શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.1.3

૫.૧.૩ પશુતન્ત્રમ્
આગ્નેયમગ્નિષ્ટોમઽઆલભતે । અગ્નિર્વા અગ્નિષ્ટોમોઽગ્નિષ્ટોમમેવૈતેનોજ્જયત્યૈન્દ્રાગ્નમુક્થેભ્ય આલભત ઐન્દ્રાગ્નાનિ વાઽઉક્થ્યાન્યુક્થાન્યેવૈતેનોજ્જયત્યૈન્દ્રં ષોડશિનઽઆલભત ઇન્દ્રો વૈ ષોડશી ષોડશિનમેવૈતેનોજ્જયતિ -

સારસ્વતં સપ્તદશાય સ્તોત્રાયાલભતે । તદેતદનતિરાત્રે સતિ રાત્રે રૂપં ક્રિયતે પ્રજાપતિં વા એષ ઉજ્જયતિ યો વાજપેયેન યજતે સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિસ્તદેતેન સારસ્વતેન રાત્રિમુજ્જયતિ તસ્માદેતદનતિરાત્રે સતિ રાત્રે રૂપં ક્રિયતે -

અથ મરુદ્ભ્ય ઉજ્જેષેભ્યઃ । વશાં પૃશ્નિમાલભત ઇયં વૈ વશા પૃશ્નિર્યદિદમસ્યાં મૂલિ ચામૂલં ચાન્નાદ્યં પ્રતિષ્ઠિતં તેનેયં વશા પૃશ્નિરન્નં વા એષ ઉજ્જયતિ યો વાજપેયેન યજતેઽન્નપેયં હ વૈ નામૈતદ્યદ્વાજપેયં વિશો વૈ મરુતોઽન્નં વૈ વિશ ઉજ્જેષેભ્ય ઇત્યુજ્જિત્યા એવ દુર્વેદે ઉજ્જેષવત્યૌ યાજ્યાનુવાક્યે યદ્યુજ્જેષવત્યૌ ન વિન્દેદપિ યે એવ કે ચ મારુત્યૌ સ્યાતાં દુર્વેદો એવ વશાપૃશ્નિર્યદિ વશાં પૃશ્નિ ન વિન્દેદપિ યૈવ કા ચ વશા સ્યાત્ -

તસ્યા આવૃત્ । યત્ર હોતા માહેન્દ્રં ગ્રહમનુશંસતિ તદસ્યૈ વપયા પ્રચરેયુરેષ વા ઇન્દ્રસ્ય નિષ્કેવલ્યો ગ્રહો યન્માહેન્દ્રોઽપ્યસ્યૈતન્નિષ્કેવલ્યમેવ સ્તોત્રં નિષ્કેવલ્યં શસ્ત્રમિન્દ્રો વૈ યજમાનસ્તન્મધ્યત એવૈતદ્યજમાને વીર્યં દધાતિ તસ્માદસ્યા અત્ર વપયા પ્રચરેયુઃ -

દ્વેધાવદાનાનિ શ્રપયન્તિ । તતોઽર્દ્ધાનાં જુહ્વામુપસ્તીર્ય દ્વિર્દ્વિરવદ્યતિ સકૃદભિઘારયતિ પ્રત્યનક્ત્યવદાનાન્યથોપભૃતિ સકૃત્સકૃદવદ્યતિ દ્વિરભિઘારયતિ ન પ્રત્યનક્ત્યવદાનાનિ તદ્યદર્દ્ધાનાં દ્વિર્દ્વિરવદ્યતિ તથૈષા કૃત્સ્ના ભવત્યથ યદેતૈઃ પ્રચરતિ તેન દૈવીં વિશમુજ્જયત્યથાર્દ્ધાનિ માનુષ્યૈ વિશ ઉપહરતિ તેનો માનુષીં વિશમુજ્જયતિ -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ । હ્વલતિ વા એષ યો યજ્ઞપથાદેત્યેતિ વા એષ યજ્ઞપથાદ્ય એવં કરોતિ તસ્માદ્યત્રૈવૈતરેષાં પશૂનાં વપાભિઃ પ્રચરન્તિ તદેવૈતસ્યૈ વપયા પ્રચરેયુરેકધાવદાનાનિ શ્રપયન્તિ ન માનુષ્યૈ વિશ ઉપહરન્તિ -

અથ સપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્પશૂનાલભતે । તે વૈ સર્વે તૂપરા ભવન્તિ સર્વે શ્યામાઃ સર્વે મુષ્કરાઃ પ્રજાપતિં વા એષ ઉજ્જયતિ યો વાજપેયેન યજતેઽન્નં વૈ પ્રજાપતિઃ પશુર્વા અન્નં તત્પ્રજાપતિમુજ્જયતિ સોમો વૈ પ્રજાપતિઃ પશુર્વૈ પ્રત્યક્ષં સોમસ્તત્પ્રત્યક્ષં પ્રજાપતિમુજ્જયતિ સપ્તદશ ભવન્તિ સપ્તદશો વૈ પ્રજાપતિસ્તત્પ્રજાપતિમુજ્જયતિ -

તે વૈ સર્વે તૂપરા ભવન્તિ । પુરુષો વૈ પ્રજાપતેર્નેદિષ્ઠં સોઽયં તૂપરોઽવિષાણસ્તૂપરો વા અવિષાણઃ પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યા એતે તસ્માત્સર્વે તૂપરા ભવન્તિ -

સર્વે શ્યામાઃ । દ્વે વૈ શ્યામસ્ય રૂપે શુક્લં ચૈવ લોમ કૃષ્ણં ચ દ્વન્દ્વં વૈ મિથુનં પ્રજનનં પ્રજનનં પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યા એતે તસ્માત્સર્વે શ્યામા ભવન્તિ -

સર્વે મુષ્કરાઃ । પ્રજનનં વૈ મુષ્કરઃ પ્રજનનં પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યા એતે તસ્માત્સર્વે મુષ્કરા ભવન્તિ દુર્વેદા એવં સમૃદ્ધાઃ પશવો યદ્યેવં સમૃદ્ધાન્ન વિન્દેદપિ કતિપયા એવૈવં સમૃદ્ધાઃ સ્યુઃ સર્વમુ હ્યેવેદં પ્રજાપતિઃ -

તદ્ધૈકે । વાચ ઉત્તમમાલભન્તે યદિ વૈ પ્રજાપતેઃ પરમસ્તિ વાગેવ તદેતદ્વાચમુજ્જયામ ઇતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાત્સર્વં વા ઇદમ્પ્રજાપતિર્યદિમે લોકા યદિદં કિં ચ સા યદેવૈષુ લોકેષુ વાગ્વદતિ તદ્વાચમુજ્જયતિ તસ્માદુ તન્નાદ્રિયેત -

તેષામાવૃત્ । યત્ર મૈત્રાવરુણો વામદેવ્યમનુશંસતિ તદેષાં વપાભિઃ પ્રચરેયુઃ પ્રજનનં વૈ વામદેવ્યં પ્રજનનં પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યા એતે તસ્માદેષાં વપાભિરત્ર પ્રચરેયુઃ -

અથેષ્ટા અનુયાજા ભવન્તિ । અવ્યૂઢે સ્રુચાવથૈષાં હવિર્ભિઃ પ્રચરન્તિ સોઽન્તોઽન્તો વૈ પ્રજાપતિસ્તદન્તત એવૈતત્પ્રજાપતિમુજ્જયત્યથ યત્પુરા પ્રચરેદ્યથા યમધ્વાનમેષ્યન્ત્સ્યાત્તં ગત્વા સ ક્વ તતઃ સ્યાદેવં તત્તસ્માદેષામત્ર હવિર્ભિઃ પ્રચરન્તિ -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ । હ્વલતિ વા એષ યો યજ્ઞપથાદેત્યેતિ વા એષ યજ્ઞપથાદ્ય એવં કરોતિ તસ્માદ્યત્રૈવેતરેષાં પશૂનાં વપાભિઃ પ્રચરન્તિ તદેવૈતેષાં વપાભિઃ પ્રચરેયુર્યત્રૈવેતરેષાં પશૂનાં હવિર્ભિઃ પ્રચરન્તિ તદેવૈતેષાં હવિષા પ્રચરેયુરેકાનુવાક્યા એકા યાજ્યૈકદેવત્યા હિ પ્રજાપતય ઇત્યુપાંશૂક્ત્વા ચ્છાગાનાં હવિષોઽનુબ્રૂહીતિ પ્રજાપતય ઇત્યુપાંશૂક્ત્વા ચ્છાગાનાં હવિઃ પ્રસ્થિતં પ્રેષ્યેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -