શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.4.5

૪.૪.૫ અવભૃથસ્નાનમ્
સ વા અવભૃથમભ્યવૈતિ । તદ્યદવભૃથમભ્યવૈતિ યો વા અસ્ય રસોઽભૂદાહુતિભ્યો વા અસ્ય તમજીજનદથૈતચ્છરીરં તસ્મિન્ન રસોઽસ્તિ તન્ન પરાસ્યંસ્તદપોઽભ્યવહરન્તિ રસો વા આપસ્તદસ્મિન્નેતં રસં દધાતિ તદેનમેતેન રસેન સંગમયતિ તદેનમતો જનયતિ સ એનં જાત એવ સઞ્જનયતિ તદ્યદપોઽભ્યવહરન્તિ તસ્માદવભૃથઃ -

અથ સમિષ્ટયજૂંષિ જુહોતિ । સમિષ્ટયજૂંષિ હ્યેવાન્તો યજ્ઞસ્ય સ હુત્વૈવ સમિષ્ટયજૂંષિ યદેતમભિતો ભવતિ તેન ચાત્વાલમુપસમાયન્તિ સ કૃષ્ણવિષાણામ્મેખલાં ચ ચાત્વાલે પ્રાસ્યતિ -

માહિર્ભૂર્મા પૃદાકુરિતિ । અસૌ વા ઋજીષસ્ય સ્વગાકારો યદેનદપોઽભ્યવહરન્ત્યથૈષ એવૈતસ્ય સ્વગાકારો રજ્જુરિવ હિ સર્પાઃ કૂપા ઇવ હિ સર્પાણામાયતનાન્યસ્તિ વૈ મનુષ્યાણાં ચ સર્પાણાં ચ વિભ્રાતૃવ્યમિવ નેત્તદતઃસમ્ભવદિતિ તસ્માદાહ માહિર્ભૂર્મા પૃદાકુરિતિ -

અથ વાચયતિ । ઉરું હિ રાજા વરુણશ્ચકાર સૂર્યાય પન્થામન્વેતવા ઉ ઇતિ યથાયમુરુરભયોઽનાષ્ટ્રઃ સૂર્યાય પન્થા એવં મેઽયમુરુરભયોઽનાષ્ટ્રઃપન્થા અસ્ત્વિત્યેવૈતદાહ -

અપદે પાદા પ્રતિધાતવેઽકરિતિ । યદિ હ વા અપ્યપાદ્ભવત્યલમેવ પ્રતિક્રમણાય ભવત્યુતાપવક્તા હૃદયાવિધશ્ચિદિતિ તદેનં સર્વસ્માદ્ધૃદ્યાદેનસઃ પાપ્મનઃ પ્રમુઞ્ચતિ -

અથાહ સામ ગાયેતિ । સામ બ્રૂહીતિ વા ગાયેતિ ત્વેવ બ્રૂયાદ્ગાયન્તિ હિ સામ તદ્યત્સામ ગાયતિ નેદિદં બહિર્ધા યજ્ઞાચ્છરીરં નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હિનસન્નિતિ સામ હિ નાષ્ટ્રાણાં રક્ષસામપહન્તા-

આગ્નેય્યાં ગાયતિ । અગ્નિર્હિ રક્ષસામપહન્તાતિચ્છન્દસિ ગાયત્યેષા વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ યદતિચ્છન્દાસ્તસ્માદતિચ્છન્દસિ ગાયતિ -

સ ગાયતિ । અગ્નિષ્ટપતિ પ્રતિદહત્યહાવોઽહાવ ઇતિ તન્નાષ્ટ્રા એવૈતદ્રક્ષાંસ્યતોઽપહન્તિ -

ત ઉદઞ્ચો નિષ્ક્રામન્તિ । જઘનેન ચાત્વાલમગ્રેણાગ્નીધ્રં સ યસ્યાં તતો દિશ્યાપોભવન્તિ તદ્યન્તિ -

સ યઃ સ્યન્દમાનાનાં સ્થાવરો હ્રદઃ સ્યાત્ । તમપોઽભ્યવેયાદેતા વા અપાં વરુણગૃહીતા યાઃ સ્યન્દમાનાનાં ન સ્યન્દન્તે વરુણ્યો વા અવભૃથો નિર્વરુણતાયૈ યદ્યુ તા ન વિન્દેદપિ યા એવ કાશ્ચાપોઽભ્યવેયાત્ -

તમપોઽવક્રમયન્વાચયતિ । નમો વરુણાયાભિષ્ઠિતો વરુણસ્ય પાશ ઇતિ તદેનં સર્વસ્માદ્વરુણપાશાત્સર્વસ્માદ્વરુણ્યાત્પ્રમુઞ્ચતિ -

અથ ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા । સમિધં પ્રાસ્યાભિજુહોત્યગ્નેરનીકમપ આવિવેશાપાં નપાત્પ્રતિરક્ષન્નસુર્યં દમેદમે સમિધં યક્ષ્યગ્ને પ્રતિ તે જિહ્વા ઘૃતમુચ્ચરણ્યત્સ્વાહેતિ -

અગ્નેર્હ વૈ દેવાઃ । યાવદ્વા યાવદ્વાપ્સુ પ્રવેશયાંચક્રુર્નેદતો નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યુપોત્તિષ્ઠાનિત્યગ્નિર્હિ રક્ષસામપહન્તા તમેતયા ચ સમિધૈતયા ચાહુત્યા સમિન્દ્ધે સમિદ્ધે દેવેભ્યો જુહવાનીતિ-

અથાપરં ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા । આશ્રાવ્યાહ સમિધો યજેતિ સોઽપબર્હિષશ્ચતુરઃ પ્રયાજાન્યજતિ પ્રજા વૈ બર્હિર્વરુણ્યો વા અવભૃથો નેત્પ્રજા વરુણો ગૃહ્ણાદિતિ તસ્માદપબર્હિષશ્ચતુરઃ પ્રયાજાન્યજતિ -

અથ વારુણ એકકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ । યો વા અસ્ય રસોઽભૂદાહુતિભ્યો વા અસ્ય તમજીજનદથૈતચ્છરીરં તસ્મિન્ન રસોઽસ્તિ રસો વૈ પુરોડાશસ્તદસ્મિન્નેતં રસં દધાતિ તદેનમેતેન રસેન સંગમયતિ તદેનમતો જનયતિ સ એનં જાત એવ સઞ્જનયતિ તસ્માદ્વારુણ એકકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ -

સ આજ્યસ્યોપસ્તીર્ય । પુરોડાશસ્યાવદ્યન્નાહ વરુણાયાનુબ્રૂહીત્યત્ર હૈક ઋજીષસ્ય દ્વિરવદ્યન્તિ તદુ તથા ન કુર્યાચ્છરીરં વા એતદ્ભવતિ નાલમાહુત્યૈ દ્વિરવદ્યતિ સકૃદભિઘારયતિ પ્રત્યનક્ત્યવદાને આશ્રાવ્યાહ વરુણં યજેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

અથાજ્યસ્યોપસ્તીર્ય । પુરોડાશમવદધદાહાગ્નીવરુણાભ્યામનુબ્રૂહીતિ તત્સ્વિષ્ટકૃતે સ યન્નાગ્નય ઇત્યાહ નેદગ્નિ વરુણો ગૃહ્ણાદિતિ સ યદ્યમુત્રઽર્જીષસ્ય દ્વિરવદ્યેદથાત્ર સકૃદ્યદ્યુ ન નાદ્રિયેતાથોપરિષ્ટાદ્દ્વિરાજ્યસ્યાભિઘારયત્યાશ્રાવ્યાહાગ્નીવરુણૌ યજેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

તા વા એતાઃ । ષડાહુતયો ભવન્તિ ષડ્વા ઋતવઃ સંવત્સરસ્ય સંવત્સરો વરુણસ્તસ્માત્ષડાહુતયો ભવન્તિ -

એતદાદિત્યાનામયનમ્ । આદિત્યાનીમાનિ યજૂંષીત્યાહુઃ સ યાવદસ્ય વશઃ સ્યાદેવમેવ ચિકીર્ષેદ્યદ્યુ એનમિતરથા યજમાનઃ કર્તવૈ બ્રૂયાદિતરથો તર્હિ કુર્યાદેતાનેવ ચતુરઃ પ્રયાજાનપબર્હિષો યજેદ્દ્વાવાજ્યભાગૌ વરુણમગ્નીવરુણૌ દ્વાવનુયાજાવપબર્હિષૌ તદ્દશ દશાક્ષરા વૈ વિરાડ્વિરાડ્વૈ યજ્ઞસ્તદ્વિરાજમેવૈતદ્યજ્ઞમભિસમ્પાદયતિ -

એતદઙ્ગિરસામયનમ્ । અતોઽન્યતરત્કૃત્વા યસ્મિન્કુમ્ભ ઋજીષં ભવતિ તમ્પ્રપ્લાવયતિ સમુદ્રે તે હૃદયમપ્સ્વન્તરિત્યાપો વૈ સમુદ્રો રસો વા આપસ્તદસ્મિન્નેતં રસં દધાતિ તદેનમેતેન રસેન સંગમયતિ તદેનમતો જનયતિ સ એનં જાત એવ સઞ્જનયતિ સં ત્વા વિશન્ત્વોષધીરુતાપ ઇતિ તદસ્મિન્નુભયં રસં દધાતિ યશ્ચૌષધિષુ યશ્ચાપ્સુ યજ્ઞસ્ય ત્વા યજ્ઞપતે સૂક્તોક્તૌ નમોવાકે વિધેમ યત્સ્વાહેતિ તદ્યદેવ યજ્ઞસ્ય સાધુ તદેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

અથાનુસૃજ્યોપતિષ્ઠતે । દેવીરાપ એષ વો ગર્ભ ઇત્યપાં હ્યેષ ગર્ભસ્તં સુપ્રીતં સુભૃતં બિભૃતેતિ તદેનમદ્ભ્યઃ પરિદદાતિ ગુપ્ત્યૈ દેવ સોમૈષ તે લોક ઇત્યાપોહ્યેતસ્ય લોકસ્તસ્મિઞ્છં ચ વક્ષ્વ પરિ ચ વક્ષ્વેતિ તસ્મિન્નઃ શં ચૈધિ સર્વાભ્યશ્ચ ન આર્તિભ્યો ગોપાયેત્યેવૈતદાહ -

અથોપમારયતિ । અવભૃથ નિચુમ્પુણ નિચેરુરસિ નિચુમ્પુણઃ અવ દેવૈર્દેવકૃતમેનો ઽયાસિષમવ મર્ત્યૈર્મર્ત્યકૃતમિત્યવહ્યેતદ્દેવૈર્દેવકૃતમેનોઽયાસીત્સોમેન રાજ્ઞા અવ મર્ત્યૈર્મર્ત્યકૃતમિત્યવ હ્યેતન્મર્ત્યૈર્મર્ત્યકૃતમેનોઽયાસીત્પશુના પુરોડાશેન પુરુરાવ્ણો દેવ રિષસ્પાહીતિસર્વાભ્યો માર્તિભ્યો ગોપાયેત્યેવૈતદાહ -

અથાભ્યવેત્ય સ્નાતઃ । અન્યોઽન્યસ્ય પૃષ્ઠે પ્રધાવતસ્તાવન્યે વાસસી પરિધાયોદેતઃ સ યથાહિસ્ત્વચો નિર્મુચ્યેતૈવં સર્વસ્માત્પાપ્મનો નિર્મુચ્યતે તસ્મિન્ન તાવચ્ચનૈનો ભવતિ યાવત્કુમારેઽદતિ સ યેનૈવ નિષ્ક્રામન્તિ તેન પુનરાયન્તિ પુનરેત્યાહવનીયે સમિધમભ્યાદધાતિ દેવાનાં સમિદસીતિ યજમાનમેવૈતયા સમિન્દ્ધે દેવાનાં હિ સમિદ્ધિમનુ યજમાનઃ સમિધ્યતે -