શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.6.7

૪.૬.૭ પુરશ્ચરણોપનિષત્
ત્રયી વૈ વિદ્યા । ઋચો યજૂંષિ સામાનીયમેવઽર્ચોઽસ્યાં હ્યર્ચતિ યોઽર્ચતિ સ વાગેવઽર્ચો વાચા હ્યર્ચતિ યોઽર્ચતિ સોઽન્તરિક્ષમેવ યજૂંષિ દ્યૌઃ સામાનિ સૈષા ત્રયી વિદ્યા સૌમ્યેઽધ્વરે પ્રયુજ્યતે -

ઇમમેવ લોકમૃચા જયતિ । અન્તરિક્ષં યજુષા દિવમેવ સામ્ના તસ્માદ્યસ્યૈકાવિદ્યાનૂક્તા સ્યાદન્વેવાપીતરયોર્નિર્મિતં વિવક્ષેતેમમેવ લોકમૃચા જયત્યન્તરિક્ષં યજુષા દિવમેવ સામ્ના -

તદ્વા એતત્ । સહસ્રં વાચઃ પ્રજાતં દ્વે ઇન્દ્રસ્તૃતીયે તૃતીયં વિષ્ણુરૃચશ્ચ સામાનિ ચેન્દ્રો યજૂંષિ વિષ્ણુસ્તસ્માત્સદસ્યૃક્સામાભ્યાં કુર્વન્ત્યૈન્દ્રં હિ સદઃ -

અથૈતં વિષ્ણું યજ્ઞમ્ । એતૈર્યજુર્ભિઃ પુર ઇવૈવ બિભ્રતિ તસ્માત્પુરશ્ચરણં નામ -

વાગેવઽર્ચશ્ચ સામાનિ ચ । મન એવ યજૂંષિ સા યત્રેયં વાગાસીત્સર્વમેવ તત્રાક્રિયત સર્વં પ્રાજ્ઞાયતાથ યત્ર મન આસીન્નૈવ તત્ર કિં ચનાક્રિયત ન પ્રાજ્ઞાયત નો હિ મનસા ધ્યાયતઃ કશ્ચનાજાનાતિ -

તે દેવા વાચમબ્રુવન્ । પ્રાચી પ્રેહીદં પ્રજ્ઞપયેતિ સા હોવાચ કિં મે તતઃ સ્યાદિતિ યત્કિં ચાવષટ્કૃતં સ્વાહાકારેણ યજ્ઞે હૂયતે તત્ત ઇતિ તસ્માદ્યત્કિં ચાવષટ્કૃતં સ્વાહાકારેણ યજ્ઞે હૂયતે તદ્વાચઃ સા પ્રાચી પ્રૈત્સૈતત્પ્રાજ્ઞપયદિતીદં કુરુતેતીદં કુરુતેતિ -

તસ્માદુ કુર્વન્ત્યેવઽર્ચા હવિર્ધાને । પ્રાતરનુવાકમન્વાહ સામિધેનીરન્વાહ ગ્રાવ્ણોઽભિષ્ટૌત્યેવં હિ સયુજાવભવતામ્ -

તસ્માદુ કુર્વન્ત્યેવ સદસિ । યજુષૌદુમ્બરીમુચ્છ્રયન્તિ સદઃ સંમિન્વન્તિ ધિષ્ણ્યાનુપકિરન્ત્યેવં હિ સયુજાવભવતામ્ -

તદ્વા એતત્સદઃ પરિશ્રયન્તિ । એતસ્મૈ મિથુનાય તિર ઇવેદં મિથુનં ચર્યાતા ઇતિ વ્યૃદ્ધં વા એતન્મિથુનં યદન્યઃ પશ્યતિ તસ્માદ્યદ્યપિ જાયાપતી મિથુનં ચરન્તૌ પશ્યન્તિ વ્યેવ દ્રવત આગ એવ કુર્વાતે તસ્માદદ્વારેણ સદઃ પ્રેક્ષમાણં બ્રૂયાન્મા પ્રેક્ષથા ઇતિ યથા હ મિથુનં ચર્યમાણં પશ્યેદેવં તત્કામં દ્વારેણ દેવકૃતં હિ દ્વારમ્ -

એવમેવૈતદ્ધવિર્ધાનં પરિશ્રયન્તિ । એતસ્મૈ મિથુનાય તિર ઇવેદં મિથુનં ચર્યાતા ઇતિ વ્યૃદ્ધં વા એતન્મિથુનં યદન્યઃ પશ્યતિ તસ્માદ્યદ્યપિ જાયાપતી મિથુનં ચરન્તૌ પશ્યન્તિ વ્યેવ દ્રવત આગ એવ કુર્વાતે તસ્માદદ્વારેણ હવિર્ધાનં પ્રેક્ષમાણં બ્રૂયાન્મા પ્રેક્ષથા ઇતિ યથા હ મિથુનં ચર્યમાણમ્પશ્યેદેવં તત્કામં દ્વારેણ દેવકૃતં હિ દ્વારમ્ -

