Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 4.5

4.5.1

brāhmaṇa

4.5.2

१ udayanīyeṣṭiḥ tasyāmpradhānabhūtasyādityasya carorutpattividhiḥ, audayanīyamitikartavyatājātaṃ sarvaṃ prāyaṇīyavatkartavyamitipratipādanāya prāyaṇīyetihāsasyehātideśaḥ, prāyaṇīyodayanayayordvayoḥ prayojanakathanaṃ, prāyaṇīyodayanīyayoḥ sakāraṇaṃ devatākramanirūpaṇaṃ ceti
anubandhyāyāgaḥ-tatra pradhānabhūtāyā maitrāvaruṇyāyā vaśāyā anuvandhyāyā utpatti- vidhiḥ, uktasyānubandhyāyāgasya samiṣṭayajuṣāmante kartavyatayā coditatvātsavanīyādanyapaśubandhayāgatvasya nirūpaṇam, anubandhyāyā vaśāyā maitrāvaruṇīyatve kāraṇapradarśanam, maitrāvaruṇyāvaśāyāgasya prayojanakathanam, maitrāvaruṇyāyā vaśāyā utpattiṃ varṇayituṃ kāraṇopanyasanaṃ, tatprasaṅgenāṅgārebhyo'ṅgirasāṃ tadanvanyapaśūnāṃ paśuṣvapi pariśiṣṭapāṃsubhyo gardabhasya pariśiṣṭādrasānmaitrāvaruṇyā- vaśāyāścotpattimabhidhāya tasyā antyatve kāraṇābhidhānam, vaśāyā gorabhāve ukṣavaśasyādānakathanaṃ ca, tato vaiśvadevyāvaśāyāstadanantaraṃ bārhaspatyā vaśāyāścotpattivarṇanaṃ tatra bārhaspatyā vaśāyā antyatve kāraṇopavarṇanaṃ ca, ye saṃvatsaraṃ tadadhikakālaṃ vā sahasradakṣiṇākaṃ tadadhidakṣiṇākaṃ vā dīrghasatraṃ gavāmayanādikamāsīraṃstairuktaṃ dīrghasatre etāsāṃ sarvāsāṃ maitrāvaruṇīvaiśvadevībārhaspatīnāṃ vaśānāmutpattikrameṇālaṃbho vidheya iti nirūpaṇaṃ ceti.
udavasānīyeṣṭiḥ - tatrodavasānīyeṣṭerutpattividhimabhidhāya tatpradhānabhūtasyāgneyasya pañcakapālasya puroḍāśasya sārthavādaṃ vidhānaṃ pañcakapālatve kāraṇanirūpaṇaṃ ca, asyāmiṣṭau hiraṇyamanaḍvānvā dakṣiṇāṃ dadyāditi sakāraṇaṃ vidhānam, athavodavasānīyāsthāne paśuvaccaturgṛhītenājyena vaiṣṇavyarcā''hutirhotavyeti sopapattikaṃ vidhānam, atrāpi pakṣe yatkiṃcicchaktyanusāreṇa dakṣiṇātvena dadyāditi sahetukaṃ vidhānam, udavasānīyeṣṭestatsthānīyāhuterante vā sāyamagnihotrahomavidhānaṃ svakāle eva prātaragnihotrahomavidhānaṃ cetyādi
brāhmaṇa

4.5.3

२ anubandhyāprāyaścittaṃ-tatra vaśāyā ālabhanādivapotkhedāntetikartavyatā- nuṣṭhānānaṃtaraṃ garbhānveṣaṇapraiṣadānakathanam, anveṣaṇottaraṃ yadi garbho na labhyate tadā na kā'pi prāyaścittiḥ yadi ca labhyate tadaiṣā prāyaścittiḥ kartavyetinirūpaṇaṃ, garbhasya lābhe taddhiṃsārūpaṃ doṣaṃ nirūpya sthālyuṣṇīṣayorupakalpanakaraṇapraiṣadānakathanaṃ, vapāpracaraṇaṃ vidhāya adhvaryuyajamānayoḥ punarāgamanavidhānam, taduttaramadhvaryorgarbhanirūhaṇārthakasya praiṣadvayadānasya vidhānam, niruhyamāṇasya garbhasya samantrakaṃ mantrārthayutaṃ cābhimantraṇavidhā- nam, saprakārakaṃ garbhānmedhagrahaṇamupavarṇya prākṛtapaśuvadavadānagrahaṇakathanaṃ ca, avadānānāṃ medhasya ca yugapacchrapaṇaṃ kṛtvā garbhaṃ coṣṇīṣeṇāveṣṭya paśuśrapaṇasya pārśvato vidhānaṃ, tato'dhvaryoḥ setikartavyatākaṃ vasāvadānahomavidhānaṃ tadanu pratiprasthātuḥ setikartavyatākaṃ medhahomavidhānaṃ ca, ukte medhahome maṃtraṃ viniyujya vyākhyāya ca tasminmaṃtre puṃstvastrītvādiliṅgasya jñāne'jñāne ca ūhaprakāravarṇanam, adhvaryoḥ setikartavyatākaṃ vānaspatyasya sviṣṭakṛdyāgasya vidhānaṃ tadanu pratiprasthātuḥ setikartavyatākaṃ sarvasya medhasya homavidhānaṃ ca, ukte medhahome mantraṃ viniyujya. tadabhiprāyakathanaṃ ca, sviṣṭakṛdante'sya garbhāvaśeṣasya sahetukaṃ vṛkṣe āsaṃjanamapsu- vā'bhyavaharaṇamākhūtkare vopakiraṇaṃ kuryāditi pratipattau pakṣatrayaṃ kathayitvā teṣvanuvyāhārabhayaṃ darśayitvā cāṃte paśuśrapaṇe śāmitre'gnau maruta uddiśya- juhuyāditi sopapattikena caturthapakṣeṇa pratipatternigamanaṃ, homātmake caturthapakṣe homāvasaraṃ homaprakāraṃ cābhidhāya mantraṃ ca viniyujya mantrānte svāhākāro na prayoktavya iti sābhiprāyaṃ nirūpaṇaṃ hutasya garbhasya samantrakamaṅgārairabhyūhanavidhānaṃ cetyādi,
brāhmaṇa

4.5.5

३ ṣoḍaśīgrahaḥ-tatra jyotiṣṭome eva ṣoḍaśīgrahasya kāmyaṃ vidhānaṃ tadarthamiti- hāsopanyāsaśca, maṃtreṇoktetihāsasya dṛḍhīkaraṇaṃ phalavidhiśca uktasya ṣoḍaśīgrahasyānuṣṭupchandaskayā harivatyaṃrcā catuḥsraktinā pātreṇa sopapattikaṃ- grahaṇavidhānaṃ, vihite grahaṇe prātaḥsavane āgrayaṇānantaryarūpaṃ vā mādhyandinasavane āgrayaṇānantaryarūpaṃ vā kālaṃ vidhāya vaikalpikaṃ grahaṇasādhanabhūtamaṃtradvayavidhānaṃ, saprayojanaṃ kālaviśiṣṭasya ṣoḍaśīgrahastotrasyopākaraṇānuśaṃsanayorvidhānaṃ ceti.
atha pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho, viśvajidekāhaśca /
४ atigrāhyāgrahāḥ tatra pūrvaṃ pṛṣṭhye ṣaḍahe viśvajiti cātigrāhyagrahavidhāyinyā- khyāyikā, atigrāhyaśabdanirvacanam, atigrāhyagrahāṇāṃ grahaṇe samuccitya phala-
brāhmaṇa ४ atha pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho, viśvajidekāhaśca /
४ atigrāhyāgrahāḥ tatra pūrvaṃ pṛṣṭhye ṣaḍahe viśvajiti cātigrāhyagrahavidhāyinyākhyāyikā, atigrāhyaśabdanirvacanam, atigrāhyagrahāṇāṃ grahaṇe samuccitya phalavidhānaṃ trayāṇāmapi teṣāṃ pratyekaṃ prātisvikaphalapradarśanaṃ ca prātaḥsavane āgrayaṇagrahagrahaṇānantaraṃ vā mādhyandinasavane ukthyagrahagrahaṇānantaraṃ vopākariṣyanpūtabhṛto'tigrāhyagrahāngṛhṇīyāditi- sakāraṇaṃ pakṣapakṣāntareṇa teṣāṃ grahaṇāvasaratrayaṃ vidhāyokteṣu pakṣeṣu prathamapakṣasyaiva nigamanaṃ, gṛhītānāmeṣāmatigrāhyagrahāṇāṃ māhendragrahahomādanantaraṃ sopapattikaṃ homakaraṇavidhānaṃ, krameṇa teṣāṃ vihite grahaṇe maṃtratrayasya viniyojanaṃ, yajamānasya teṣāṃ saprayojanaṃ bhakṣaṇavidhānaṃ, pṛṣṭhye ṣaḍahe yāge tānatigrāhya- grahān pūrve tryahe'nvahamekaikaṃ gṛhṇīyādathavottare'nvahamekaikaṃ gṛhṇīyāditi pakṣadvayamuktvā tanmadhye dvitīyaṃ pakṣaṃ niṣidhya prathamapakṣaṃ ca siddhāntīkṛtya punaḥ yadottare eva jighṛkṣā tadā pūrve uttare ca tryahe'rthādubhayatra gṛhṇīyāditi teṣāṃ grahaṇaprakārakathanam, sarvapṛṣṭhe viśvajiti tveteṣāṃ yathānupūrvyā ekāhe eva grahaṇavidhānaṃ ceti.
brāhmaṇa

4.5.6

५ yajñātmakasya prajāpaterupāṃśupātrādibhyaḥpradeśebhyo'jāvimanuṣyādayaḥ prajāḥ prajāyante teṣāṃ ca pātrāṇāṃ paunaḥpunyena prayogāttāḥ prajā api paunaḥpunyena prajāyante yadā yadā cānte prajāpatyātmakādyajñātsa- leśo yadantato hāriyojano bhavati sa tadaitāḥ prajāḥ pālayitumabhijighrati / upāṃśupātrasyāsādanenaiva sarvāḥ prajāḥ prajāyante ityādirūpeṇa saprakārakeṇārthavādena yajñasamṛddherupapādanamityādi
brāhmaṇa

4.5.7

६ avakāśamantrāḥ- tatra jyotiṣṭome evāśvinagrahaṇottaramadhvaryurgrahaṇakramādya- jamānenopāṃśvādīngrahānavekṣayati pratigrahaṃ ' prāṇāya me ' ityādyavakāśa mantrāṇāṃ pratimantraṃ yajamānāya vācanadānapūrvakamiti saprakārakamavakāśamantra- vācanavidhānaṃ tato yajamānasyānvaṅga māśiṣāṃ
bhūrbhuvaḥ svaḥ
iti mantreṇāśāsanaṃ, etaccāvakāśamantravācanaṃ jñātapriyānūcānānyatamāya yajamānāya kartavyaṃ nānyasmai iti niyamanaṃ ceti
brāhmaṇa

4.5.8

७ jyautiṣṭaumikaṃ prāyaścittaṃ-tatra pūrvaṃ catustriṃśato mantraviśeṣāṇāṃ vyāhṛtitvamupapādya teṣāṃ prāyaścittārthatvopapādanaṃ , gharmaduho gormaraṇe'dohe cānyāṃ gāmupasaṃkrāmayyetyādiprakārasahitaṃ vyāhṛtibhiścatustriṃśadājyāhutihomātmakaṃ prāyaścittaṃ kuryāditi pratipādanaṃ somayāge yatra kutrāpi karmaṇi somāṅgasya somāṅgāṅgasya vopapāte parameṣṭhyādicatustriṃśadāhutīnāṃ madhye brahmaṇā sakṛdgṛhītenājyena tattaddevatyaikaikā kālāhutirāhavanīye hotavyā sutyāsu tvāgnīdhrīye hotavyeti saumi- kāṅgādyupapātaprāyaścittavidhānaṃ, some'bhiṣutasya somarasasya skandane skannama- dbhirupaninīya vaiṣṇavavāruṇyarcā'bhimṛśediti sopattikaṃ saumikahaviḥskandana- prāyaccittavidhānam, ukte pratyaścitte skannamadbhiranupaninīya kevalaṃ tatskannaṃ ' devāndivam ' iti mantreṇābhimṛśedeveti pakṣāntaravidhānam, uktāsu kālāhutiṣu tābhi sahaiva yajamānāya ' yajñasya
dohaḥ- ' iti mantrasya sopapattikaṃ vācanavidhānaṃ ceti
brāhmaṇa

4.5.9

८ gargatrirātramahīnam-tatrādau saprakārakaṃ sahasryā gauratirecanavidhānam, atirecanīyāyā goḥ paricchedārthaṃ trirūpārohiṇyupadhvastā'pravīteti viśeṣaṇacatuṣṭyābhidhānam, dakṣiṇānayanakāle ādye'hni asyāḥ sāhasryā goritarābhyastasminnahani nīyamānābhyo gobhyaḥ pūrvaṃ vā'ntye'hni paścātpratinayanavidhānaṃ, tato'syai sāhasryai gave saprakārakaṃ saprayojanaṃ samantraṃ droṇakalaśasyāvaghrāpaṇavidhānam, asyāḥ sāhasryā gordakṣiṇe karṇe yajamānakartṛkaṃ ' iḍerante ' itimantrasya japavidhānaṃ tatra mantre ' brūtāt ' ityasya sthāne ' voceḥ ' iti vipariṇamediti vidhānaṃ ca, tatastasyāḥ sāhasryā gorvimocanaṃ vidhāya tasyāḥ svacchandagamanena yajamānāya phalonnayanavijñānakathanaṃ, anubaṃdhyavapāhomottaramudavasānīyāyāṃ vā hotrādibhyaḥ sopapattikaṃ gosāhasrīdakṣiṇādānavidhānaṃ tadvibhajanaprakārakathanaṃ ca uktaprakāreṇa dakṣiṇāṃ vibhajya dāne phalakathanaṃ ceti. iti gargatrirātram /
brāhmaṇa

4.5.10

९ vyūḍhadvādaśāhaḥ-tatra prathamaṃ vyūḍhadvādaśāhasyotpattividhiḥ, adhvaryorgrahavyūhanaṃ vidhāya hoturudgātuśca chandovyūhanavidhānaṃ tatrāpi pūrvasmiṃstryahe samūḍhacchanda- svamarthādaindravāyavāgraṃ grahagrahaṇavidhānaṃ, caturthanavamayoḥ sakāraṇamāgrayaṇāgratvaṃ-ṣaṣṭhasaptamayoḥ śukrāgratvaṃ-paṃcamāṣṭamayoraindravāyavāgratvaṃ tathā pūrveṣāṃ grahaṇātpūrvaṃ śukrāgrāyaṇayoḥ svasvasthānenāsādanaṃ kiṃtu parimārjanaprabhṛti kṛtvā prākṛte kāle āsādānaṃ vidheyaṃ tadapyāsādanaṃ yasya hiṅkāro vihitasteṣāṃ taditareṣāṃ tvahiḍkṛtyaivāsādanamiti viśeṣaprakāravidhānam, anayorvyūhanāvyūhanayorupapādanaṃ cetyādi. iti vyūḍhadvādaśāhaḥ /
brāhmaṇa

१० prakrānte jyotiṣṭome prākṛte vaikṛte vā yadi somo'pahṛtaścettadā somānveṣaṇapraiṣadvayavidhānapūrvakaṃ pūrvapūrvasyālābhe uttarottareṣāmārjunāruṇapuṣpaśyenahṛtapūtikādārāruṇadūrvāharitakuśānāṃ pratinidhīnāṃ sakāraṇamabhi- ṣavavidhānaṃ, pratinidhyanuṣṭhāne ekasyā eva gordakṣiṇātvena vidhānam, avabhṛthānte eva prakrāṃtaṃ yajñaṃ samāpya punadīṃkṣāṃ gṛhītvā'nuṣṭhitayāgena punaryajetetyevaṃ somāpaharaṇe punaryajñarūpaprāyaścittavidhānaṃ, droṇakalaśavasatīvaryekadhanādikalaśabhede setikartavyatākaṃ prāyaścittavidhānaṃ, tatrāpi dakṣiṇādānātprāgdroṇakalaśabhedane pūrvavatpunaryajñarūpaṃ prāyaścittavidhānaṃ jyautiṣṭaumikāsvagniṣṭomādisaṃsthāsu somātireke prāyaścittavidhānaṃ ceti.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc