શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.6.9

દેવા હ વૈ સત્ત્રમાસત । શ્રિયં ગચ્છેમ યશઃ સ્યામાન્નાદાઃ સ્યામેતિ તેભ્ય એતદન્નાદ્યમભિજિતમપાચિક્રમિષત્પશવો વા અન્નં પશવો હૈવૈભ્યસ્તદપાચિક્રમિષન્યદ્વૈ ન ઇમે શ્રાન્તા ન હિંસ્યુઃ કથમિવ સ્વિન્નઃ સક્ષ્યન્ત ઇતિ -

ત એતે ગાર્હપત્યે દ્વે આહુતી અજુહવુઃ । ગૃહા વૈ ગાર્હપત્યો ગૃહા વૈ પ્રતિષ્ઠા તદેનાન્ગૃહેષ્વેવ ન્યયચ્છંસ્તથૈભ્ય એતદન્નાદ્યમભિજિતં નાપાક્રામત્ -

તથો એવેમે સત્ત્રમાસતે । યે સત્ત્રમાસતે શ્રિયં ગચ્છેમ યશઃ સ્યામાન્નાદાઃ સ્યામેતિ તેભ્ય એતદન્નાદ્યમભિજિતમપચિક્રમિષતિ પશવો વા અન્નં પશવો હૈવૈભ્યસ્તદપચિક્રમિષન્તિ યદ્વૈ ન ઇમે શ્રાન્તા ન હિંસ્યુઃ કથમિવ સ્વિન્નઃ સક્ષ્યન્ત ઇતિ -

ત એતે ગાર્હપત્યે દ્વે આહુતી જુહ્વતિ ગૃહા વૈ ગાર્હપત્યો ગૃહા વૈ પ્રતિષ્ઠા તદેનાન્ગૃહેષ્વેવ નિયચ્છન્તિ તથૈભ્ય એતદન્નાદ્યમભિજિતં નાપક્રામતિ -

તથો એવૈતસ્માત્ । એતદન્નાદ્યમુપાહૃતમપચિક્રમિષતિ યદ્વૈ માઽયં ન હિંસ્યાત્કથમિવ સ્વિન્મા સક્ષ્યત ઇતિ -

તસ્ય પરસ્તાદેવાગ્રેઽલ્પશ ઇવ પ્રાશ્નાતિ । તદેનદુપનિમદતિ તદ્વેદ ન વૈ તથાઽભૂદ્યથાઽમંસિ ન વૈ માઽહિંસીદિતિ તદેનમુપાવશ્રયતે સ હ પ્રિય એવાન્નસ્યાન્નાદો ભવતિ ય એવં વિદ્વાનેતસ્ય વ્રતં શક્નોતિ ચરિતુમ્ -

તદ્વા એતત્ । દશમેઽહન્ત્સત્ત્રોત્થાનં ક્રિયતે તેષામેકૈક એવ વાચંયમ આસ્તે વાચમાપ્યાયયંસ્તયાઽઽપીનયાઽયાતયામ્ન્યોત્તરમહસ્તન્વતેઽથેતરે વિસૃજ્યન્તે સમિદ્ધારા વા સ્વાધ્યાયં વા તત્રાપ્યશ્નન્તિ -

તેઽપરાહ્ણ ઉપસમેત્ય । અપ ઉપસ્પૃશ્ય પત્નીશાલં સમ્પ્રપદ્યન્તે તેષુ સમન્વારબ્ધેષ્વેતે આહુતી જુહોતીહ રતિરિહ રમધ્વમિહ ધૃતિરિહ સ્વધૃતિઃ સ્વાહેતિ પશૂનેવૈતદાહ પશૂનેવૈતદાત્મન્નિયચ્છન્તે -

અથ દ્વિતીયાં જુહોતિ । ઉપસૃજન્ધરુણં માત્ર ઇત્યગ્નિમેવૈતત્પૃથિવ્યા ઉપસૃજન્નાહ ધરુણો માતરં ધયન્નિત્યગ્નિમેવૈતત્પૃથિવીં ધયન્તમાહ રાયસ્પોષમસ્માસુ દીધરત્સ્વાહેતિ પશવો વૈ રાયસ્પોષઃ પશૂનેવૈતદાત્મન્નિયચ્છન્તે -

તે પ્રાઞ્ચ ઉપનિષ્ક્રામન્તિ । તે પશ્ચાત્પ્રાઞ્ચો હવિર્ધાને સમ્પ્રપદ્યન્તે પુરસ્તાદ્વૈ પ્રત્યઞ્ચસ્તંસ્યમાના અથૈવં સત્રોત્થાને -

ત ઉત્તરસ્ય હવિર્ધાનસ્ય । જઘન્યાયાં કૂબર્યાં સામાભિગાયન્તિ સત્ત્રસ્ય ઋદ્ધિરિતિ રાદ્ધિમેવૈતદભ્યુત્તિષ્ઠન્ત્યુત્તરવેદેર્વોત્તરાયાં શ્રોણાવિતરં તુ કૃતતરમ્ -

યદુત્તરસ્ય હવિર્ધાનસ્ય । જઘન્યાયાં કૂબર્યામગન્મ જ્યોતિરમૃતા અભૂમેતિ જ્યોતિર્વા એતે ભવન્ત્યમૃતા ભવન્તિ યે સત્ત્રમાસતે દિવં પૃથિવ્યા અધ્યારુહામેતિ દિવં વા એતે પૃથિવ્યા અધ્યારોહન્તિ યે સત્ત્રમાસતેઽવિદામ દેવાનિતિ વિન્દન્તિ હિ દેવાન્ત્સ્વર્જ્યોતિરિતિ ત્રિર્નિધનમુપાવયન્તિ સ્વર્હ્યેતે જ્યોતિર્હ્યેતે ભવન્તિ તદ્યદેવૈતસ્ય સામ્નો રૂપં તદેવૈતે ભવન્તિ યે સત્ત્રમાસતે -

તે દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય । અધોઽધોઽક્ષં સર્પન્તિ સ યથાહિસ્ત્વચોનિર્મુચ્યેતૈવં સર્વસ્માત્પાપ્મનો નિર્મુચ્યન્તેઽતિચ્છન્દસા સર્પન્ત્યેષા વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ યદતિચ્છન્દાસ્તથૈનાન્પાપ્મા નાન્વત્યેતિ તસ્માદતિચ્છન્દસા સર્પન્તિ -

તે સર્પન્તિ । યુવં તમિન્દ્રાપર્વતા પુરોયુધા યો નઃ પૃતન્યાદપ તં તમિદ્ધતં વજ્રેણ તં તમિદ્ધતમ્ । દૂરે ચત્તાય ચ્છન્ત્સદ્ગહને યદિનક્ષત્ । અસ્માકં શત્રૂન્પરિ શૂર વિશ્વતો દર્મા દર્ષીષ્ટ વિશ્વત ઇતિ -

તે પ્રાઞ્ચ ઉપનિષ્ક્રામન્તિ । તે પુરસ્તાત્પ્રત્યઞ્ચઃ સદઃ સમ્પ્રપદ્યન્તે પશ્ચાદ્વૈ પ્રાઞ્ચસ્તંસ્યમાના અથૈવં સત્રોત્થાને -

તે યથાધિષ્ણ્યમેવોપવિશન્તિ । દેવેભ્યો હ વૈ વાચો રસોઽભિજિતોઽપચિક્રમિષાંચકાર સ ઇમામેવ પરાઙત્યસિસૃપ્સદિયં વૈ વાક્તસ્યા એષ રસો યદોષધયો યદ્વનસ્પતયસ્તમેતેન સામ્નાઽઽપ્નુવન્ત્સ એનાનાપ્તોઽભ્યાવર્તત તસ્માદસ્યામૂર્ધ્વા ઓષધયો જાયન્ત ઊર્ધ્વા વનસ્પતયસ્તથો એવૈતેભ્ય એતદ્વાચો રસોઽભિજિતોઽપચિક્રમિષતિ સ ઇમામેવ પરાઙતિસિસૃપ્સતીયં વૈ વાક્તસ્યા એષ રસો યદોષધયો યદ્વનસ્પતયસ્તમેતેન સામ્નાઽઽપ્નુવન્તિ સ એનાનાપ્તોઽભ્યાવર્તતે તસ્માદસ્યામૂર્ધ્વા ઓષધયો જાયન્ત ઊર્ધ્વા વનસ્પતયઃ -

સર્પરાજ્ઞ્યા ઋક્ષુ સ્તુવતે । ઇયં વૈ પૃથિવી સર્પરાજ્ઞી તદનયૈવૈતત્સર્વમાપ્નુવન્તિ સ્વયમ્પ્રસ્તુતમનુપગીતં યથા નાન્ય ઉપશૃણુયાદતિ હ રેચયેદ્યદન્યઃ પ્રસ્તુયાદતિરેચયેદ્યદન્ય ઉપગાયેદતિરેચયેદ્યદન્ય ઉપશૃણુયાત્તસ્માત્સ્વયમ્પ્રસ્તુતમનુપગીતમ્ -

ચતુર્હોતૄન્હોતા વ્યાચષ્ટે । એતદેવૈતત્સ્તુતમનુશંસતિ યદિ હોતા ન વિદ્યાદ્ગૃહપતિર્વ્યાચક્ષીત હોતુસ્ત્વેવ વ્યાખ્યાનમ્ -

અથાધ્વર્યોઃ પ્રતિગરઃ । અરાત્સુરિમે યજમાના ભદ્રમેભ્યોઽભૂદિતિ કલ્યાણમેવૈતન્માનુષ્યૈ વાચો વદતિ -

અથ વાકોવાક્યે બ્રહ્મોદ્યં વદન્તિ । સર્વં વૈ તેષામાપ્તં ભવતિ સર્વં જિતં યે સત્ત્રમાસતેઽચારિષુર્યજુર્ભિસ્તત્તાન્યાપંસ્તદવારુત્સતાશંસિષુરૃચસ્તત્તાઽઆપસ્તદવારુત્સતાસ્તોષત સામભિસ્તત્તાન્યાપંસ્તદવારુત્સતાથૈષામેતદેવાનાપ્તમનવરુદ્ધં ભવતિ યદ્વાકોવાક્યં બ્રાહ્મણં તદેવૈતેનાપ્નુવન્તિ તદવરુન્ધતે -

ઔદુમ્બરીમુપસંસૃપ્ય વાચં યચ્છન્તિ । વિદુહન્તિ વા એતે યજ્ઞં નિર્ધયન્તિ યે વાચા યજ્ઞં તન્વતે વાગ્ઘિ યજ્ઞસ્તામેષાં પુરૈકૈક એવ વાચંયમ આસ્તે વાચમાપ્યાયયંસ્તયાઽઽપીનયાઽયાતયામ્ન્યોત્તરમહસ્તન્વતેઽથાત્ર સર્વૈવ વાગાપ્તા ભવત્યપવૃક્તા તાં સર્વ એવ વાચંયમા વાચમાપ્યાયયન્તિ તયાઽઽપીનયાઽયાતયામ્ન્યાઽતિરાત્રં તન્વતે -

ઔદુમ્બરીમન્વારભ્યાસતે । અન્નં વા ઊર્ગુદુમ્બર ઊર્જૈવૈતદ્વાચમાપ્યાયયન્તિ -

તેઽસ્તમિતે પ્રાઞ્ચ ઉપનિષ્ક્રામન્તિ । તે જઘનેનાહવનીયમાસતેઽગ્રેણ હવિર્ધાને તાન્વાચંયમાનેવ વાચંયમઃ પ્રતિપ્રસ્થાતા વસતીવરીભિરભિપરિહરતિ તે યત્કામા આસીરંસ્તેન વાચં વિસૃજેરન્કામૈર્હ સ્મ વૈ પુરર્ષયઃ સત્ત્રમાસતેઽસૌ નઃ કામઃ સ નઃ સમૃધ્યતામિતિ યદ્યુ અનેકકામાઃ સ્યુર્લોકકામા વા પ્રજાકામા વા પશુકામા વા -

અનેનૈવ વાચં વિસૃજેરન્ । ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ તત્સત્યેનૈવૈતદ્વાચં સમર્ધયન્તિ તયા સમૃદ્ધયાશિષ આશાસતે સુપ્રજાઃ પ્રજાભિઃ સ્યામેતિ તત્પ્રજામાશાસતે સુવીરા વીરૈરિતિ તદ્વીરાનાશાસતે સુપોષાઃ પોષૈરિતિ તત્પુષ્ટિમાશાસતે -

અથ ગૃહપતિઃ સુબ્રહ્મણ્યામાહ્વયતિ । યં વા ગૃહપતિર્બ્રૂયાત્પૃથગુ હૈવૈકે સુબ્રહ્મણ્યામાહ્વયન્તિ ગૃહપતિસ્ત્વેવ સુબ્રહ્મણ્યામાહ્વયેદ્યં વા ગૃહપતિર્બ્રૂયાત્તસ્મિન્ત્સમુપહવમિષ્ટ્વા સમિધોઽભ્યાદધતિ -