણાજ્યેન દિક્ષુ નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યવહન્તિ તથો એવ વિજયતે વિજિતેઽભયેઽનાષ્ટ્રે સૂયા ઇતિ -

અથ યદેતા અપરાઃ પઞ્ચાહુતીર્જુહોતિ । ક્ષણ્વન્તિ વા એતદગ્નેર્વિવૃહન્તિ યત્પઞ્ચધાહવનીયં વ્યૂહન્તિ તદેવાસ્યૈતેન સંદધાતિ તસ્માદેતા અપરાઃ પઞ્ચાહુતીર્જુહોતિ -

તસ્ય પ્રષ્ટિવાહનોઽશ્વરથો દક્ષિણા । ત્રયોઽશ્વા દ્વૌ સવ્યષ્ટૃસારથી તે પઞ્ચપ્રાણા યો વૈ પ્રાણઃ સ વાતસ્તદ્યદેતસ્ય કર્મણ એષા દક્ષિણા તસ્માત્પઞ્ચવાતીયં નામ -

સ હૈતેનાપિ ભિષજ્યેત્ । અયં વૈ પ્રાણો યોઽયં પવતે યો વૈ પ્રાણઃ સ આયુઃ સોઽયમેક ઇવૈવ પવતે સોઽયં પુરુષેઽન્તઃ પ્રવિષ્ટો દશધા વિહિતો દશ વા એતા આહુતીર્જુહોતિ તદસ્મિન્દશ પ્રાણાન્કૃત્સ્નમેવ સર્વમાયુર્દધાતિ સ યદિહાપિ ગતાસુરિવ ભવત્યા હૈવૈનેન હરતિ -

અથેન્દ્રતુરીયમ્ । આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ વારુણો યવમયશ્ચરૂ રૌદ્રો ગાવેધુકશ્ચરુરનડુહ્યૈ વહલાયા ઐન્દ્રં દધિ તેનેન્દ્રતુરીયેણ યજત ઇન્દ્રાગ્ની ઉ હૈવૈતત્સમૂદાતે ઉત્પિબન્તે વા ઇમાનિ દિક્ષુ નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તૈભ્યો વજ્રં પ્રહરાવેતિ -

સ હાગ્નિરુવાચ । ત્રયો મમ ભાગાઃ સન્ત્વેકસ્તવેતિ તથેતિ તાવેતેન હવિષા દિક્ષુ નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યવાહતાં તૌ વ્યજયેતાં યૈનયોરિયં વિજિતિસ્તાં તથો એવૈષ એતેન હવિષા દિક્ષુ નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યવહન્તિ તથો એવ વિજયતે વિજિતેઽભયેઽનાષ્ટ્રે સૂયા ઇતિ -

સ ય એષ આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ । સોઽગ્નેરેકો ભાગોઽથ યદ્વારુણો યવમયશ્ચરુર્ભવતિ યો વૈ વરુણઃ સોઽગ્નિઃ સોઽગ્નેર્દ્વિતીયો ભાગોઽથ યદ્રૌદ્રો ગાવેધુકશ્ચરુર્ભવતિ યો વૈ રુદ્રઃ સોઽગ્નિઃ સોઽગ્નેસ્તૃતીયો ભાગોઽથ યદ્ગાવેધુકો ભવતિ વાસ્તવ્યો વા એષ દેવો વાસ્તવ્યા ગવેધુકાસ્તસ્માદ્ગાવેધુકો ભવત્યથ યદનડુહ્યૈ વહલાયા ઐન્દ્રં દધિ ભવતિ સ ઇન્દ્રસ્ય ચતુર્થો ભાગો યદ્વૈ ચતુર્થં તત્તુરીયં તસ્માદિન્દ્રતુરીયં નામ તસ્યૈષૈવાનડુહી વહલા દક્ષિણા સા હિ વહેનાગ્નેય્યગ્નિદગ્ધમિવ હ્યસ્યૈ વહં ભવત્યથ યત્સ્ત્રી સતી વહત્યધર્મેણ તદસ્યૈ વારુણં રૂપમથ યદ્ગૌસ્તેન રૌદ્ર્યથ યદસ્યા ઐન્દ્રં દધિ તેનૈન્દ્ર્યેષા હિ વા એતત્સર્વં વ્યશ્નુતે તસ્માદેષૈવાનડુહી વહલા દક્ષિણા -

અથાપામાર્ગહોમં જુહોતિ । અપામાર્ગૈર્વૈ દેવા દિક્ષુ નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યપામૃજત તે વ્યજયન્ત યેયમેષાં વિજિતિસ્તાં તથો એવૈષ એતદપામાર્ગૈરેવ દિક્ષુ નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યપમૃષ્ટે તથો એવ વિજયતે વિજિતેઽભયેઽનાષ્ટ્રે સૂયા ઇતિ -

સ પાલાશે વા સ્રુવે વૈકઙ્કતે વા । અપામાર્ગતણ્ડુલાનાદત્તેઽન્વાહાર્યપચનાદુલ્મુકમાદદતે તેન પ્રાઞ્ચો વોદઞ્ચો વા યન્તિ તદગ્નિં સમાધાય જુહોતિ -

સ ઉલ્મુકમાદત્તે । અગ્ને સહસ્વ પૃતના ઇતિ યુધો વૈ પૃતના યુધઃ સહસ્વેત્યેવૈતદાહાભિમાતીરપાસ્યેતિ સપત્નો વા અભિમાતિઃ સપત્નમપજહીત્યેવૈતદાહ દુષ્ટરસ્તરન્નરાતીરિતિ દુસ્તરો હ્યેષ રક્ષોભિર્નાષ્ટ્રાભિસ્તરન્નરાતીરિતિ સર્વં હ્યેષ પાપ્માનં તરતિ તસ્માદાહ તરન્નરાતીરિતિ વર્ચો ધા યજ્ઞવાહસીતિ સાધુ યજમાનં દધદિત્યેવૈતદાહ -

તદગ્નિં સમાધાય જુહોતિ । દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામુપાંશોર્વીર્યેણ જુહોમીતિ યજ્ઞમુખં વા ઉપાંશુર્યજ્ઞમુખેનૈવૈતન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તિ હતં રક્ષઃ સ્વાહેતિ તન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તિ -

સ યદિ પાલાશઃ સ્રુવો ભવતિ । બ્રહ્મ વૈ પલાશો બ્રહ્મણૈવૈતન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તિ યદ્યુ વૈકઙ્કતો વજ્રો વૈ વિકઙ્કતો વજ્રેણૈવૈતન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તિ રક્ષસાં ત્વા વધાયેતિ તન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તિ -

સ યદિ પ્રાઙિત્વા જુહોતિ । પ્રાઞ્ચં સ્રુવમસ્યતિ યદ્યુદઙ્ઙિત્વા જુહોત્યુદઞ્ચં સ્રુવમસ્યત્યવધિષ્મ રક્ષ ઇતિ તન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તિ -

અથાપ્રતીક્ષં પુનરાયન્તિ । સ હૈતેનાપિ પ્રતિસરં કુર્વીત સ યસ્યાં તતો દિશિ ભવતિ તત્પ્રતીત્ય જુહોતિ પ્રતીચીનફલો વા અપામાર્ગઃ સ યો હાસ્મૈ તત્ર કિંચિત્કરોતિ તમેવ તત્પ્રત્યગ્ધૂર્વતિ તસ્ય નામાદિશેદવધિષ્મામુમસૌ હત ઇતિ તન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હન્તિ -