શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.5.2

૪.૫.૨ અનુબન્ધ્યાપ્રાયશ્ચિત્તમ્
વશામાલભતે । તામાલભ્ય સંજ્ઞપયન્તિ સંજ્ઞપ્યાહ વપામુત્ખિદેત્યુત્ખિદ્ય વપામનુમર્શં ગર્ભમેષ્ટવૈ બ્રૂયાત્સ યદિ ન વિન્દન્તિ કિમાદ્રિયેરન્યદ્યુ વિન્દન્તિ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ક્રિયતે -

ન વૈ તદવકલ્પતે । યદેકાં મન્યમાના એકયેવૈતયા ચરેયુર્યદ્દ્વે મન્યમાના દ્વાભ્યામિવ ચરેયુ સ્થાલીં ચૈવોષ્ણીષં ચોપકલ્પયિતવૈ બ્રૂયાત્ -

અથ વપયા ચરન્તિ । યથૈવ તસ્યૈ ચરણં વપયા ચરિત્વાધ્વર્યુશ્ચ યજમાનશ્ચ પુનરેતઃ સ આહાધ્વર્યુર્નિરૂહૈતં ગર્ભમિતિ તં હ નોદરતો નિરૂહેદાર્તાયા વૈ મૃતાયા ઉદરતો નિરૂહન્તિ યદા વૈ ગર્ભઃ સમૃદ્ધો ભવતિ પ્રજનનેન વૈ સ તર્હિ પ્રત્યઙ્ઙૈતિ તમપિ વિરુજ્ય શ્રોણી પ્રત્યઞ્ચં નિરૂહિતવૈ બ્રૂયાત્ -

તં નિરુહ્યમાણમભિમન્ત્રયતે । એજતુ દશમાસ્યો ગર્ભો જરાયુણા સહેતિ સ યદાહૈજત્વિતિ પ્રાણમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ દશમાસ્ય ઇતિ યદા વૈ ગર્ભઃ સમૃદ્ધો ભવત્યથ દશમાસ્યસ્તમેતદપ્યદશમાસ્યં સન્તં બ્રહ્મણૈવ યજુષા દશમાસ્યં કરોતિ -

જરાયુણા સહેતિ । તદ્યથા દશમાસ્યો જરાયુણા સહેયાદેવમેતદાહ યથાયં વાયુરેજતિ યથા સમુદ્ર એજતીતિ પ્રાણમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાત્યેવાયં દશમાસ્યો અસ્રજ્જરાયુણા સહેતિ તદ્યથા દશમાસ્યો જરાયુણા સહ સ્રંસેતૈવમેતદાહ -

તદાહુઃ । કથમેતં ગર્ભં કુર્યાદિત્યઙ્ગાદઙ્ગાદ્ધૈવાસ્યાવદ્યેયુર્યથૈવેતરેષામવદાનાનામવદાનં તદુ તથા ન કુર્યાદુત હ્યેષોઽવિકૃતાઙ્ગો ભવત્યધસ્તાદેવ ગ્રીવા અપિકૃત્યૈતસ્યાં સ્થાલ્યામેતં મેધં શ્ચોતયેયુઃ સર્વેભ્યો વા અસ્યૈષોઽઙ્ગેભ્યો મેધ શ્ચોતતિ તદસ્ય સર્વેષામેવાઙ્ગાનામવત્તં ભવત્યવદ્યન્તિ વશાયા અવદાનાનિ યથૈવ તેષામવદાનમ્ -

તાનિ પશુશ્રપણે શ્રપયન્તિ । તદેવૈતં મેધં શ્રપયન્ત્યુષ્ણીષેણાવેષ્ટ્ય ગર્ભં પાર્શ્વતઃ પશુશ્રપણસ્યોપનિદધાતિ યદા શૃતો ભવત્યથ સમુદ્યાવદાનાન્યેવાભિજુહોતિ નૈતં મેધમુદ્વાસયન્તિ પશું તદેવૈતમ્મેધમુદ્વાસયન્તિ -

તં જઘનેન ચાત્વાલમન્તરેણ યૂપં ચાગ્નિં ચ હરન્તિ । દક્ષિણતો નિધાય પ્રતિપ્રસ્થાતાવદ્યત્યથ સ્રુચોરુપસ્તૃણીતેઽથ મનોતાયૈ હવિષોઽનુવાચ આહાવદ્યન્તિ વશાયા અવદાનાનાં યથૈવ તેષામવદાનમ્ -

અથ પ્રચરણીતિ સ્રુગ્ભવતિ । તસ્યાં પ્રતિપ્રસ્થાતા મેધાયોપસ્તૃણીતે દ્વિરવદ્યતિ સકૃદભિઘારયતિ પ્રત્યનક્ત્યવદાને અથાનુવાચ આહાશ્રાવ્યાહ પ્રેષ્યેતિ વષટ્કૃતેઽધ્વર્યુર્જુહોત્યધ્વર્યોરનુ હોમં જુહોતિ પ્રતિપ્રસ્થાતા -

યસ્યૈ તે યજ્ઞિયો ગર્ભ ઇતિ । અયજ્ઞિયા વૈ ગર્ભાસ્તમેતદ્બ્રહ્મણૈવ યજુષા યજ્ઞિયં કરોતિ યસ્યૈ યોનિર્હિરણ્યયીત્યદો વા એતસ્યૈ યોનિં વિચ્છિન્દન્તિ યદદો નિષ્કર્ષન્ત્યમૃતમાયુર્હિરણ્યં તામેવાસ્યા એતદમૃતાં યોનિં કરોત્યઙ્ગાન્યહ્રુતા યસ્ય તં માત્રા સમજીગમં સ્વાહેતિ યદિ પુમાન્ત્સ્યાદ્યદ્યુ સ્ત્રી સ્યાદઙ્ગાન્યહ્રુતા યસ્યૈ તાં માત્રા સમજીગમં સ્વાહેતિ યદ્યુ અવિજ્ઞાતો ગર્ભો ભવતિ પુંસ્કૃત્યૈવ જુહુયાત્પુમાંસો હિ ગર્ભા અઙ્ગાન્યહ્રુતા યસ્ય તં માત્રા સમજીગમં સ્વાહેત્યદો વા એતં માત્રા વિષ્વઞ્ચં કુર્વન્તિ યદદો નિષ્કર્ષન્તિ તમેતદ્બ્રહ્મણૈવ યજુષા સમર્ધ્ય મધ્યતો યજ્ઞસ્ય પુનર્માત્રા સઙ્ગમયતિ -

અથાધ્વયુર્વનસ્પતિના ચરતિ । વનસ્પતિનાધ્વર્યુશ્ચરિત્વા યાન્યુપભૃત્યવદાનાનિ ભવન્તિ તાનિ સમાનયમાન આહાગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતેઽનુબ્રૂહીત્યત્યાક્રામતિ પ્રતિપ્રસ્થાતા સ એતં સર્વમેવ મેધં ગૃહ્ણીતેઽથોપરિષ્ટાદ્દ્વિરાજ્યસ્યાભિઘારયત્યાશ્રાવ્યાહ પ્રેષ્યેતિ વષટ્કૃતેઽધ્વર્યુર્જુહોત્યધ્વર્યોરનુ હોમં જુહોતિ પ્રતિપ્રસ્થાતા -

પુરુદસ્મો વિષુરૂપ ઇન્દુરિતિ । બહુદાન ઇતિ હૈતદ્યદાહ પુરુદસ્મ ઇતિ વિષુરૂપ ઇતિ
વિષુરૂપા ઇવ હિ ગર્ભા ઇન્દુરન્તર્મહિમાનમાનઞ્જ ધીર ઇત્યન્તર્હ્યેષમાતર્યક્તો ભવત્યેકપદીં દ્વિપદીં ત્રિપદીં ચતુષ્પદીમષ્ટાપદીં ભુવનાનુ પ્રથન્તાં સ્વાહેતિ પ્રથયત્યેવૈનામેતત્સુભૂયો હ જયત્યષ્ટાપદ્યેષ્ટ્વા યદુ ચાનષ્ટાપદ્યા -

તદાહુઃ । ક્વૈતં ગર્ભં કુર્યાદિતિ વૃક્ષ એવૈનમુદ્દધ્યુરન્તરિક્ષાયતના વૈ ગર્ભા અન્તરિક્ષમિવૈતદ્યદ્વૃક્ષસ્તદેનં સ્વ એવાયતને પ્રતિષ્ઠાપયતિ તદુ વા આહુર્ય એનં તત્રાનુવ્યાહરેદ્વૃક્ષ એનં મૃતમુદ્ધાસ્યન્તીતિ તથા હૈવ સ્યાત્ -

અપ એવૈનમભ્યવહરેયુઃ । આપો વા અસ્ય સર્વસ્ય પ્રતિષ્ઠા તદેનમપ્સ્વેવ પ્રતિષ્ઠાપયતિ તદુ વા આહુર્ય એનં તત્રાનુવ્યાહરેદપ્સ્વેવ મરિષ્યતીતિ તથા હૈવ સ્યાત્ -

આખૂત્કર એવૈનમુપકિરેયુઃ । ઇયં વા અસ્ય સર્વસ્ય પ્રતિષ્ઠા તદેનમસ્યામેવપ્રતિષ્ઠાપયતિ તદુ વા આહુર્ય એનં તત્રાનુવ્યાહરેત્ક્ષિપ્રેઽસ્મૈ મૃતાય શ્મશાનં કરિષ્યન્તીતિ તથા હૈવ સ્યાત્ -

પશુશ્રપણ એવૈનં મરુદ્ભ્યો જુહુયાત્ । અહુતાદો વૈ દેવાનાં મરુતો વિડહુતમિવૈતદ્યદશૃતો ગર્ભ આહવનીયાદ્વા એષ આહૃતો ભવતિ પશુશ્રપણસ્તથા હ ન બહિર્ધા યજ્ઞાદ્ભવતિ ન પ્રત્યક્ષમિવાહવનીયે દેવાનાં વૈ મરુતસ્તદેનં મરુત્સ્વેવ પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

સ હુત્વૈવ સમિષ્ટયજૂંષિ । પ્રથમાવશાન્તેષ્વઙ્ગારેષ્વેતં સોષ્ણીષં ગર્ભમાદત્તે તં પ્રાઙ્તિષ્ઠઞ્જુહોતિ મારુત્યર્ચા મરુતો યસ્ય હિ ક્ષયે પાથા દિવો વિમહસઃ સ સુગોપાતમો જન ઇતિ ન સ્વાહાકરોત્યહુતાદો વૈ દેવાનાં મરુતો વિડહુતમિવૈતદ્યદસ્વાહાકૃતં દેવાનાં વૈ મરુતસ્તદેનં મરુત્સ્વેવ પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

અથાઙ્ગારૈરભિસમૂહતિ । મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞં મિમિક્ષતામ્પિપૃતાં નો ભરીમભિરિતિ -