તદ્વા એતદ્વૃષા સામ । યોષામૃચં સદસ્યધ્યેતિ તસ્માન્મિથુનાદિન્દ્રો જાતસ્તેજસો વૈ તત્તેજો જાતં યદૃચશ્ચ સામ્નશ્ચેન્દ્રઽ ઇન્દ્ર ઇતિ હ્યેતમાચક્ષતે ય એષ તપતિ -

અથૈતદ્વૃષા સોમઃ । યોષા અપો હવિર્ધાનેઽધ્યેતિ તસ્માન્મિથુનાચ્ચન્દ્રમા જાતોઽન્નાદ્વૈ તદન્નં જાતં યદદ્ભ્યશ્ચ સોમાચ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચન્દ્રમા હ્યેતસ્યાન્નં ય એષ તપતિ તદ્યજમાનં ચૈવૈતજ્જનયત્યન્નાદ્યં ચાસ્મૈ જનયત્યૃચશ્ચ સામ્નશ્ચ યજમાનં જનયત્યદ્ભ્યશ્ચ સોમાચ્ચાસ્મા અન્નાદ્યમ્ -

યજુષા હ વૈ દેવાઃ । અગ્રે યજ્ઞં તેનિરેઽથર્ચાથ સામ્ના તદિદમપ્યેતર્હિ યજુષૈવાગ્રે યજ્ઞં તન્વતેઽથર્ચાથ સામ્ના યજો હ વૈ નામૈતદ્યદ્યજુરિતિ -

યત્ર વૈ દેવાઃ । ઇમા વિદ્યાઃ કામાન્દુદુહ્રે તદ્ધ યજુર્વિદ્યૈવ ભૂયિષ્ઠાન્કામાન્દુદુહે સા નિર્ધીતતમેવાસ સા નેતરે વિદ્યે પ્રત્યાસ નાન્તરિક્ષલોક ઇતરૌ લોકૌ પ્રત્યાસ -

તે દેવા અકામયન્ત । કથં ન્વિયં વિદ્યેતરે વિદ્યે પ્રતિસ્યાત્કથમન્તરિક્ષલોક ઇતરૌ લોકૌ પ્રતિસ્યાદિતિ -

તે હોચુઃ । ઉપાંશ્વેવ યજુર્ભિશ્ચરામ તત એષા વિદ્યેતરે વિદ્યે પ્રતિભવિષ્યતિ તતોઽન્તરિક્ષલોક ઇતરૌ લોકૌ પ્રતિભવિષ્યતીતિ -

તૈરુપાંશ્વચરન્ । આપ્યાયયન્નેવૈનાનિ તત્તત એષા વિદ્યેતરે વિદ્યે પ્રત્યાસીત્તતોઽન્તરિક્ષલોક ઇતરૌ લોકૌ પ્રત્યાસીત્તસ્માદ્યજૂંષિ નિરુક્તાનિ સન્ત્યનિરુક્તાનિ તસ્માદયમન્તરિક્ષલોકો નિરુક્તઃ સન્નનિરુક્તઃ -

સ ય ઉપાંશુ યજુર્ભિશ્ચરતિ । આપ્યાયયત્યેવૈનાનિ સ તાન્યેનમાપીનાન્યાપ્યાયયન્ત્યથ ય ઉચ્ચૈશ્ચરતિ રૂક્ષયત્યેવૈનાનિ સ તાન્યેનં રૂક્ષાણિ રુક્ષયન્તિ -

વાગેવઽર્ચશ્ચ સામાનિ ચ । મન એવ યજૂંષિ સ ય ઋચા ચ સામ્ના ચ ચરન્તિ વાક્તે ભવન્ત્યથ યે યજુષા ચરન્તિ મનસ્તે ભવન્તિ તસ્માન્નાનભિપ્રેષિતમધ્વર્યુણા કિં ચન ક્રિયતે યદૈવાધ્વર્યુરાહાનુબ્રૂહિ યજેત્યથૈવ તે કુર્વન્તિ ય ઋચા કુર્વન્તિ યદૈવાધ્વર્યુરાહ સોમઃ પવત ઉપાવર્તધ્વમિત્યથૈવ તે કુર્વન્તિ યે સામ્ના કુર્વન્તિ નો હ્યનભિગતં મનસા વાગ્વદતિ -

તદ્વા એતન્મનોઽધ્વર્યુઃ । પુર ઇવૈવ ચરતિ તસ્માત્પુરશ્ચરણં નામ પુર ઇવ હ વૈ શ્રિયા યશસા ભવતિ ય એવમેતદ્વેદ -

તદ્વા એતદેવ પુરશ્ચરણમ્ । ય એષ તપતિ સ એતસ્યૈવાવૃતા ચરેદ્ગ્રહં ગૃહીત્વૈતસ્યૈવાવૃતમન્વાવર્તેત પ્રતિગીર્યૈતસ્યૈવાવૃતમન્વાવર્તેત ગ્રહં હુત્વૈતસ્યૈવાવૃતમન્વાવર્તેત સ હૈષ ભર્તા સ યો હૈવં વિદ્વાનેતસ્યાવૃતા શક્નોતિ ચરિતું શક્નોતિ હૈવ ભાર્યાન્ભર્તુમ્ -