શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.2.5

૪.૨.૫ વિપ્રુઢોમમ્
ગ્રહાન્ગૃહીત્વા । ઉપનિષ્ક્રમ્ય વિપ્રુષાં હોમં જુહોતિ તદ્યદ્વિપ્રુષાં હોમં જુહોતિ યા એવાસ્યાત્ર વિપ્રુષ સ્કન્દન્તિ તા એવૈતદાહવનીયે સ્વગાકરોત્યાહવનીયો હ્યાહુતીનાં પ્રતિષ્ઠા તસ્માદ્વિપ્રુષાં હોમં જુહોતિ -

સ જુહોતિ । યસ્તે દ્રપ્સ સ્કન્દતિ યસ્તે અંશુરિતિ યો વૈ સ્તોક સ્કન્દતિ સ દ્રપ્સસ્તત્તમાહ યસ્તે અંશુરિતિ તદંશુમાહ ગ્રાવચ્યુતો ધિષણયોરુપસ્થાદિતિ ગ્રાવ્ણા હિ ચ્યુતોઽધિષવણાભ્યાં સ્કન્દત્યધ્વર્યોર્વા પરિ વા યઃ પવિત્રાદિત્યધ્વર્યોર્વા હિ પાણિભ્યાં સ્કન્દતિ પવિત્રાદ્વા તં તે જુહોમિ મનસા વષટ્કૃતં સ્વાહેતિ તદ્યથા વષટ્કૃતં હુતમેવમસ્યૈતદ્ભવતિ -

અથ સ્તીર્ણાયૈ વેદેઃ । દ્વે તૃણે અધ્વર્યુરાદત્તે તાવધ્વર્યૂ પ્રથમૌ પ્રતિપદ્યેતે પ્રાણોદાનૌ યજ્ઞસ્યાથ પ્રસ્તોતા વાગેવ યજ્ઞસ્યાથોદ્ગાતાત્મૈવ પ્રજાપતિર્યજ્ઞસ્યાથ પ્રતિહર્તા ભિષગ્વા વ્યાનો વા -

તાન્વા એતાન્ । પઞ્ચર્ત્વિજો યજમાનોઽન્વારભત એતાવાન્વૈ સર્વો યજ્ઞો યાવન્ત એતે પઞ્ચર્ત્વિજો ભવન્તિ પાઙ્ક્તો વૈ યજ્ઞસ્તદ્યજ્ઞમેવૈતદ્યજમાનોઽન્વારભતે -

અથાન્યતરત્તૃણમ્ । ચાત્વાલમભિપ્રાસ્યતિ દેવાનામુત્ક્રમણમસીતિ યત્ર વૈ દેવા યજ્ઞેન સ્વર્ગં લોકં સમાશ્નુવત ત એતસ્માચ્ચાત્વાલાદૂર્ધ્વાઃ સ્વર્ગંલોકમુપોદક્રામંસ્તદ્યજમાનમેવૈતત્સ્વર્ગ્યં પન્થાનમનુસંખ્યાપયતિ -

અથાન્યતરત્તૃણમ્ । પુરસ્તાદુદ્ગાતૄણામુપાસ્યતિ તૂષ્ણીમેવ સ્તોમો વા એષ પ્રજાપતિર્યદુદ્ગાતારઃ સ ઇદં સર્વં યુત ઇદં સર્વં સમ્ભવતિ તસ્મા એવૈતત્તૃણમપિદધાતિ તથો હાધ્વર્યું ન યુતે નૈનં સમ્ભવત્યથ યદા જપન્તિ જપન્તિ હ્યત્રોદ્ગાતારઃ -

અથ સ્તોત્રમુપાકરોતિ । સોમઃ પવત ઇતિ સ વૈ પરાગેવ સ્તોત્રમુપાકરોતિ પરાઞ્ચ સ્તુવતે દેવાન્વા એતાનિ સ્તોત્રાણ્યભ્યુપાવૃત્તાનિ યત્પવમાનાઃ પરાઞ્ચો હ્યેતૈર્દેવાઃ સ્વર્ગં લોકં સમાશ્નુવત તસ્માત્પરાગેવ સ્તોત્રમુપાકરોતિ પરાઞ્ચ સ્તુવતે -

ઉપાવર્તધ્વમિતિ વા અન્યાનિ સ્તોત્રાણિ । અભ્યાવર્તં ધુર્યૈ સ્તુવત ઇમા વૈ પ્રજા એતાનિ સ્તોત્રાણ્યભ્યુપાવૃત્તાસ્તસ્માદિમાઃ પ્રજાઃ પુનરભ્યાવર્તં પ્રજાયન્તે -

અથ યદત્ર બહિષ્પવમાનેન સ્તુવતે । અત્ર હ વા અસાવગ્ર આદિત્ય આસ તમૃતવઃ પરિગૃહ્યૈવાત ઊર્ધ્વાઃ સ્વર્ગં લોકમુપોદક્રામન્ત્સ એષ ઋતુષુ પ્રતિષ્ઠિતસ્તપતિ તથો એવૈતદૃત્વિજો યજમાનં પરિગૃહ્યૈવાત ઊર્ધ્વાઃ સ્વર્ગં લોકમુપોત્ક્રામન્તિ તસ્માદત્ર બહિષ્પવમાનેન સ્તુવતે -

નૌર્હ વા એષા સ્વર્ગ્યા । યદ્બહિષ્પવમાનં તસ્યા ઋત્વિજ એવ સ્ફ્યાશ્ચારિત્રાશ્ચ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમ્પારણાસ્તસ્યા એક એવ મજ્જયિતા ય એવ નિન્દ્યઃ સ યથા પૂર્ણામભ્યારુહ્ય મજ્જયેદેવં હૈનાં સ મજ્જયતિ તદ્વૈ સર્વ એવ યજ્ઞો નૌઃ સ્વર્ગ્યા તસ્માદુ સર્વસ્માદેવ યજ્ઞાન્નિન્દ્યં પરિબિબાધિષેત -

અથ સ્તુત એતાં વાચં વદતિ । અગ્નીદગ્નીન્વિહર બર્હિ સ્તૃણીહિ પુરોડાશાં અલંકુરુ પશુનેહીતિ વિહરત્યગ્નીદગ્નીન્ત્સમિન્દ્ધ એવૈનાનેતત્સ્તૃણાતિ બર્હિઃ સ્તીર્ણે બર્હિષિ સમિદ્ધે દેવેભ્યો જુહવાનીતિ પુરોડાશાં અલંકુર્વિતે પુરોડાશૈર્હિ પ્રચરિષ્યન્ભવતિ પશુનેહીતિ પશું હ્યુપાકરિષ્યન્ભવતિ -

અથ પુનઃ પ્રપદ્ય । આશ્વિનં ગ્રહં ગૃહ્ણાત્યાશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વોપનિષ્ક્રમ્ય યૂપં પરિવ્યયતિ પરિવીય યૂપં પશુમુપાકરોતિ રસમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

સ પ્રાતઃસવન આલબ્ધઃ । આ તૃતીયસવનાચ્છ્રપ્યમાણ ઉપશેતે સર્વસ્મિન્નેવૈતદ્યજ્ઞે રસં દધાતિ સર્વં યજ્ઞં રસેન પ્રસજતિ -

તસ્માદાગ્નેયમગ્નિષ્ટોમ આલભતે । તદ્ધિ સલોમ યદાગ્નેયમગ્નિષ્ટોમ આલભેત યદ્યુક્થ્યઃ સ્યાદૈન્દ્રાગ્નં દ્વિતીયમાલભેતૈન્દ્રાગ્નાનિ હ્યુક્થાનિ યદિ ષોડશી સ્યાદૈન્દ્રં તૃતીયમાલભેતેન્દ્રો હિ ષોડશી યદ્યતીરાત્રઃ સ્યાત્સારસ્વતં ચતુર્થમાલભેત વાગ્વૈ સરસ્વતી યોષા વૈ વાગ્યોષા રાત્રિસ્તદ્યથાયથં યજ્ઞક્રતૂન્વ્યાવર્તયતિ -

અથ સવનીયૈઃ પુરોડાશૈઃ પ્રચરતિ । દેવો વૈ સોમો દિવિ હિ સોમો વૃત્રો વૈ સોમ આસીત્તસ્યૈતચ્છરીરં યદ્ગિરયો યદશ્માનસ્તદેષોશાના નામૌષધિર્જાયત ઇતિ હ સ્માહ
શ્વેતકેતુરૌદ્દાલકિસ્તામેતદાહૃત્યાભિષુણ્વન્તીતિ -

સ યત્પશુમાલભતે । રસમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાત્યથ યત્સવનીયૈઃ પુરોડાશૈઃ પ્રચરતિ મેધમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તથો હાસ્યૈષ સોમ એવ ભવતિ -

સર્વ ઐન્દ્રા ભવન્તિ । ઇન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા તસ્માત્સર્વ ઐન્દ્રા ભવન્તિ -

અથ યત્પુરોડાશઃ ધાનાઃ કરમ્ભો દધ્યામિક્ષેતિ ભવતિ યા યજ્ઞસ્ય દેવતાસ્તાઃ સુપ્રીતા અસન્નિતિ -

ઇદં વા અપૂપમશિત્વા કામયતે । ધાનાઃ ખાદેયં કરમ્ભમશ્નીયાં દધ્યશ્નીયામામિક્ષામશ્નીયામિતિ તે સર્વે કામા યા યજ્ઞસ્ય દેવતાસ્તાઃ સુપ્રીતા અસન્નિત્યથ યદેષા પ્રાતઃસવન એવ મૈત્રાવરુણી પયસ્યાવકૢપ્તા ભવતિ નેતરયોઃ સવનયોઃ -

ગાયત્રી વૈ પ્રાતઃસવનં વહતિ । ત્રિષ્ટુમ્માધ્યન્દિનં સવનં જગતી તૃતીયસવનં તદ્વા અનેકાકિન્યેવ ત્રિષ્ટુમ્માધ્યન્દિનં સવનં વહતિ ગાયત્ર્યા ચ બૃહત્યા ચાનેકાકિની જગતી તૃતીયસવનં ગાયત્ર્યોષ્ણિહકકુબ્ભ્યામનુષ્ટુભા -

ગાયત્ર્યેવૈકાકિની પ્રાતઃસવનં વહતિ । સૈતાભ્યાં પઙ્ક્તિભ્યાં સ્તોત્રપઙ્ક્ત્યા ચ હવિષ્પઙ્ક્ત્યા ચ ચત્વાર્યાજ્યાનિ બહિષ્પવમાનં પઞ્ચમં પઞ્ચપદા પઙ્ક્તિઃ સૈતયા સ્તોત્રપઙ્ક્ત્યાનેકાકિની ગાયત્રી પ્રાતઃસવનં વહતિ -

ઇન્દ્રસ્ય પુરોડાશઃ । હર્યોર્ધાનાઃ પૂષ્ણઃ કરમ્ભઃ સરસ્વત્યૈ દધિ મિત્રાવરુણયોઃ પયસ્યા પઞ્ચપદા પઙ્ક્તિઃ સૈતયા હવિષ્પઙ્ક્ત્યાનેકાકિની ગાયત્રી પ્રાતઃસવનં વહત્યેતસ્યા એવ પઙ્ક્તેઃ સમ્પદઃ કામાય પ્રાતઃસવન એવૈષા મૈત્રાવરુણી પયસ્યાવકૢપ્તા ભવતિ નેતરયોઃ સવનયોઃ -