શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.2

બ્રાહ્મણ ૧ યૂપારોહણમ્
૧ યૂપારોહણમ્-તત્ર પ્રથમમાપ્તિલિઙ્ગકૈર્મન્ત્રૈર્હોમસ્ય વા યજમાનવાચનસ્ય વા વિધાનં તદુભયસમાનાર્થવાદકથનં ચ, હોમમનૂદ્ય તત્ર દ્વાદશમન્ત્રાન્વિધાય તદ્ગત- દ્વાદશત્વસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પક્ષાન્તરે ક્લૃપ્તિલિઙ્ગકૈર્મન્ત્રૈર્હોમસ્ય વા યજમાન- વાચનસ્ય વા વિધાનં તદુભયસમાનાર્થવાદકથનં ચ, વાચનમનૂદ્ય તત્ર ષણ્મ- ન્ત્રાન્વિધાય તદ્ગતષડ્સંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, યૂપગતાષ્ટાશ્રિત્વસ્ય તદ્ગતસંખ્યાયાશ્ચ પ્રશંસનપૂર્વકં યૂપસ્ય વાસસા વેષ્ટનં વિધાય તત્ર વાસોગતસંખ્યાયાઃ પ્રજાપત્યાત્મના પ્રશંસનં, ચષાલનામકસ્ય યૂપશકલસ્ય દારુમયત્વાપવાદાય ગોધૂમપિષ્ટમયત્વસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, યૂપે ગર્તત્વાદિગુણવિશેષં વિધાય તત્ર ગર્તસ્ય પિતૃલોકાત્મના પ્રશંસનં, યૂપસ્ય ચોદકપ્રાપ્તપરિણામાપવાદાય પરિમાણાન્તરવિધાનં, નેષ્ટૃકર્તૃકં સાર્થવાદં સપ્રકારકં સોપપત્તિકં પત્ન્યાઃ કૌશવાસઃપરિધાપનવિધાનમ્, યૂપે આરોહણાર્થનિશ્રયણીસ્થાપનં વિધાય પૂર્વોત્તરપક્ષાભ્યાં યૂપારોહણપ્રકારવિષયકસિદ્ધાન્તોપવર્ણનં અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જાયાસહિતસ્ય પુંસઃ સમ્પૂર્ણાવયવત્વપ્રતિપાદનપુરઃસરં યૂપારોહણકાલે જાયાયા આમંત્રણં વિધાય તત્ર મંત્રસ્ય વિનિયોજનં, સાર્થવાદં ગોધૂમમયચષાલસ્પર્શનસ્ય સમન્ત્રકં વિધાનં, યૂપમતીત્ય શિરસ ઉદ્ગમનસ્ય સફલં સમંત્રકં વિધાનં, યૂપેઽવસ્થિતસ્ય યજમાનસ્ય સર્વાસાં દિશાં સમંત્રકં વિધાનં, સપ્તદશાશ્વત્થપત્રોપનદ્ધાનામૂષપુટાનાં વૈશ્યકર્તૃકં સમંત્રકં સકારણં સાર્થવાદમુત્ક્ષેપણવિધાનં, બૃહસ્પતિદૃષ્ટાન્તેન પ્રશંસનપુરઃસરં તત્રૈવ યજમાનસ્ય મિત્રત્વપ્રયોજનાય સમંત્રકં ભૂમ્યવેક્ષણવિધાનં, યૂપાદ્ધિરણ્યે રુક્મોત્તરે બસ્તાજિને બસ્તાજિનોત્તરાગ્રામૌદુમ્બર્યામાસન્દ્યાં વાઽવરોહણસ્ય સપ્રકારકં સાર્થવાદં વિધાનમ્, આસન્દ્યાં બસ્તાજિ- નાસ્તરણે સાભિપ્રાયં મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્યાં મંત્રમંત્રાર્થસહિતં યજમાનસ્યોપવેશનવિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૨
૨ નૈવારચરોઃ પ્રચરણવિધાનં,વાજપ્રસવીયહોમં વિધાતું તત્કાલં પ્રતિપાદ્ય હોમાર્થ- મન્નસમ્ભરણવિધાનમ્, અન્નસમ્ભરણાર્થં પાત્રવિશેષસ્ય વિધાનપૂર્વકમપાં સમ્ભરણ- વિધાનમ્, અન્નસમ્ભરણે સોપપત્તિકાં સપ્તદશત્વસંખ્યાપૂર્વપક્ષયિત્વા તાં નિરાકૃત્ય ચ યથોપસ્મારં સર્વાન્નસમ્ભરણપક્ષસ્થાપનમ્ તત્રાપિ એકાન્નસમ્ભરણનિષેધકથનં ચ, અસમ્ભિયમાણાન્નવિષયે કિઞ્ચિદ્વિશેષવિધાનં, સમ્ભૃતાન્નેન સપ્તદશાનાં વાજપ્રસવીયસંજ્ઞકાહુતીનાં સપ્રકારકં સમંત્રકં હોમવિધાનં, હુતશેષાન્નસ્ય યજ- માનાયાભિષેકકરણરૂપં વિનિયોગં પ્રદર્શ્ય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય ચ મન્ત્રે પૂર્વોત્તરપક્ષાભ્યાં પરમતં પ્રત્યાખ્યાય સ્વમતં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચોહપ્રકારકથનં, સાભિપ્રાયં ત્રિઃકૃત્વાઽઽવેદનવિધાનમ્, ઉજ્જયલિઙ્ગકૈર્મન્ત્રૈઃ સપ્તદશાનામુજ્જિતિસંજ્ઞકાહુતીનાં હોમવિધાનં વિકલ્પેન યજમાનાય વાચનવિધાનં વા, ઉભયત્ર વિદ્યમાનમંત્રગતસપ્તદશસંખ્યાયાઃ પ્રજાપત્યાત્મના પ્રશંસનં, ચોદકપ્રાપ્તસ્ય સ્વિષ્ટકૃદ્યાગાદિકસ્યાનુસન્ધાનકથનં, સ્વિષ્ટકૃત્સમનન્તરભાવિનાં કર્મણામનુષ્ઠાનકથનમ્, એષુ કર્મસૂજ્જિતિવાચનાનન્તરં માહેન્દ્રગ્રહણં સ્તોત્રશાસ્ત્રે ચ કૃત્વા સ્વિષ્ટકૃદાદિકં યજમાનસ્ય પશ્ચાદવરોહણં કર્તવ્યમિતિ કસ્યચિન્મતમનૂદ્ય તદ્દૂષયિત્વા ચાનુપદમુક્ત એવ પક્ષઃ શ્રેયાનિતિ સ્વમતપ્રતિષ્ઠાપનં ચેત્યાદિ,
બ્રાહ્મણ ૩ રાજસૂયયાગઃ
૩ અથ રાજસૂયયાગઃ-તત્રાપિ રાજસૂયાઙ્ગભૂતે પવિત્રનામકે પ્રથમસોમયાગેઽન્તે કર્તવ્યસ્ય પૂર્ણાહુતિપ્રભૃતિવૈશેષિકોત્તરતન્ત્રસ્યાભિધાનં, તત્રાપ્યાદૌ સત્યાં કામનાયાં સેતિકર્તવ્યતાકં સદક્ષિણાકં પૂર્ણાહુતિહોમવિધાનમ્, આરમ્ભ- ણીયસ્થાનીયાત્પવિત્રાખ્યાદગ્નિષ્ટોમાદહ્નઃ પરસ્મિન્નહન્યનુમત્યા અષ્ટાકપાલપુરોડાશસ્ય નિર્વપણં-શમ્યાયાઃ પશ્ચાત્સ્રુવે હવિષ્યાન્નસ્ય સંવપનં-દક્ષિણાગ્ન્યુલ્મુકમાદાય દક્ષિણદિગ્ગમનં તત્રોલ્મુકાગ્નિમાધાય સ્રુવપૂરિતેન દ્રવ્યેણ સમંત્રકં સપ્રયોજનં નૈરૃતહોમાનુષ્ઠાનં ચેત્યાદિ વિધાનં, પુનરાગત્યાનુમત- હવિઃ પ્રચરણવિધાનં, કપાલગતાઽષ્ટત્વસખ્યાં ગાયત્રીદ્વારા પૃથિવીયોગ્યત્વેન પ્રશસ્ય તત્ર વાસોરૂપાં દક્ષિણાં વિધાય તત્પ્રશંસનં, તત્પરેદ્યુઃ સેતિકર્તવ્યતાયાઃ સદક્ષિણાયા આગ્નાવૈષ્ણવેષ્ટેર્વિધિપ્રદર્શનં, તદપરેદ્યુરગ્નીષોમીયેષ્ટેઃ પ્રકૃતિવત્કર્તવ્યત્વેન પ્રદર્શનં, તસ્યામુત્સૃષ્ટસ્ય ગોઃ સાર્થવાદં દક્ષિણાત્વેન વિધાનં, તત્પરસ્મિન્નહન્યૈન્દ્રાગ્નેષ્ટેઃ સાર્થવાદં સાણ્ડાનુડુદ્દક્ષિણાસહિતં સવિશેષં વિધાનં, તદપરેદ્યુરાગ્રયણેષ્ટેઃ સપ્રયોજનં સાર્થવાદં ગૌર્દક્ષિણાસહિતં સવિશેષ વિધાનં, તત પરં સાભિપ્રાયં વાજસૂયાઙ્ગત્ત્વેન ચાતુર્માસ્યાનાં યજનવિધાનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ ૪ રાજસૂયે ચાતુર્માસમ્
૪ ચાતુર્માસ્યાન્તર્ગતાનાં વૈશ્વદેવવરુણપ્રઘાસસાકમેધશુનાસીરીયાણાં ચતુર્ણામપિપર્વણાં સાર્થવાદં સદૃષ્ટાન્તં પ્રાકૃતૈષ્ટિકચાતુર્માસ્યવત્કર્તવ્યતયાઽત્ર રાજસૂયે ચોદનં, પઞ્ચવાતીયસંજ્ઞકહોમવિધાનં, તત્ર પ્રાગાદિક્રમેણ પઞ્ચસ્વગ્નિષુ સમન્ત્રકં હવનવિધાનં, પઞ્ચાગ્નીનેકીકૃત્ય તસ્મિન્પૂર્વોક્તૈરેવ મંત્રૈર્હવનવિધાનં, પઞ્ચવાતીયહોમાનુવાદેન સાર્થ- વાદં દ્રવ્યસ્ય વિધાનમ્, અગ્નીનાં સમાસેનાનુષ્ઠિતાહુતિપઞ્ચકસ્ય પ્રશંસનં, પઞ્ચ- વાતીયહોમે ત્રિયુક્તસ્યાશ્વરથસ્ય દક્ષિણાત્વેન વિધાનં, આરોગ્યકામસ્યાપ્યયં હોમો ભવતીતિ પુરુષાર્થતયાઽસ્ય પઞ્ચવાતીયહોમસ્ય સ્વતન્ત્રં વિધાનં, તતો હવિશ્ચતુષ્ટયાત્મકસ્યેન્દ્રતુરીયકર્મણઃ સાખ્યાયિકં વિધાનં, તસ્મિન્નિન્દ્રતુરીયે દક્ષિણાવિશેષકથનં ચ, તતોઽપામાર્ગહોમસ્ય સાર્થવાદં સપ્રકારકં મન્ત્રમન્ત્રાર્થસહિતં વિધાનં, હવનોપયુક્તસ્ય પાલાશવૈકઙ્કતયોરન્યતરસ્ય સ્રુવસ્ય દિગ્વિશેષે સાર્થવાદં સમન્ત્રં ક્ષેપણવિધાનં, એતન્મન્ત્રકરણકં પુનરાગમનં વિધાયાભિવર્દ્ધમાનસ્યાપિ સ્વોપ- દ્રવપરિહારાયાસ્યાપામાર્ગહોમસ્ય વિધાનમ અસ્મિન્નપામાર્ગહોમે આભિચારિકપ્રયોગપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ,
બ્રાહ્મણ ૫ ત્રિષંયુક્તાદિયાગાઃ
૫ ત્રિષંયુક્તાદિયાગાઃ-તત્ર પૂર્વં પુરુષપ્રાપ્તિહેતુત્વેન પ્રથમત્રિષંયુક્તયાગસ્ય વિધાનં, ત્રયાણાં હવિષાં વિભાગપૂર્વકં પ્રશંસનં પ્રયોજનકથનં ચ, તત્ર વામનં પુરુષં દક્ષિણાત્વેન વિધાય તત્પ્રશંસનં, પશુપ્રાપ્તિહેતુત્વેન દ્વિતીયત્રિષંયુક્તયાગસ્ય વિધાનમ્, અત્રાપિ પૂર્વવત્ત્રયાણાં હવિષાં વિભાગપૂર્વકં પ્રશંસનં પ્રયોજનકથનં ચ, તત્ર શ્યામવર્ણાં ગાં દક્ષિણાત્વેન વિધાય શ્યામત્વસ્યોપપત્તિપૂર્વકં તસ્યાઃ પ્રશંસનં, બ્રહ્મવર્ચસપ્રાપ્તિહેતુત્વેન તૃતીયત્રિષંયુક્તયાગસ્ય વિધાનમ્ , અત્રાપિ પૂર્વવત્ત્રયાણાં હવિષાં વિભાગપૂર્વકં પ્રશંસનં પ્રયોજનકથનં ચ, તત્ર બભ્રુવર્ણાં ગાં દક્ષિણાત્વેન વિધાય તત્પ્રશંસનં, તદપરસ્મિન્નહનિ દ્વિહવિષ્કસ્ય યાગસ્યૈકતન્ત્રેણ વા પૂર્વેદ્યુર્વૈશ્વાનરો દ્વાદશકપાલઃ પરેદ્યુર્વારુણો યવમયશ્ચરુરિતિ ભિન્નતન્ત્રેણ વા વિધાનં, પ્રથમસ્ય હવિષો વૈશ્વાનરદેવતાકત્વં પ્રશંસ્ય કપા- લસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં દ્વિતીયહવિષઃ પ્રશંસનં ચ, અનયોર્હવિષોઃ ક્રમેણ દક્ષિણાં વિધાય તયોઃ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ,