શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.1

બ્રાહ્મણ ૧ ગ્રહયાગાઃ
૧ ગ્રહયાગાઃ - તત્રાદૌ પ્રાતઃસવનીયાઃ ષોડશગ્રહાઃ-તત્રાપિ પૂર્વં ઉપાંશુગ્રહઃ, વક્ષ્યમાણં બહિર્ગ્રહણસ્ય ચ પ્રયોજનં પ્રાણસ્ય બહિઃસઞ્ચરણપ્રાપ્તિબન્ધનિરાસમુપપાદયિતુમુપોદ્ઘાતત્વેનોપાંશોઃ પ્રાણરૂપત્વમુપાંશુસવનાન્તર્યામયોર્વ્યાનોદાનત્વં ચેતિ નિરૂપણમ્, ઉક્તસ્યોપાંશોઃ પ્રાણત્વસ્ય પ્રશ્નોત્તરપૂર્વકમુપાંશુનામવ્યુત્પત્ત્યા સમર્થનમ્, ઉક્તસ્ય પ્રાણાત્મકસ્ય સોમસ્ય ગુણવિશિષ્ટગ્રહણવિધાનં, પવિત્રવિરહસ્ય પ્રયોજનકથનં ષડ્વારમંશુકરણકપાવનવિધાનં, ષટ્ત્વસંખ્યાયા અંશૂનામૃતુરૂપસંપાદકત્વેન સ્તવનં, આત્તાનામંશૂનાં પુનરપિ .સોમે યોજનવિધાનાય યાજ્ઞિકાનાં જિજ્ઞાસાયા અવતારણમ્, ઉક્તપ્રશ્નસ્યોત્તરત્વેન સહેતુકં સમન્ત્રકમુપનિવાપવિધાનમ, ઉપાંશુગ્રહસ્ય સવનત્ર- યાત્મકત્વં પ્રાતઃસવનસ્ય સવનત્રયાત્મકત્વનિદર્શનેન દ્રઢયિતુમાખ્યાયિકાકથનં, વિહિતાભિષવપર્યાયત્રયમધ્યે પ્રથમપર્યાયે સંખ્યાવિશેષસ્ય વિધાનં, બહિષ્પવિદ્ગ્રહણે મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય ભાગશો વ્યાખ્યાનં, દ્વિતીયે પર્યાયે પ્રહારસંખ્યાવિશેષં મન્ત્રં ચ વિધાય તત્ર મન્ત્રસ્ય ભાગશો વ્યાખ્યાનં, તૃતીયે પર્યાયે સમન્ત્રકં પ્રહારસંખ્યાવિશેષવિધાનં, ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય હોમ- કરણવિધાનમ્ , અભિષવે સાર્થવાદં કામ્યસ્ય સંખ્યાવિશેષસ્ય વિધાનં, પર્યાયત્રયેઽપ્યષ્ટસંખ્યાવિધેઃ પ્રકારાન્તરેણ સ્તવનમ્, અભિષવાવૃત્તિષુ ફલાન્તરાય સાર્થવાદં સંખ્યાન્તરવિધાનં, સપ્રયોજનં ગ્રહણા- નંતરમનુષ્ઠેયકૃત્યવિધાનં, સાદિતસ્ય પાત્રસ્ય સમંત્રકં પિધાનકથનં, અભિચરતા હિ પ્રાણા આકુલીકર્તવ્યા ઇત્યસ્ય સપ્રયોજન વિધાનં, સ્વાહાકારોચ્ચારણાનન્તરં સમન્ત્રકં હવિર્ધાનાન્નિર્ગમનકથનં, સહેતુકં અધ્વર્યોર્વરવરણવિધાનં, સમન્ત્રકં હોમં વિધાય તત્ર મન્ત્રં ચતુર્ધા વિભજ્ય તદ્વ્યાખ્યાનં, હોમાનન્તરં ગ્રહોન્માર્જનં વિધાય તદુત્તરકર્તવ્યં સમન્ત્રકમુપમાર્જનવિધાનં, ઽ સ્વાઙ્કૃતઃ ઽ ઇત્યસ્ય હોમમન્ત્રસ્યાભિષ્ટવનં, વિહિતસ્ય સાદનસ્યોત્તરાર્ધં સ્થાનં વિધાતું મતા- ન્તરમનૂદ્ય તન્નિરસ્ય ચ સ્વીયમતસ્યોપ- પત્તિપૂર્વકં સ્થાપનમ, ઉપાંશુસવનસ્ય ગ્રાવ્ણ આદાનવિધાનં, દશાપવિત્રેણ તદુ- પસ્પર્શનસ્યનિષેધકથનં, તત્ર હેતુકથનં, સમન્ત્રકં ગ્રાવ્ણ આસાદનવિધાનં ચેત્યાદિ. ઇત્યુપાંશુગ્રહઃ ।
બ્રાહ્મણ ૨ અન્તર્યામગ્રહઃ
૨ અન્તર્યામગ્રહઃ-તત્ર વિધાસ્યમાનસ્ય ગ્રહસ્ય અન્તર્યામતાવ્યુત્પાદનાયોદાનતામન્તર્યામસહચારિણોરુપાંશુસવનયોઃ પ્રાણવ્યાનાત્મકત્વેન સમર્થનમ્, ઉદાનાત્મકસ્યાપ્યન્તર્યામગ્રહસ્ય કથમેતન્નામેતિ સમર્થયિતું પૃચ્છાકરણમ્, સાર્થ- વાદમન્તર્યામગ્રહસ્ય ગ્રહણવિધાનમ્, પ્રસ્તુતધારાસ્રાવસ્યાવિચ્છેત્વવિધાનમ્, આખ્યાયિકયા પવિત્રેણૈવ સોમસ્ય શોધને કારણજિજ્ઞાસનમ્, પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં પૂતસ્ય સોમસ્યોપયામેન ગ્રહણે કારણકથનમ્, સાર્થવાદં સહેતુકં ગ્રહાણાં ખરે સાદનવિધાનમ્, સાર્થવાદં સપ્રયોજનં ઉપાંશ્વન્તર્યામયોર્હોમે કાલભેદપ્રદર્શનમ્, ઉક્તકાલવિભાગસ્ય પ્રકારાન્તરેણ સ્તવનં, વિહિતમન્તર્યામગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય ચ મંત્રસ્ય પઞ્ચધાવિભાગેન વ્યાખ્યાનમ્, ગૃહીતસ્યાન્તર્યામગ્રહસ્ય સમંત્રકં પરિમાર્જનવિધાનમ્, હેતુપૂર્વકમુપાંશ્વન્તર્યામયોઃ સાદનાદિકર્મસમાનત્વોપપાદનં, હોમે શાખાન્તરીયમતમુપન્યસ્ય તન્નિરસ્ય ચ સ્વમતે વિકલ્પેન તૂષ્ણીંહોમપક્ષં પ્રતિપાદ્ય પક્ષાન્તરે ઽ સ્વાઙ્કૃતઃ ઽ ઇત્યુપાંશુમન્ત્રેણૈવાન્તર્યામગ્રહો હોતવ્ય ઇત્યુપપાદનમ્, સપ્રયોજનં સોપપત્તિકં સમન્ત્રમુપાંશૌ વિહિત- યોરુન્માર્જનોપમાર્જનયોરત્રાન્તર્યામે તદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય વિધાનમ્, અન્તર્યામસ્ય તન્મન્ત્રસ્ય ચ વિધિપૂર્વિકા પ્રશંસા, તત્રાપિ સાદને વિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનમ્, આસાદિતાનામુપાંશ્વાદિત્રયાણાં તૃતીયસવનપર્યન્તં નિર્વ્યાપારતયાઽવસ્થાને હેતુનિરૂપણં, યજ્ઞસ્ય પક્ષિરૂપતાયા ઉદાહરણાન્તરેણાપિ સમર્થનમ્, પુનસ્તેષાં ત્રયાણાં લોકત્રયાત્મકત્વેનાપિ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૩ ઐન્દ્રવાયવગ્રહઃ
૩ ઐન્દ્રવાયવગ્રહઃ-તત્રૈન્દ્રવાયવગ્રહસ્યોપાંશ્વાદિત્રયપ્રયોગાનન્તર્યે કારણકથનમ્, અસ્ય ગ્રહસ્ય દ્વિદૈવત્યમેન્દ્રદ્રવાયવનામત્વં સર્વેષાં પાત્રાણાં વાયવ્યનામત્વં ચેત્યાદિ- વ્યુત્પાદયિતુમાખ્યાયિકા તસ્યાં ચાખ્યાયિકાયાં વિશેષતઃ પ્રજાપતિકૃતે ઐન્દ્રવાયવે ઇન્દ્રવાય્વોર્વિવાદપૂર્વકમિન્દ્રસ્ય તુરીયાંશભાક્ત્વં તુરીયશબ્દાર્થં ચાભિધાય તયોઃ સ્વકીયગ્રહભાગાનુસા- રેણ ગ્રહાંગભૂતાનામપિ મન્ત્રાણાં વિભાગકથનમ્, સ્વકીયગ્રહાદિભાગમનુસૃત્ય વાચશ્ચતુર્થમેવ પદં નિરુક્તં સ્યાદિતિ કથનમ્, ઉક્તેઽર્થે મન્ત્રસમ્વાદદર્શનમ્, ઇત્થમાખ્યાયિકયા ગ્રહસ્ય દેવતાદિકં પ્રદર્શ્ય તસ્ય સમન્ત્રકં ગ્રહણસંસ્કારવિધાનમ્ તન્મન્ત્રાર્થકથનં ચ, તસ્ય મંત્રતદર્થયુતં પુનર્ગ્રહણવિધાનમ્, મંત્ર- મન્ત્રાર્થસહિતં ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય સાદનવિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૪ મૈત્રાવરુણગ્રહઃ
૪ મૈત્રાવરુણગ્રહઃ- તત્ર વિધાસ્યમાનગ્રહસ્ય દેવતાયાઃ પ્રશંસાપૂર્વકં તસ્ય ગ્રહસ્યૈન્દ્રવાયવ્યાનન્તર્યે કારણનિરૂપણં, ક્રતુદક્ષશબ્દવ્યુત્પત્યા મિત્રાવરુણયો- રધ્યાત્માધિભૌતિકરૂપત્વસ્ય સોપપત્તિકમુપપાદનમ્, અધિભૌતિકત્વમાખ્યાયિકયા દૃઢીકરણપુરઃસરં ગ્રહસ્ય દ્વિદેવત્યત્વપ્રતિપાદનમ્, પ્રસંગાદ્બ્રાહ્મણસ્ય સ્વાભાવિકજ્ઞાનશક્તિસમ્ભવાત્ક્ષત્રસ્ય તદભાવાત્ક્ષત્રેણ બ્રાહ્મણોઽનુગંતવ્ય ઇતિ નિરૂપણમ્, એવં ગ્રહસ્ય દ્વિદેવત્યત્વાદિકમભિધાય સમન્ત્રકં ગ્રહણવિધાનમ્, સકારણં ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય પયસામિશ્રણવિધાનં, પ્રકારાન્તરેણાપિ પયસા મિશ્રણસ્યાવશ્યકત્વકથનં, વિહિતં પયસા મિશ્રણમનૂદ્ય તત્ર મંત્રવિધાનં, ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય ખરે સાદનવિધાનં ચેતિ
બ્રાહ્મણ ૫ આશ્વિનગ્રહઃ
૫ આશ્વિનગ્રહઃ- તત્ર વિધિત્સિતસ્યાશ્વિનગ્રહસ્ય ભક્ષણવિધ્યુપયોગિત્વેન શ્રોત્રાત્મના સ્તવનમ્, આશ્વિનગ્રહવિધાયિની આખ્યાયિકા, આશ્વિનગ્રહગ્રહણસ્ય બહિષ્પવમાનાનન્તર્યરૂપકાલવિધાનં, ગ્રહીષ્યમાણસ્યાશ્વિનગ્રહસ્ય હોમકાલવિધાનં, પ્રસંગાદશ્વિનામપ્રાપ્તેરુપવર્ણનં, મંત્રમન્ત્રાર્થસહિતં ગ્રહણવિધાનં, ગ્રહણસાદનયોર્મધુશબ્દપ્રયોગાસ્યાભિપ્રાયાવિષ્કરણં, દ્વિદેવત્યાનાં પાત્રાણાં લક્ષણાભિધાનં ચેતિ