શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.5

બ્રાહ્મણ

૧ ઉદયનીયેષ્ટિઃ તસ્યામ્પ્રધાનભૂતસ્યાદિત્યસ્ય ચરોરુત્પત્તિવિધિઃ, ઔદયનીયમિતિકર્તવ્યતાજાતં સર્વં પ્રાયણીયવત્કર્તવ્યમિતિપ્રતિપાદનાય પ્રાયણીયેતિહાસસ્યેહાતિદેશઃ, પ્રાયણીયોદયનયયોર્દ્વયોઃ પ્રયોજનકથનં, પ્રાયણીયોદયનીયયોઃ સકારણં દેવતાક્રમનિરૂપણં ચેતિ
અનુબન્ધ્યાયાગઃ-તત્ર પ્રધાનભૂતાયા મૈત્રાવરુણ્યાયા વશાયા અનુવન્ધ્યાયા ઉત્પત્તિ- વિધિઃ, ઉક્તસ્યાનુબન્ધ્યાયાગસ્ય સમિષ્ટયજુષામન્તે કર્તવ્યતયા ચોદિતત્વાત્સવનીયાદન્યપશુબન્ધયાગત્વસ્ય નિરૂપણમ્, અનુબન્ધ્યાયા વશાયા મૈત્રાવરુણીયત્વે કારણપ્રદર્શનમ્, મૈત્રાવરુણ્યાવશાયાગસ્ય પ્રયોજનકથનમ્, મૈત્રાવરુણ્યાયા વશાયા ઉત્પત્તિં વર્ણયિતું કારણોપન્યસનં, તત્પ્રસઙ્ગેનાઙ્ગારેભ્યોઽઙ્ગિરસાં તદન્વન્યપશૂનાં પશુષ્વપિ પરિશિષ્ટપાંસુભ્યો ગર્દભસ્ય પરિશિષ્ટાદ્રસાન્મૈત્રાવરુણ્યા- વશાયાશ્ચોત્પત્તિમભિધાય તસ્યા અન્ત્યત્વે કારણાભિધાનમ્, વશાયા ગોરભાવે ઉક્ષવશસ્યાદાનકથનં ચ, તતો વૈશ્વદેવ્યાવશાયાસ્તદનન્તરં બાર્હસ્પત્યા વશાયાશ્ચોત્પત્તિવર્ણનં તત્ર બાર્હસ્પત્યા વશાયા અન્ત્યત્વે કારણોપવર્ણનં ચ, યે સંવત્સરં તદધિકકાલં વા સહસ્રદક્ષિણાકં તદધિદક્ષિણાકં વા દીર્ઘસત્રં ગવામયનાદિકમાસીરંસ્તૈરુક્તં દીર્ઘસત્રે એતાસાં સર્વાસાં મૈત્રાવરુણીવૈશ્વદેવીબાર્હસ્પતીનાં વશાનામુત્પત્તિક્રમેણાલંભો વિધેય ઇતિ નિરૂપણં ચેતિ.
ઉદવસાનીયેષ્ટિઃ - તત્રોદવસાનીયેષ્ટેરુત્પત્તિવિધિમભિધાય તત્પ્રધાનભૂતસ્યાગ્નેયસ્ય પઞ્ચકપાલસ્ય પુરોડાશસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં પઞ્ચકપાલત્વે કારણનિરૂપણં ચ, અસ્યામિષ્ટૌ હિરણ્યમનડ્વાન્વા દક્ષિણાં દદ્યાદિતિ સકારણં વિધાનમ્, અથવોદવસાનીયાસ્થાને પશુવચ્ચતુર્ગૃહીતેનાજ્યેન વૈષ્ણવ્યર્ચાઽઽહુતિર્હોતવ્યેતિ સોપપત્તિકં વિધાનમ્, અત્રાપિ પક્ષે યત્કિંચિચ્છક્ત્યનુસારેણ દક્ષિણાત્વેન દદ્યાદિતિ સહેતુકં વિધાનમ્, ઉદવસાનીયેષ્ટેસ્તત્સ્થાનીયાહુતેરન્તે વા સાયમગ્નિહોત્રહોમવિધાનં સ્વકાલે એવ પ્રાતરગ્નિહોત્રહોમવિધાનં ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણ

૨ અનુબન્ધ્યાપ્રાયશ્ચિત્તં-તત્ર વશાયા આલભનાદિવપોત્ખેદાન્તેતિકર્તવ્યતા- નુષ્ઠાનાનંતરં ગર્ભાન્વેષણપ્રૈષદાનકથનમ્, અન્વેષણોત્તરં યદિ ગર્ભો ન લભ્યતે તદા ન કાઽપિ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ યદિ ચ લભ્યતે તદૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ કર્તવ્યેતિનિરૂપણં, ગર્ભસ્ય લાભે તદ્ધિંસારૂપં દોષં નિરૂપ્ય સ્થાલ્યુષ્ણીષયોરુપકલ્પનકરણપ્રૈષદાનકથનં, વપાપ્રચરણં વિધાય અધ્વર્યુયજમાનયોઃ પુનરાગમનવિધાનમ્, તદુત્તરમધ્વર્યોર્ગર્ભનિરૂહણાર્થકસ્ય પ્રૈષદ્વયદાનસ્ય વિધાનમ્, નિરુહ્યમાણસ્ય ગર્ભસ્ય સમન્ત્રકં મન્ત્રાર્થયુતં ચાભિમન્ત્રણવિધા- નમ્, સપ્રકારકં ગર્ભાન્મેધગ્રહણમુપવર્ણ્ય પ્રાકૃતપશુવદવદાનગ્રહણકથનં ચ, અવદાનાનાં મેધસ્ય ચ યુગપચ્છ્રપણં કૃત્વા ગર્ભં ચોષ્ણીષેણાવેષ્ટ્ય પશુશ્રપણસ્ય પાર્શ્વતો વિધાનં, તતોઽધ્વર્યોઃ સેતિકર્તવ્યતાકં વસાવદાનહોમવિધાનં તદનુ પ્રતિપ્રસ્થાતુઃ સેતિકર્તવ્યતાકં મેધહોમવિધાનં ચ, ઉક્તે મેધહોમે મંત્રં વિનિયુજ્ય વ્યાખ્યાય ચ તસ્મિન્મંત્રે પુંસ્ત્વસ્ત્રીત્વાદિલિઙ્ગસ્ય જ્ઞાનેઽજ્ઞાને ચ ઊહપ્રકારવર્ણનમ્, અધ્વર્યોઃ સેતિકર્તવ્યતાકં વાનસ્પત્યસ્ય સ્વિષ્ટકૃદ્યાગસ્ય વિધાનં તદનુ પ્રતિપ્રસ્થાતુઃ સેતિકર્તવ્યતાકં સર્વસ્ય મેધસ્ય હોમવિધાનં ચ, ઉક્તે મેધહોમે મન્ત્રં વિનિયુજ્ય. તદભિપ્રાયકથનં ચ, સ્વિષ્ટકૃદન્તેઽસ્ય ગર્ભાવશેષસ્ય સહેતુકં વૃક્ષે આસંજનમપ્સુ- વાઽભ્યવહરણમાખૂત્કરે વોપકિરણં કુર્યાદિતિ પ્રતિપત્તૌ પક્ષત્રયં કથયિત્વા તેષ્વનુવ્યાહારભયં દર્શયિત્વા ચાંતે પશુશ્રપણે શામિત્રેઽગ્નૌ મરુત ઉદ્દિશ્ય- જુહુયાદિતિ સોપપત્તિકેન ચતુર્થપક્ષેણ પ્રતિપત્તેર્નિગમનં, હોમાત્મકે ચતુર્થપક્ષે હોમાવસરં હોમપ્રકારં ચાભિધાય મન્ત્રં ચ વિનિયુજ્ય મન્ત્રાન્તે સ્વાહાકારો ન પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ સાભિપ્રાયં નિરૂપણં હુતસ્ય ગર્ભસ્ય સમન્ત્રકમઙ્ગારૈરભ્યૂહનવિધાનં ચેત્યાદિ,
બ્રાહ્મણ

૩ ષોડશીગ્રહઃ-તત્ર જ્યોતિષ્ટોમે એવ ષોડશીગ્રહસ્ય કામ્યં વિધાનં તદર્થમિતિ- હાસોપન્યાસશ્ચ, મંત્રેણોક્તેતિહાસસ્ય દૃઢીકરણં ફલવિધિશ્ચ ઉક્તસ્ય ષોડશીગ્રહસ્યાનુષ્ટુપ્છન્દસ્કયા હરિવત્યંર્ચા ચતુઃસ્રક્તિના પાત્રેણ સોપપત્તિકં- ગ્રહણવિધાનં, વિહિતે ગ્રહણે પ્રાતઃસવને આગ્રયણાનન્તર્યરૂપં વા માધ્યન્દિનસવને આગ્રયણાનન્તર્યરૂપં વા કાલં વિધાય વૈકલ્પિકં ગ્રહણસાધનભૂતમંત્રદ્વયવિધાનં, સપ્રયોજનં કાલવિશિષ્ટસ્ય ષોડશીગ્રહસ્તોત્રસ્યોપાકરણાનુશંસનયોર્વિધાનં ચેતિ.
અથ પૃષ્ઠ્યઃ ષડહો, વિશ્વજિદેકાહશ્ચ ।
૪ અતિગ્રાહ્યાગ્રહાઃ તત્ર પૂર્વં પૃષ્ઠ્યે ષડહે વિશ્વજિતિ ચાતિગ્રાહ્યગ્રહવિધાયિન્યા- ખ્યાયિકા, અતિગ્રાહ્યશબ્દનિર્વચનમ્, અતિગ્રાહ્યગ્રહાણાં ગ્રહણે સમુચ્ચિત્ય ફલ-
બ્રાહ્મણ ૪ અથ પૃષ્ઠ્યઃ ષડહો, વિશ્વજિદેકાહશ્ચ ।
૪ અતિગ્રાહ્યાગ્રહાઃ તત્ર પૂર્વં પૃષ્ઠ્યે ષડહે વિશ્વજિતિ ચાતિગ્રાહ્યગ્રહવિધાયિન્યાખ્યાયિકા, અતિગ્રાહ્યશબ્દનિર્વચનમ્, અતિગ્રાહ્યગ્રહાણાં ગ્રહણે સમુચ્ચિત્ય ફલવિધાનં ત્રયાણામપિ તેષાં પ્રત્યેકં પ્રાતિસ્વિકફલપ્રદર્શનં ચ પ્રાતઃસવને આગ્રયણગ્રહગ્રહણાનન્તરં વા માધ્યન્દિનસવને ઉક્થ્યગ્રહગ્રહણાનન્તરં વોપાકરિષ્યન્પૂતભૃતોઽતિગ્રાહ્યગ્રહાન્ગૃહ્ણીયાદિતિ- સકારણં પક્ષપક્ષાન્તરેણ તેષાં ગ્રહણાવસરત્રયં વિધાયોક્તેષુ પક્ષેષુ પ્રથમપક્ષસ્યૈવ નિગમનં, ગૃહીતાનામેષામતિગ્રાહ્યગ્રહાણાં માહેન્દ્રગ્રહહોમાદનન્તરં સોપપત્તિકં હોમકરણવિધાનં, ક્રમેણ તેષાં વિહિતે ગ્રહણે મંત્રત્રયસ્ય વિનિયોજનં, યજમાનસ્ય તેષાં સપ્રયોજનં ભક્ષણવિધાનં, પૃષ્ઠ્યે ષડહે યાગે તાનતિગ્રાહ્ય- ગ્રહાન્ પૂર્વે ત્ર્યહેઽન્વહમેકૈકં ગૃહ્ણીયાદથવોત્તરેઽન્વહમેકૈકં ગૃહ્ણીયાદિતિ પક્ષદ્વયમુક્ત્વા તન્મધ્યે દ્વિતીયં પક્ષં નિષિધ્ય પ્રથમપક્ષં ચ સિદ્ધાન્તીકૃત્ય પુનઃ યદોત્તરે એવ જિઘૃક્ષા તદા પૂર્વે ઉત્તરે ચ ત્ર્યહેઽર્થાદુભયત્ર ગૃહ્ણીયાદિતિ તેષાં ગ્રહણપ્રકારકથનમ્, સર્વપૃષ્ઠે વિશ્વજિતિ ત્વેતેષાં યથાનુપૂર્વ્યા એકાહે એવ ગ્રહણવિધાનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ

૫ યજ્ઞાત્મકસ્ય પ્રજાપતેરુપાંશુપાત્રાદિભ્યઃપ્રદેશેભ્યોઽજાવિમનુષ્યાદયઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે તેષાં ચ પાત્રાણાં પૌનઃપુન્યેન પ્રયોગાત્તાઃ પ્રજા અપિ પૌનઃપુન્યેન પ્રજાયન્તે યદા યદા ચાન્તે પ્રજાપત્યાત્મકાદ્યજ્ઞાત્સ- લેશો યદન્તતો હારિયોજનો ભવતિ સ તદૈતાઃ પ્રજાઃ પાલયિતુમભિજિઘ્રતિ । ઉપાંશુપાત્રસ્યાસાદનેનૈવ સર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે ઇત્યાદિરૂપેણ સપ્રકારકેણાર્થવાદેન યજ્ઞસમૃદ્ધેરુપપાદનમિત્યાદિ
બ્રાહ્મણ

