શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.1

બ્રાહ્મણ

૧ વાજપેયયજ્ઞઃ - તત્ર વાજપેયયાગવિધાયિન્યાખ્યાયિકા, તસ્યાં દેવાસુરાણામન્યોન્યં વિપર્યયેણાનુષ્ઠાનપ્રકારવર્ણનમ્,. વાજપેયે સર્વેષાં દેવાનાં પુરસ્તાદ્વાજપેયસ્યાનુષ્ઠાનેન બૃહસ્પતેરેવ શ્રેષ્ઠત્વં વક્તુમાજિધાવનદર્શનમ્, વિધાસ્યમાનસાવિત્રહોમાર્થં બૃહસ્પતેરપિ પ્રથમં સવિતૃવિષયકોપધાવનદર્શનમ્, વાજપેયયાજિનસ્તદાનીમેવોત્ક્રમણં ભૂલોકે યાવદત્યન્તભોગાભિલાષસ્તાવદિહાવસ્થાનં તત્ર જાનશ્રુતેયેન પ્રત્યવરૂઢમિત્યાદ્યુભયસ્યોપપાદનમ્, બ્રાહ્મણસ્યાધિકારવિધ્યનુમાપકબૃહસ્પતિવૃત્તાન્તાનન્તરં ક્ષત્રિયસ્યાપ્યધિકારોઽસ્તીતિ દર્શયિતુમિન્દ્રવૃત્તાન્તકથનમ્, એવમાખ્યાયિકયા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાવધિકારિણૌ પ્રદર્શ્યેદાનીં વાજપેયયાગસ્યોત્પત્તિવિધિપ્રદર્શનમ્, સર્વજયેન વિરાડાત્મકપ્રજાપતિજયસ્યાનુચિતત્વાત્તત્સાધનભૂતો વાજપેયો નાનુષ્ઠેય- ઇતિ પૂર્વપક્ષમુદ્ભાવ્ય તન્નિષેધસ્યાધિકારિવિશેષનિરૂપણેન પરિહરણં, વિદુષ એવ યષ્ટૃત્વં વિદુષામેવ યાજયિતૃત્વમિત્યુભયસ્યોપપાદનં, વાજપેયસ્યાધિકારવિધેરુન્નયનં, વાજપેયસ્ય સામ્રાજ્યં ફલમિતિ વક્તું પ્રસઙ્ગાદ્રાજસૂયસ્યાધિકારિભેદેન ફલભેદેન વા અવરત્વમિતિ પ્રદર્શનં, વાજપેયસ્ય સામ્રાજ્યલક્ષણં ફલં દર્શયિત્વા તત્ર કર્મારમ્ભે સમંત્રકં સાવિત્રહોમવિધાનમ્ સવિત્રુપધાવનસ્ય બૃહસ્પતિસમ્બન્ધેન પ્રશંસનં, સાવિત્રહોમસ્ય સંકુચદ્વૃત્તિતા પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૨ વાજપેયે ગ્રહવિશેષાઃ-તત્રાંશુગ્રહં વિધાય પ્રાકૃતાનામુપાંશ્વાદ્યાગ્રયણાન્તાનામતિદેશકથનમ્ ,અતિગ્રાહ્યગ્રહાન્વિધાય ષોડશીગ્રહવિધાનં, પઞ્ચાનામિન્દ્રદેવત્યાનાં વાજપેયગ્રહાણાં મંત્રતદર્થસહિતં ગ્રહણવિધાનં પઞ્ચસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં ચ, સદ્રવ્યાણાં સપ્તદશાનાં સોમગ્રહાણાં સુરાગ્રહાણાં ચ વિધાનં, દ્રવ્યદ્વયમનૂદ્ય તયોઃ પ્રશંસનમ્ ઉક્તસંખ્યાયાઃ પ્રજાપત્યાત્મકત્વેન સ્તવનં, દ્વિવિધગ્રહાણાં સંખ્યાં ઽસમુચ્ચિત્ય તત્પ્ર- શંસનં, પ્રાકૃતં સોમક્રયણમનૂદ્ય પરિસ્રુત્ક્રયણવિધાનં, ગ્રહાણામાસાદને પ્રદેશવિશેષસ્ય સકારણં વિધાનં, વસતીવરીણાં .હવિર્ધાનપ્રવેશનમનૂદ્ય પરિસ્રુત્પ્રવેશને કસ્યચિદ્વિશેષસ્ય વિધાનં, ગ્રહવર્ગદ્વયગ્રહણે ઋત્વિજોર્નિયમં દર્શયિત્વા વિભાગેન ધારણાય વ્યત્યાસવિધાનં, ગ્રહાણામન્યદેશપ્રાપણે સકારણં નિષેધકથનમ્, ઉભયગ્રહધારણે કસ્યચિદ્વિશેષસ્ય સપ્રયોજનં મન્ત્રતત્તાત્પર્યસહિતં વિધાનમ્, અક્ષપ્રદેશાત્તયોઃ સ્વસ્વપ્રદેશે સમન્ત્રકમવસ્થાપનવિધાનમ્, અધ્વર્યોર્હિરણ્યપાત્રેણ મધુગ્રહગ્રહણં વિધાય તસ્ય સાદનપ્રદેશવિધાનં, પ્રાકૃતાવુક્થ્યધ્રુવગ્રહૌ દર્શયિત્વા । પૃથગ્ગ્રહણપ્રસઙ્ગાદ્દ્વિવિધગ્રહાણાં હોમકાલસ્ય ભક્ષણસ્ય ચ વિધાનં, પ્રસંગાત્સુરાગ્રહાણાં મધુગ્રહસ્ય ચ માધ્યન્દિનસવનમધ્યે વિનિયોગપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણ

૩ પશુતન્ત્રમ્-તત્ર તાવદ્વાજપેયસ્ય સપ્તસોમસંસ્થાત્મકત્વં દર્શાયિત્વા તત્રાગ્નિષ્ટોમાદિગતાનામાગ્નેયાદિસવનીયપશૂનાં વિધાનં, સપ્તદશાય સ્તોત્રાય સારરવતપશોરાલમ્ભનેન વાજપેયેઽતિરાત્રસ્યાન્તર્ભાવપ્રતિપાદનં, વાજપેયસ્ય વશાપૃશ્નિરૂપાસાધારણપશું વિધાય તસ્ય પ્રયો- જનપૂર્વકોજ્જેષગુણકમરુદ્દેવત્યત્વેન પ્રશંસનં, પ્રાકૃતાગ્નેયાદીનાં વપાપ્રચરણેન સહ વિવાસ્યમાને મારુતીવપાપ્રચરણે એકીયમતોપન્યાસઃ, પશ્વવદાનાનામપ્યૈકધ્યેન શ્રપણં સિદ્ધાન્તયિતું દ્વૈવિધ્યસ્ય પૂર્વપક્ષતયોદ્ભાવનં, હવિષામવદાનપ્રકારવર્ણનમેતેષાં દ્વિરવદાનં પ્રચરણં ચ પ્રશંસ્ય પૂર્વમર્ધાનાં પશ્ચાચ્ચાર્ધાનાં હવિષાં વિનિયોગકથનં, તસ્યાસ્ય માહેન્દ્રાન્તે વપાપ્રચરણસ્ય હવિષાં દ્વિધા શ્રપણસ્ય ચ પક્ષે પ્રત્યવાયં દર્શયિત્વોક્તકીયમતસ્ય દૂષણં, પ્રાકૃતપશુવપાપ્રચરણકાલે એવ મારુતીવપાપ્રચરણસ્ય હવિષામૈકધ્યેન શ્રપણસ્ય ચ વિધાનં, દેવતાસંખ્યાલક્ષણદ્વયવિશિષ્ટાનાં પશ્વન્તરાણાં વિધાનં, તેષુ પશુષુ ગુણત્રયસ્ય વિધાનં, પશુતન્ત્રરૂપેણ પ્રત્યક્ષસોમાત્મના ચ સ્તુત્વા તદાત્મકપ્રજાપતેઃ પ્રાપ્તિપ્રતિપાદનં, પશુગતાં સંખ્યામુપજીવ્ય પ્રશંસ્ય તૂપરશબ્દાર્થકથનં, શ્યામત્વમનૂદ્ય વ્યાખ્યાય તદ્ગતવર્ણદ્વિત્વમાલમ્બ્ય ચ પ્રશંસનં મુષ્કરત્વમનૂદ્ય તદ્રૂપેણ પ્રશંસનં ચ, નિરુક્તત્રિવિધગુણાનાં