શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.9.3

તાન્ત્સમ્પ્રબોધયન્તિ । તેઽપ ઉપસ્પૃશ્યાગ્નીધ્રમુપસમાયન્તિ ત આજ્યાનિ ગૃહ્ણતે ગૃહીત્વાજ્યાન્યાયન્ત્યાસાદ્યાજ્યાનિ -

અથ રાજાનમુપાવહરતિ । ઇયં વૈ પ્રતિષ્ઠા જનૂરાસામ્પ્રજાનામિમામેવૈતત્પ્રતિષ્ઠામભ્યુપાવહરતિ તમસ્યૈ તનુતે તમસ્યૈ જનયતિ -

અન્તરેણેષ ઉપાવહરતિ । યજ્ઞો વા અનસ્તન્ન્વેવ યજ્ઞાન્ન બહિર્દ્ધા કરોતિ ગ્રાવસુ સમ્મુખેષ્વધિનિદધાતિ ક્ષત્રં વૈ સોમો વિશો ગ્રાવાણઃ ક્ષત્રમેવૈતદ્વિશ્યધ્યૂહતિ તદ્યત્સમ્મુખા ભવન્તિ વિશમેવૈતત્સમ્મુખાં ક્ષત્રિયમભ્યવિવાદિનીં કરોતિ તસ્માત્સમ્મુખા ભવન્તિ -

સ ઉપાવહરતિ । હૃદે ત્વા મનસે ત્વેતિ યજમાનસ્યૈતત્કામાયાહ હૃદયેન હિ મનસા યજમાનસ્તં કામં કામયતે યત્કામ્યા યજતે તસ્માદાહ હૃદે ત્વા મનસે ત્વેતિ -

દિવે ત્વા સૂર્યાય ત્વેતિ । દેવલોકાય ત્વેત્યેવૈતદાહ યદાહ દિવે ત્વેતિ સૂર્યાય ત્વેતિ દેવેભ્યસ્ત્વેત્યેવૈતદાહોર્ધ્વમિમમધ્વરં દિવિ દેવેષુ હોત્રા યચ્છેત્યધ્વરો વૈ યજ્ઞ ઊર્ધ્વમિમં યજ્ઞં દિવે દેવેષુ ધેહીત્યેવૈતદાહ -

સોમ રાજન્વિશ્વાસ્ત્વં પ્રજા ઉપાવરોહેતિ । તદેનમાસાં પ્રજાનામાધિપત્યાય રાજ્યાયોપાવહરતિ -

અથાનુસૃજ્યોપતિષ્ઠતે । વિશ્વાસ્ત્વાં પ્રજા ઉપાવરોહન્ત્વિત્યયથાયથમિવ વા એતત્કરોતિ યદાહ વિશ્વાસ્ત્વં પ્રજા ઉપાવરોહેતિ ક્ષત્રં વૈ સોમસ્તત્પાપવસ્યસં કરોતિ તદ્ધેદમનુ પાપવસ્યસં ક્રિયતેઽથાત્ર યથાયથં કરોતિ યથાપૂર્વં યદાહ વિશ્વાસ્ત્વાં પ્રજા ઉપાવરોહન્ત્વિતિ તદેનમાભિઃ પ્રજાભિઃ પ્રત્યવરોહયતિ તસ્માદુ ક્ષત્રિયમાયન્તમિમાઃ પ્રજા વિશઃ પ્રત્યવરોહન્તિ તમધસ્તાદુપાસત ઉપસન્નો હોતા પ્રાતરનુવાકમનુવક્ષ્યન્ભવતિ -

અથ સમિધમભ્યાદધદાહ । દેવેભ્યઃ પ્રાતર્યાવભ્યોઽનુબ્રૂહીતિ છન્દાંસિ વૈ દેવાઃ પ્રાતર્યાવાણશ્છન્દાંસ્યનુયાજા દેવેભ્યઃ પ્રેષ્ય દેવાન્યજેતિ વા અનુયાજૈશ્ચરન્તિ -

તદુ હૈક આહુઃ । દેવેભ્યોઽનુબ્રૂહીતિ તદુ તથા ન બ્રૂયાચ્છન્દાંસિ વૈ દેવાઃ પ્રાતર્યાવાણશ્છન્દાંસ્યનુયાજા દેવેભ્યઃ પ્રેષ્ય દેવાન્યજેતિ વા અનુયાજૈશ્ચરન્તિ તસ્માદુ બ્રૂયાદ્દેવેભ્યઃ પ્રાતર્યાવભ્યોઽનુબ્રૂહીત્યેવ -

અથ યત્સમિધમભ્યાદધાતિ । છન્દાંસ્યેવૈતત્સમિન્દ્ધેઽથ યદ્ધોતા પ્રાતરનુવાકમન્વાહ છન્દાંસ્યેવૈતત્પુનરાપ્યાયયત્યયાતયામાનિ કરોતિ યાતયામાનિ વૈ દેવૈશ્છન્દાંસિ છન્દોભિર્હિ દેવાઃ સ્વર્ગં લોકં સમાશ્નુવત ન વા અત્ર સ્તુવતે ન શંસન્તિ તચ્છન્દાંસ્યેવૈતત્પુનરાપ્યાયયત્યયાતયામાનિ કરોતિ તૈરયાતયામૈર્યજ્ઞં તન્વતે તસ્માદ્ધોતા પ્રાતરનુવાકમન્વાહ -

તદાહુઃ । કઃ પ્રાતરનુવાકસ્ય પ્રતિગર ઇતિ જાગ્રદ્ધૈવાધ્વર્યુરુપાસીત સ યન્નિમિષતિ સ હૈવાસ્ય પ્રતિગરસ્તદુ તથા ન કુર્યાદ્યદિ નિદ્રાયાદપિ કામં સ્વપ્યાત્સ યત્ર હોતા પ્રાતરનુવાકં પરિદધાતિ તત્પ્રચરણીતિ સ્રુગ્ભવતિ તસ્યાં ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા જુહોતિ -

યત્ર વૈ યજ્ઞસ્ય શિરોઽચ્છિદ્યત । તસ્ય રસો દ્રુત્વાપઃ પ્રવિવેશ તમદઃ પૂર્વેદ્યુર્વસતીવરીભિરાહરત્યથ યોઽત્ર યજ્ઞસ્ય રસઃ પરિશિષ્ટસ્તમેવૈતદચ્છૈતિ -

યદ્ધૈવૈતામાહુતિં જુહોતિ । એતમેવૈતદ્યજ્ઞસ્ય રસમભિપ્રસ્તૃણીતે તમારુન્દ્ધે યાભ્ય ઉ ચૈવૈતાં દેવતાભ્ય આહુતિં જુહોતિ તા એવૈતત્પ્રીણાતિ તા અસ્મૈ તૃપ્તાઃ પ્રીતા એતં યજ્ઞસ્ય રસં સંનમન્તિ -

સ જુહોતિ । શૃણોત્વગ્નિઃ સમિધા હવં મ ઇતિ શૃણોતુ મ ઇદમગ્નિરનુ મે જાનાત્વિત્યેવૈતદાહ શૃણ્વન્ત્વાપો ધિષણાશ્ચ દેવીરિતિ શૃણ્વન્તુ મ ઇદમાપોઽનુ મે જાનન્ત્વિત્યેવૈતદાહ શ્રોતા ગ્રાવાણો વિદુષો ન યજ્ઞમિતિ શૃણ્વન્તુ મ ઇદં ગ્રાવાણોઽનુ
મે જાનન્ત્વિત્યેવૈતદાહ વિદુષો ન યજ્ઞમિતિ વિદ્વાંસો હિ ગ્રાવાણઃ શૃણોતુ દેવઃ સવિતા હવં મે સ્વાહેતિ શૃણોતુ મ ઇદં દેવઃ સવિતાનુ મે જાનાત્વિત્યેવૈતદાહ સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા તત્સવિતૃપ્રસૂત એવૈતદ્યજ્ઞસ્ય રસમચ્છૈતિ -

અથાપરં ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા । ઉદઙ્પ્રયન્નાહાપ ઇષ્ય હોતરિત્યપ ઇચ્છ હોતરિત્યેવૈતદાહ તદ્યદતો હોતાન્વાહૈતમેવૈતદ્યજ્ઞસ્ય રસમભિપ્રસ્તૃણીતે તમારુન્દ્ધ એતાનુ ચૈવૈતદનુતિષ્ઠતે નેદેનાનન્તરા નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હિનસન્નિતિ -

અથ સમ્પ્રેષ્યતિ । મૈત્રાવરુણસ્ય ચમસાધ્વર્યવેહિ નેષ્ટઃ પત્નીરુદાનયૈકધનિન એતાગ્નીચ્ચાત્વાલે વસતીવરીભિઃ પ્રત્યુપતિષ્ઠાસૈ હોતૃચમસેન ચેતિ સમ્પ્રૈષ એવૈષઃ -

ત ઉદઞ્ચો નિષ્ક્રામન્તિ । જઘનેન ચાત્વાલમગ્રેણાગ્નીધ્રં સ યસ્યાં તતો દિશ્યાપો ભવન્તિ તદ્યન્તિ તે વૈ સહ પત્નીભિર્યન્તિ તદ્યત્સહ પત્નીભિર્યન્તિ -