૬ અવકાશમન્ત્રાઃ- તત્ર જ્યોતિષ્ટોમે એવાશ્વિનગ્રહણોત્તરમધ્વર્યુર્ગ્રહણક્રમાદ્ય- જમાનેનોપાંશ્વાદીન્ગ્રહાનવેક્ષયતિ પ્રતિગ્રહં ઽ પ્રાણાય મે ઽ ઇત્યાદ્યવકાશ મન્ત્રાણાં પ્રતિમન્ત્રં યજમાનાય વાચનદાનપૂર્વકમિતિ સપ્રકારકમવકાશમન્ત્ર- વાચનવિધાનં તતો યજમાનસ્યાન્વઙ્ગ માશિષાં
ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ
ઇતિ મન્ત્રેણાશાસનં, એતચ્ચાવકાશમન્ત્રવાચનં જ્ઞાતપ્રિયાનૂચાનાન્યતમાય યજમાનાય કર્તવ્યં નાન્યસ્મૈ ઇતિ નિયમનં ચેતિ
બ્રાહ્મણ

૭ જ્યૌતિષ્ટૌમિકં પ્રાયશ્ચિત્તં-તત્ર પૂર્વં ચતુસ્ત્રિંશતો મન્ત્રવિશેષાણાં વ્યાહૃતિત્વમુપપાદ્ય તેષાં પ્રાયશ્ચિત્તાર્થત્વોપપાદનં , ઘર્મદુહો ગોર્મરણેઽદોહે ચાન્યાં ગામુપસંક્રામય્યેત્યાદિપ્રકારસહિતં વ્યાહૃતિભિશ્ચતુસ્ત્રિંશદાજ્યાહુતિહોમાત્મકં પ્રાયશ્ચિત્તં કુર્યાદિતિ પ્રતિપાદનં સોમયાગે યત્ર કુત્રાપિ કર્મણિ સોમાઙ્ગસ્ય સોમાઙ્ગાઙ્ગસ્ય વોપપાતે પરમેષ્ઠ્યાદિચતુસ્ત્રિંશદાહુતીનાં મધ્યે બ્રહ્મણા સકૃદ્ગૃહીતેનાજ્યેન તત્તદ્દેવત્યૈકૈકા કાલાહુતિરાહવનીયે હોતવ્યા સુત્યાસુ ત્વાગ્નીધ્રીયે હોતવ્યેતિ સૌમિ- કાઙ્ગાદ્યુપપાતપ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં, સોમેઽભિષુતસ્ય સોમરસસ્ય સ્કન્દને સ્કન્નમ- દ્ભિરુપનિનીય વૈષ્ણવવારુણ્યર્ચાઽભિમૃશેદિતિ સોપત્તિકં સૌમિકહવિઃસ્કન્દન- પ્રાયચ્ચિત્તવિધાનમ્, ઉક્તે પ્રત્યશ્ચિત્તે સ્કન્નમદ્ભિરનુપનિનીય કેવલં તત્સ્કન્નં ઽ દેવાન્દિવમ્ ઽ ઇતિ મન્ત્રેણાભિમૃશેદેવેતિ પક્ષાન્તરવિધાનમ્, ઉક્તાસુ કાલાહુતિષુ તાભિ સહૈવ યજમાનાય ઽ યજ્ઞસ્ય
દોહઃ- ઽ ઇતિ મન્ત્રસ્ય સોપપત્તિકં વાચનવિધાનં ચેતિ
બ્રાહ્મણ

૮ ગર્ગત્રિરાત્રમહીનમ્-તત્રાદૌ સપ્રકારકં સહસ્ર્યા ગૌરતિરેચનવિધાનમ્, અતિરેચનીયાયા ગોઃ પરિચ્છેદાર્થં ત્રિરૂપારોહિણ્યુપધ્વસ્તાઽપ્રવીતેતિ વિશેષણચતુષ્ટ્યાભિધાનમ્, દક્ષિણાનયનકાલે આદ્યેઽહ્નિ અસ્યાઃ સાહસ્ર્યા ગોરિતરાભ્યસ્તસ્મિન્નહનિ નીયમાનાભ્યો ગોભ્યઃ પૂર્વં વાઽન્ત્યેઽહ્નિ પશ્ચાત્પ્રતિનયનવિધાનં, તતોઽસ્યૈ સાહસ્ર્યૈ ગવે સપ્રકારકં સપ્રયોજનં સમન્ત્રં દ્રોણકલશસ્યાવઘ્રાપણવિધાનમ્, અસ્યાઃ સાહસ્ર્યા ગોર્દક્ષિણે કર્ણે યજમાનકર્તૃકં ઽ ઇડેરન્તે ઽ ઇતિમન્ત્રસ્ય જપવિધાનં તત્ર મન્ત્રે ઽ બ્રૂતાત્ ઽ ઇત્યસ્ય સ્થાને ઽ વોચેઃ ઽ ઇતિ વિપરિણમેદિતિ વિધાનં ચ, તતસ્તસ્યાઃ સાહસ્ર્યા ગોર્વિમોચનં વિધાય તસ્યાઃ સ્વચ્છન્દગમનેન યજમાનાય ફલોન્નયનવિજ્ઞાનકથનં, અનુબંધ્યવપાહોમોત્તરમુદવસાનીયાયાં વા હોત્રાદિભ્યઃ સોપપત્તિકં ગોસાહસ્રીદક્ષિણાદાનવિધાનં તદ્વિભજનપ્રકારકથનં ચ ઉક્તપ્રકારેણ દક્ષિણાં વિભજ્ય દાને ફલકથનં ચેતિ. ઇતિ ગર્ગત્રિરાત્રમ્ ।
બ્રાહ્મણ

૯ વ્યૂઢદ્વાદશાહઃ-તત્ર પ્રથમં વ્યૂઢદ્વાદશાહસ્યોત્પત્તિવિધિઃ, અધ્વર્યોર્ગ્રહવ્યૂહનં વિધાય હોતુરુદ્ગાતુશ્ચ છન્દોવ્યૂહનવિધાનં તત્રાપિ પૂર્વસ્મિંસ્ત્ર્યહે સમૂઢચ્છન્દ- સ્વમર્થાદૈન્દ્રવાયવાગ્રં ગ્રહગ્રહણવિધાનં, ચતુર્થનવમયોઃ સકારણમાગ્રયણાગ્રત્વં-ષષ્ઠસપ્તમયોઃ શુક્રાગ્રત્વં-પંચમાષ્ટમયોરૈન્દ્રવાયવાગ્રત્વં તથા પૂર્વેષાં ગ્રહણાત્પૂર્વં શુક્રાગ્રાયણયોઃ સ્વસ્વસ્થાનેનાસાદનં કિંતુ પરિમાર્જનપ્રભૃતિ કૃત્વા પ્રાકૃતે કાલે આસાદાનં વિધેયં તદપ્યાસાદનં યસ્ય હિઙ્કારો વિહિતસ્તેષાં તદિતરેષાં ત્વહિડ્કૃત્યૈવાસાદનમિતિ વિશેષપ્રકારવિધાનમ્, અનયોર્વ્યૂહનાવ્યૂહનયોરુપપાદનં ચેત્યાદિ. ઇતિ વ્યૂઢદ્વાદશાહઃ ।
બ્રાહ્મણ

૧૦ પ્રક્રાન્તે જ્યોતિષ્ટોમે પ્રાકૃતે વૈકૃતે વા યદિ સોમોઽપહૃતશ્ચેત્તદા સોમાન્વેષણપ્રૈષદ્વયવિધાનપૂર્વકં પૂર્વપૂર્વસ્યાલાભે ઉત્તરોત્તરેષામાર્જુનારુણપુષ્પશ્યેનહૃતપૂતિકાદારારુણદૂર્વાહરિતકુશાનાં પ્રતિનિધીનાં સકારણમભિ- ષવવિધાનં, પ્રતિનિધ્યનુષ્ઠાને એકસ્યા એવ ગોર્દક્ષિણાત્વેન વિધાનમ્, અવભૃથાન્તે એવ પ્રક્રાંતં યજ્ઞં સમાપ્ય પુનદીંક્ષાં ગૃહીત્વાઽનુષ્ઠિતયાગેન પુનર્યજેતેત્યેવં સોમાપહરણે પુનર્યજ્ઞરૂપપ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં, દ્રોણકલશવસતીવર્યેકધનાદિકલશભેદે સેતિકર્તવ્યતાકં પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં, તત્રાપિ દક્ષિણાદાનાત્પ્રાગ્દ્રોણકલશભેદને પૂર્વવત્પુનર્યજ્ઞરૂપં પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં જ્યૌતિષ્ટૌમિકાસ્વગ્નિષ્ટોમાદિસંસ્થાસુ સોમાતિરેકે પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં ચેતિ.