પશૂનામસુલભત્વં પ્રતિપાદ્ય પક્ષાન્તરકથનમ્, અસ્મિંશ્ચ પક્ષે કતિપયપશૂનાં વર્ણાન્તરયુક્તત્વેઽપિ કર્મણોઽઙ્ગવૈકલ્યસ્ય પરિહારકથનમ્ એકેષાં મતેન સપ્તદશપ્રાજાપત્યપશૂનામન્તે વાગ્દેવત્યપશોરનુષ્ઠાનં કર્તવ્યમિત્યમું સોપપત્તિકં પક્ષમનૂદ્ય તન્નિરસનં, પ્રાકૃતપશુવપાહવિભિઃ સહ પ્રાજાપત્યપશૂનાં વપાપ્રચરણસ્ય હવિર્યાગસ્ય ચ વિધાસ્યમાને હોમકાલે પૂર્વપક્ષમુદ્ભાવ્ય તસ્ય દૂષણં કૃત્વા સિદ્ધાન્તપ્રતિપાદનમ્, એતેષાં પશૂનાં તદ્ધિતશ્રુતિબોધિતેન પૃથક્પૃથગ્દેવતાસંબન્ધેન સપ્તદશસંખ્યાકત્વાત્પ્રતિયાગં યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યાભેદમાશંક્ય દેવતૈક્યેન સહ પ્રદાનકત્વાદ્યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યયોરૈક્યસ્ય પ્રતિપાદનમ્, અનુવાક્યાપાઠાત્પ્રાગધ્વર્યુણા કર્તવ્યેઽનુવચનપ્રૈષે વિશેષકથનમ્, આશ્રાવણાન્તરકર્તવ્યે ચ વિશેષં કથયિત્વા હોતુરધ્વર્યોશ્ચ કર્તવ્યનિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૪ માધ્યન્દિનસવનપ્રયોગઃ-તત્ર યજમાનાભિષેકસ્યાજિધાવનસ્ય ચ પ્રાધાન્યેન વિધાનં તત્ર કાલવિધાનં ચ, પૂર્વં રથવાહને કાષ્ઠવિશેષે સ્થાપિતમાજિધાવનાય સજ્જીકર્તું તસ્ય રથસ્ય તસ્માત્કાષ્ઠાદવહરણસ્ય મન્ત્રતદર્થસહિતં વિધાનં, ધૂર્ગૃહીતસ્ય રથસ્ય વેદિમધ્યેઽભ્યાવર્તનસ્ય મન્ત્રતદર્થસહિતં વિધાનમ્, અશ્વાનાં પ્રોક્ષણસ્ય તત્કાલસ્ય ચ મન્ત્રદ્વયતદર્થસહિતં વિધાનં, સમંત્રકમશ્વેન રથયોજનવિધાનં, સવ્યાશ્વસ્ય રથે સમંત્રકં યોજનવિધાનમ્, તૃતીયાશ્વસ્ય રથે સમંત્રકં યોજનવિધાનં, ઉક્તાશ્વ- ગતત્રિત્વસંખ્યાપ્રશંસનં, ચતુર્થાશ્વસ્યાનુગમનં વિધાયાધ્વર્યવે રથપ્રદાનસમયે તસ્ય રથે યોજનવિધાનમ્, ઉક્તાર્થસ્યાન્યત્ર રાજસૂયાદાવતિદેશકથનં, સાર્થવાદં દ્રવ્યદેવતાવિશિષ્ટચરોર્વિધાનં, દેવતા શરાવસંખ્યાવિધિત્રયમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, સપ્રયોજન મંત્રતદર્થસહિતં રથયુક્તાનામશ્વાનામવઘ્રાપનનિધાનં ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણ

૫ વિહિતમાજિધાવનમનૂદ્ય તત્પ્રશંસ્ય ચ સામગાનસ્ય યૂપારોહણસ્ય ચ સાર્થવાદં વિધાનં, બ્રહ્મણઃસામગાનર્થં રથચક્રાધિરોહણવિધાનમ્, આરોહણમનૂદ્ય તત્ર બ્રાહ્મણાધિકારિકપક્ષે રાજન્યાધિકારિકપક્ષે ચ ક્રમશો મંત્રવિધાનં, વિહિતબ્રહ્મકર્તૃકસામગાને ત્રિત્વસંખ્યાવિધાનં, પ્રસઙ્ગાદ્બ્રહ્મણો રથાવરોહણવિધાનમ્, અત્રાપ્યવરોહણે પૂર્વવદ્બ્રાહ્મણરાજન્યરૂપયજમાનભેદેન મંત્રભેદપ્રદર્શનં, વાગ્ર્રૂપપ્રજાપત્યુજ્જયહેતુત્વેન સપ્તદશાનાં દુન્દુભીનાં વાદનવિધાનં, સપ્તદશાનાં દુન્દુભીનાં મધ્યે એકસ્ય દુન્દુભેઃ સમંત્રકં વાદનમિતરેષાં તૂષ્ણીં વાદનમિતિ વિધાનં, અત્રાપ્યાહનને પૂર્વવદ્બ્રાહ્મણરાજન્યભેદેન મંત્રભેદપ્રદર્શનં, બ્રાહ્મણરાજન્યભેદેન મંત્રભેદપ્રદર્શનપુરઃસરં સમંત્રકં સપ્રકારકં દુન્દુભ્યુપાવહરણવિધાનં, તતઃ સાર્થવાદં સકારણં રાજન્યકર્તૃકાનાં સપ્તદશાનામિષુપ્રવ્યાધાનાં વિધાનમ્, અશ્વયુક્તસ્ય રથસ્ય યજમાન- કર્તૃકં સમંત્રકમારોહણવિધાનમ્, ઉક્તાર્થસ્ય બૃહસ્પતિદૃષ્ટાન્તેન દૃઢીકરણં, તતોઽધ્વર્યોઃ શિષ્યકર્તૃકં તદન્યબ્રહ્મચારિકર્તૃકં વા ઽ વાજિનઃઇતિ યજમાનવાચનંવિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, વિહિતાનામાજિધાવનદુન્દુભ્યાહનનબ્રહ્મકર્તૃકસામગાનાનાં પ્રયોગકાલવિધાનં, વક્ષ્યમાણાભ્યાં મન્ત્રાભ્યાં હવનમનુમંત્રણં વા વિકલ્પેન કર્તવ્યમિત્યુભયસમાનાર્થવાદસહિતં વિધાનમ્, ઉક્તેઽર્થે મંત્રદ્વયવિધાનં, પુનઃ પૂર્વવદ્વક્ષ્યમાણેન ત્ર્યૃચેન હવનમનુમત્રણં વા વિકલ્પેન કર્તવ્યમિત્યુભયસમાનાર્થવાદસહિતં વિધાનમ્, ઉક્તેઽર્થે મંત્રત્રયસ્ય પાઠતઃ પ્રદર્શનં, બાર્હસ્પત્યેન ચરુણા પ્રત્યુપસ્થાય તસ્ય ચરોઃસાર્થવાદમુપસ્પર્શનવિધાનં, વિહિતે ઉપસ્પર્શને મંત્રં વિધાય વ્યાખ્યાય ચ તસ્ય પ્રજાપત્યાત્મના પ્રશંસનમ્, ઉપસ્થાપિતચરુમશ્વાનવઘ્રાપયેદિતિ સમંત્રમંત્રાર્થકં સાભિપ્રાયં સપ્રયોજનં વિધાનં, દ્વિતીયબ્રાહ્મણાન્તે પ્રતિજ્ઞાતસ્ય સુરાગ્રહાણાં મધુગ્રહસ્ય ચ વિનિયોગપ્રકારસ્ય પ્રદર્શનં, તત્ર નિષ્ક્રયં પ્રશંસ્ય પ્રતિગૃહીતાનાં સુરાગ્રહાણાં ત્વૈચ્છિકવ્યવહારં દર્શયિત્વા ચ ક્રીતસ્ય મધુગ્રહસ્ય સાર્થવાદં દાનકથનં, બ્રહ્મણા પ્રતિગૃહીતસ્ય મધુગ્રહસ્યૈચ્છિકવ્યવહારપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।