યત્ર વૈ યજ્ઞસ્ય શિરોઽચ્છિદ્યત । તસ્ય રસો દ્રુત્વાપઃ પ્રવિવેશ તમેતે ગન્ધર્વાઃ સોમરક્ષા જુગુપુઃ -

તે હ દેવા ઊચુઃ । ઇયમુ ન્વેવેહ નાષ્ટ્રા યદિમે ગન્ધર્વાઃ કથં ન્વિમમભયેઽનાષ્ટ્રે યજ્ઞસ્ય રસમાહરેમેતિ -

તે હોચુઃ । યોષિત્કામા વૈ ગન્ધર્વાઃ સહ પત્નીભિરયામ તે પત્નીષ્વેવ ગન્ધર્વા ગર્દ્ધિષ્યન્ત્યથૈતમભયેઽનાષ્ટ્રે યજ્ઞસ્ય રસમાહરિષ્યામ ઇતિ -

તે સહ પત્નીભિરીયુઃ । તે પત્નીષ્વેવ ગન્ધર્વા જગૃધુરથૈતમભયેઽનાષ્ટ્રે યજ્ઞસ્ય રસમાજહ્રુઃ -

તથો ઽએવૈષ એતત્ । સહૈવ પત્નીભિરેતિ તે પત્નીષ્વેવ ગન્ધર્વા ગૃધ્યન્ત્યથૈતમભયેઽનાષ્ટ્રે યજ્ઞસ્ય રસમાહરતિ -

સોઽપોઽભિજુહોતિ । એતાં હ વા આહુતિં હૃતામેષ યજ્ઞસ્ય રસ ઉપસમેતિ તામ્પ્રત્યુત્તિષ્ઠતિ તમેવૈતદાવિષ્કૃત્ય ગૃહ્ણાતિ -

યદ્વેવૈતામાહુતિં જુહોતિ । એતમેવૈતદ્યજ્ઞસ્ય રસમભિપ્રસ્તૃણીતે તમારુન્દ્ધે તમપો યાચતિ યાભ્ય ઉ ચૈવૈતાં દેવતાભ્ય આહુતિં જુહોતિ તા એવૈતત્પ્રીણાતિ તા અસ્મૈ તૃપ્તાઃ પ્રીતા એતં યજ્ઞસ્ય રસં સંનમન્તિ -

સ જુહોતિ । દેવીરાપો અપાંનપાદિતિ દેવ્યો હ્યાપસ્તસ્માદાહ દેવીરાપો અપાંઽનપાદિતિ યો વ ઊર્મિર્હવિષ્ય ઇતિ યો વ ઊર્મિર્યજ્ઞિય ઇત્યેવૈતદાહેન્દ્રિયાવાન્મદિન્તમ ઇતિ વીર્યવાનિત્યેવૈતદાહ યદાહેન્દ્રિયાવાનિતિ મદિન્તમ ઇતિ સ્વાદિષ્ઠ ઇત્યેવૈતદાહ તં દેવેભ્યો દેવત્રા દત્તેત્યેતદેના અયાચિષ્ટ યદાહ તં દેવેભ્યો દેવત્રા દત્તેતિ શુક્રપેભ્ય ઇતિ સત્યં વૈ શુક્રં સત્યપેભ્ય ઇત્યેવૈતદાહ યેષાં ભાગ સ્થ સ્વાહેતિ તેષામુ હ્યેષ ભાગઃ -

અથ મૈત્રાવરુણચમસેનૈતામાહુતિમપપ્લાવયતિ । કાર્ષિરસીતિ યથા વા અઙ્ગારોઽગ્નિના પ્સાતઃ સ્યાદેવમેષાહુતિરેતયા દેવતયા પ્સાતા ભવતિ રાજાનં વા એતાભિરદ્ભિરુપસ્રક્ષ્યન્ભવતિ યા એતા મૈત્રાવરુણચમસે વજ્રો વા આજ્યં રેતઃ સોમો નેદ્વજ્રેણાજ્યેન રેતઃ સોમં હિનસાનીતિ તસ્માદ્વા અપપ્લાવયતિ -

અથ ગૃહ્ણાતિ । સમુદ્રસ્ય ત્વાક્ષિત્યા ઽઉન્નયામીત્યાપો વૈ સમુદ્રોઽપ્સ્વેવૈતદક્ષિતિં દધાતિ તસ્માદાપ ઽએતાવતિ ભોગે ભુજ્યમાને ન ક્ષીયન્તે તદન્વેકધનાનુન્નયન્તિ તદનુ પાન્નેજનાન્ -

તદ્યન્મૈત્રાવરુણચમસેન ગૃહ્ણાતિ । યત્ર વૈ દેવેભ્યો યજ્ઞોઽપાક્રામત્તમેતદ્દેવાઃ પ્રૈષૈરેવ પ્રૈષમૈચ્છન્પુરોરુગ્ભિઃ પ્રારોચયન્નિવિદ્ભિર્ન્યવેદયંસ્તસ્માન્મૈત્રાવરુણચમસેન ગૃહ્ણાતિ -

ત આયન્તિ । પ્રત્યુપતિષ્ઠતેઽગ્નીચ્ચાત્વાલે વસતીવરીભિશ્ચ હોતૃચમસેન ચ સ ઉપર્યુપરિ ચાત્વાલં સંસ્પર્શયતિ વસતીવરીશ્ચ મૈત્રાવરુણચમસં ચ સમાપોઅદ્ભિરગ્મત સમોષધીભિરોષધીરિતિ યશ્ચાસૌ પૂર્વેદ્યુરાહૃતો યજ્ઞસ્ય રસો યશ્ચાદ્યાહૃતસ્તમેવૈતદુભયં સંસૃજતિ -

તદ્ધૈકે । ઐવ મૈત્રાવરુણચમસે વસતીવરીર્નયન્ત્યા મૈત્રાવરુણચમસાદ્વસતીવરીષુ યશ્ચાસૌ પૂર્વેદ્યુરાહૃતો યજ્ઞસ્ય રસો યશ્ચાદ્યાહૃતસ્તમેવૈતદુભયં સંસૃજામ ઇતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાદ્યદ્વા આધવનીયે સમવનયતિ તદેવૈષ ઉભયો યજ્ઞસ્ય રસઃ સંસૃજ્યતેઽથ હોતૃચમસે વસતીવરીર્ગૃહ્ણાતિ નિગ્રાભ્યાભ્યસ્તદ્યદુપર્યુપરિ ચાત્વાલં સંસ્પર્શયત્યતો વૈ દેવા દિવમુપોદક્રામંસ્તદ્યજમાનમેવૈતત્સ્વર્ગ્યમ્પન્થાનમનુસંખ્યાપયતિ
-

ત આયન્તિ । તં હોતા પૃચ્છત્યધ્વર્યોઽવેરપા ઇત્યવિદોઽપા ઇત્યેવૈતદાહ તમ્પ્રત્યાહોતેવ નન્નમુરિત્યવિદમથો મેઽનંસતેત્યેવૈતદાહ -

સ યદ્યગ્નિષ્ટોમઃ સ્યાત્ । યદિ પ્રચરણ્યાં સંસ્રવઃ પરિશિષ્ટોઽલં હોમાય સ્યાત્તં જુહુયાદ્યદ્યુ નાલં હોમાય સ્યાદપરં ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા જુહોતિ યમગ્ને પૃત્સુ મર્ત્યમવા વાજેષુ યં જુનાઃ સ યન્તા શશ્વતીરિષઃ સ્વાહેત્યાગ્નેય્યા જુહોત્યગ્નિર્વા અગ્નિષ્ટોમસ્તદગ્નાવગ્નિષ્ટોમં પ્રતિષ્ઠાપયતિ મર્તવત્યા પુરુષસમ્મિતો વા અગ્નિષ્ટોમ એવં જુહુયાદ્યદ્યગ્નિષ્ટોમઃ સ્યાત્ -

યદ્યુક્થ્યઃ સ્યાત્ । મધ્યમં પરિધિમુપસ્પૃશેત્ત્રયઃ પરિધયસ્ત્રીણ્યુક્થાન્યેતૈરુ હિ તર્હિ યજ્ઞઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ યદ્યુ અતિરાત્રો વા ષોડશી વા સ્યાન્નૈવ જુહુયાન્ન મધ્યમં પરિધિમુપસ્પૃશેત્સમુદ્યૈવ તૂષ્ણીમેત્ય પ્રપદ્યેત તદ્યથાયથં યજ્ઞક્રતૂન્વ્યાવર્તયતિ -

અયુઙ્ગાઅયુઙ્ગા એકધના ભવન્તિ । ત્રયો વા પઞ્ચ વા પઞ્ચ વા સપ્ત વા નવ વા નવ વૈકાદશ વૈકાદશ વા ત્રયોદશ વા ત્રયોદશ વા પઞ્ચદશ વા દ્વન્દ્વમહ મિથુનં પ્રજનનમથ ય એષ એકોઽતિરિચ્યતે સ યજમાનસ્ય શ્રિયમભ્યતિરિચ્યતે સ વા એષાં સધનં યો યજમાનસ્ય શ્રિયમભ્યતિરિચ્યતે તદ્યદેષાં સધનં તસ્માદેકધના નામ -

fઇલે:એકધના સિન્ગ્લે wએઅલ્થ્ જુગ્સ્.જ્પ્ગ્।થુમ્બ્।એકધના.