શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.1.1

૪.૧.૧ ઉપાંશુગ્રહઃ
પ્રાણો હ વા અસ્યોપાંશુઃ । વ્યાન ઉપાંશુસવન ઉદાન એવાન્તર્યામઃ -

અથ યસ્માદુપાંશુર્નામ । અંશુર્વૈ નામ ગ્રહઃ સ પ્રજાપતિસ્તસ્યૈષ પ્રાણસ્તદ્યદસ્યૈષ પ્રાણસ્તસ્માદુપાંશુર્નામ -

તં બહિષ્પવિત્રાદ્ગૃહ્ણાતિ । પરાઞ્ચમેવાસ્મિન્નેતત્પ્રાણં દધાતિ સોઽસ્યાયં પરાઙેવ પ્રાણો નિરર્દતિ તમંશુભિઃ પાવયતિ પૂતોઽસદિતિ ષડ્ભિઃ પાવયતિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિરેવૈનમેતત્પાવયતિ -

તદાહુઃ । યદંશુભિરુપાંશું પુનાતિ સર્વે સોમાઃ પવિત્રપૂતા અથ કેનાસ્યાંશવઃ પૂતા ભવન્તીતિ -

તાનુપનિવપતિ । યત્તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવિ તસ્મૈ તે સોમ સોમાય સ્વાહેતિ તદસ્ય સ્વાહાકારેણૈવાંશવઃ પૂતા ભવન્તિ સર્વં વા એષ ગ્રહઃ સર્વેષાં હિ સવનાનાં રૂપમ્ -

દેવા હ વૈ યજ્ઞં તન્વાનાઃ । તેઽસુરરક્ષસેભ્ય આસઙ્ગાદ્બિભયાં ચક્રુસ્તે હોચુઃ સંસ્થાપયામ યજ્ઞં યદિ નોઽસુરરક્ષકાન્યાસજેયુઃ સંસ્થિત એવ નો યજ્ઞઃ સ્યાદિતિ -

તે પ્રાતઃસવન એવ । સર્વં યજ્ઞં સમસ્થાપયન્નેતસ્મિન્નેવ ગ્રહે યજુષ્ટઃ પ્રથમે સ્તોત્રે સામતઃ પ્રથમે શસ્ત્ર ઋક્તસ્તેન સંસ્થિતેનૈવાત ઊર્ધ્વં યજ્ઞેનાચરન્ત્સ એષોઽપ્યેતર્હિ તથૈવ યજ્ઞઃ સંતિષ્ઠત એતસ્મિન્નેવ ગ્રહે યજુષ્ટઃ પ્રથમે સ્તોત્રે સામતઃ પ્રથમે શસ્ત્ર ઋક્તસ્તેન સંસ્થિતેનૈવાત ઊર્ધ્વં યજ્ઞેન ચરતિ -

સ વા અષ્ટૌ કૃત્વોઽભિષુણોતિ । અષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી ગાયત્રં પ્રાતઃ સવનં પ્રાતઃસવનમેવૈતત્ક્રિયતે -

સ ગૃહ્ણાતિ । વાચસ્પતયે પવસ્વેતિ પ્રાણો વૈ વાચસ્પતિઃ પ્રાણ એષ ગ્રહસ્તસ્માદાહ વાચસ્પતયે પવસ્વેતિ વૃષ્ણો અંશુભ્યાં ગભસ્તિપૂત ઇતિ સોમાંશુભ્યાં હ્યેનં પાવયતિ તસ્માદાહ વૃષ્ણો અંશુભ્યામિતિ ગભસ્તિપૂત ઇતિ પાણી વૈ ગભસ્તી પાણિભ્યાં હ્યેનં પાવયતિ -

અથૈકાદશ કૃત્વોઽભિષુણોતિ । એકાદશાક્ષરા વૈ ત્રિષ્ટુપ્ત્રૈષ્ટુભં માધ્યન્દિનં સવનં માધ્યન્દિનમેવૈતત્સવનં ક્રિયતે -

સ ગૃહ્ણાતિ । દેવો દેવેભ્યઃ પવસ્વેતિ દેવો હ્યેષ દેવેભ્યઃ પવતે યેષાં ભાગોઽસીતિ તેષામુ હ્યેષ ભાગઃ -

અથ દ્વાદશ કૃત્વોઽભિષુણોતિ । દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી જાગતં તૃતીયસવનં તૃતીયસવનમેવૈતત્ક્રિયતે -

સ ગૃહ્ણાતિ । મધુમતીર્ન ઇષષ્કૃધીતિ રસમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ સ્વદયત્યેવૈનમેતદ્દેવેભ્યસ્તસ્માદેષ હતો ન પૂયત્યથ યજ્જુહોતિ સંસ્થાપયત્યેવૈનમેતત્ -

અષ્ટાવષ્ટૌ કૃત્વઃ । બ્રહ્મવર્ચસકામસ્યાભિષુણુયાદિત્યાહુરષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી બ્રહ્મ ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસી હૈવ ભવતિ -

તચ્ચતુર્વિંશતિં કૃત્વોઽભિષુતં ભવતિ । ચતુર્વિંશતિર્વૈ સંવત્સરસ્યાર્ધમાસાઃ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞઃ સ યાવાનેવ યજ્ઞો યાવત્યસ્ય માત્રા તાવન્તમેવૈતત્સં સ્થાપયતિ -

પઞ્ચપઞ્ચ કૃત્વઃ । પશુકામસ્યાભિષુણુયાદિત્યાહુઃ પાઙ્ક્તા પશવઃ પશૂન્હૈવાવરુન્દ્ધે પઞ્ચ વા ઋતવઃ સંવત્સરસ્ય સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞઃ સ યાવાનેવ યજ્ઞો યાવત્યસ્ય માત્રા તાવન્તમેવૈતત્સંસ્થાપયતિ સોઽએષા મીમાંસૈવેતરં ત્વેવ ક્રિયતે -

તં ગૃહીત્વા પરિમાર્ષ્ટિ । નેદ્વ્યવશ્ચોતદિતિ તં ન સાદયતિ પ્રાણો હ્યસ્યૈષ તસ્માદયમસન્નઃ પ્રાણઃ સંચરતિ યદીત્ત્વભિચરેદથૈનં સાદયેદમુષ્ય ત્વા પ્રાણં સાદયામીતિ તથાહ તસ્મિન્ન પુનરસ્તિ યન્નાનુસૃજતિ તેનો અધ્વર્યુશ્ચ યજમાનશ્ચ જ્યોગ્જીવતઃ -

અથો અપ્યેવૈનં દધ્યાત્ । અમુષ્ય ત્વા પ્રાણમપિદધામીતિ તથાહ તસ્મિન્ન પુનરસ્તિ યન્ન સાદયતિ તેનો પ્રાણાન્ન લોભયતિ -

સ વા અન્તરેવ સન્ત્સ્વાહેતિ કરોતિ । દેવા હ વૈ બિભયાંચક્રુર્યદ્વૈ નઃ પુરૈવાસ્ય ગ્રહસ્ય હોમાદસુરરક્ષસાનીમં ગ્રહં ન હન્યુરિતિ તમન્તરેવ સન્તઃ સ્વાહાકારેણાજુહવુસ્તં હુતમેવ સન્તમગ્નાવજુહવુસ્તથો એવૈનમેષ એતદન્તરેવ સન્ત્સ્વાહાકારેણ જુહોતિ તં હુતમેવ સન્તમગ્નૌ જુહોતિ -

અથોપનિષ્ક્રામતિ । ઉર્વન્તરિક્ષમન્વેમીત્યન્તરિક્ષં વા અનુ રક્ષશ્ચરત્યમૂલમુભયતઃ પરિચ્છિન્નં યથાયં પુરુષોઽમૂલ ઉભયતઃ પરિચ્છિન્નોઽન્તરિક્ષમનુચરત્યેતદ્વૈ યજુર્બ્રહ્મ રક્ષોહા સ એતેન બ્રહ્મણાન્તરિક્ષમભયમનાષ્ટ્રં કુરુતે -

અથ વરં વૃણીતે । બલવદ્ધ વૈ દેવા એતસ્ય ગ્રહસ્ય હોમં પ્રેપ્સન્તિ તેઽસ્મા એતં વરં સમર્ધયન્તિ ક્ષિપ્રે ન ઇમં ગ્રહં જુહવદિતિ તસ્માદ્વરં વૃણીતે -

સ જુહોતિ । સ્વાંકૃતોઽસીતિ પ્રાણો વા અસ્યૈષ ગ્રહઃ સ સ્વયમેવ કૃતઃ સ્વયંજાતસ્તસ્માદાહ સ્વાંકૃતોઽસીતિ વિશ્વેભ્ય ઇન્દ્રિયેભ્યો દિવ્યેભ્યઃ પાર્થિવેભ્ય ઇતિ સર્વાભ્યો હ્યેષ પ્રજાભ્યઃ સ્વયં જાતો મનસ્ત્વાષ્ટુ ઇતિ પ્રજાપતિર્વૈ મનઃ પ્રજાપતિષ્ટ્વાશ્નુતામિત્યેવૈતદાહ સ્વાહા ત્વા સુભવ સૂર્યાયેતિ તદવરં સ્વાહાકારં કરોતિ પરાં દેવતામ્ -

અમુષ્મિન્વા એતમહૌષીત્ । ય એષ તપતિ સર્વં વા એષ તદેનં સર્વસ્યૈવપરાર્ધ્યં કરોત્યથ યદવરાં દેવતાં કુર્યાત્પરં સ્વાહાકારં સ્યાદુ હૈવામુષ્માદાદિત્યાત્પરં તસ્માદવરં સ્વાહાકારં કરોતિ પરાં દેવતામ્ -

અથ હુત્વોર્ધ્વં ગ્રહમુન્માર્ષ્ટિ । પરાઞ્ચમેવાસ્મિન્નેતત્પ્રાણં દધાત્યથોત્તાનેન પાણિના મધ્યમે પરિધૌ પ્રાગુપમાર્ષ્ટિ પરાઞ્ચમેવાસ્મિન્નેતત્પ્રાણં દધાતિ દેવેભ્યસ્ત્વા મરીચિપેભ્ય ઇતિ -

અમુષ્મિન્વા એતં મણ્ડલેઽહૌષીત્ । ય એષ તપતિ તસ્ય યે રશ્મયસ્તે દેવા મરીચિપાસ્તાનેવૈતત્પ્રીણાતિ ત એનં દેવાઃ પ્રીતાઃ સ્વર્ગં લોકમભિવહન્તિ -

તસ્ય વા એતસ્ય ગ્રહસ્ય । નાનુવાક્યાસ્તિ ન યાજ્યા તં મન્ત્રેણ જુહોત્યેતેનો હાસ્યૈષો ઽનુવાક્યવાન્ભવત્યેતેન યાજ્યવાનથ યદ્યભિચરેદ્યોઽસ્યાંશુરાશ્લિષ્ટઃ સ્યાદ્બાહ્વોર્વોરસિ વા વાસસિ વા તં જુહુયાદ્દેવાંશો યસ્મૈ ત્વેડે તત્સત્યમુપરિપ્રુતા ભઙ્ગેન હતોઽસૌ ફડિતિ યથા હ વૈ હન્યમાનાનામપધાવેદેવમેષોઽભિષૂયમાણાનાં સ્કન્દતિ તથા હ તસ્ય નૈવ ધાવન્નાપધાવત્પરિશિષ્યતે યસ્મા એવં કરોતિ તં સાદયતિ પ્રાણાય ત્વેતિ પ્રાણો હ્યસ્યૈષઃ -

દક્ષિણાર્ધે હૈકે સાદયન્તિ । એતાં હ્યેષ દિશમનુ સંચરતીતિ તદુ તથા ન કુર્યાદુત્તરાર્ધ એવૈનં સાદયેન્નો હ્યેતસ્યા આહુતેઃ કા ચન પરાસ્તિ તં સાદયતિ પ્રાણાય ત્વેતિ પ્રાણો હ્યસ્યૈષઃ -

અથોપાંશુસવનમાદત્તે । તં ન દશાભિર્ન પવિત્રેણોપસ્પૃશતિ યથા હ્યદ્ભિઃ પ્રણિક્તમેવં તદ્યદ્યંશુરાશ્લિષ્ટઃ સ્યાત્પાણિનૈવ પ્રધ્વંસ્યોદઞ્ચમુપનિપાદયેદ્વ્યાનાય ત્વેતિ વ્યાનો હ્યસ્યૈષઃ -