શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.8.2

૩.૮.૨ સંજ્ઞપનાન્તરભાવિપ્રયોગકથનમ્
યદા પ્રાહ સંજ્ઞપ્તઃ પશુરિતિ । અથાધ્વર્યુરાહ નેષ્ટઃ પત્નીમુદાનયેત્યુદાનયતિ નેષ્ટા પત્નીં પાન્નેજનં બિભ્રતીમ્ -

તાં વાચયતિ । નમસ્ત ઽઆતાનેતિ યજ્ઞો વા ઽઆતાનો યજ્ઞં હિ તન્વતે તેન યજ્ઞ આતાનો જઘનાર્દ્ધો વા એષ યજ્ઞસ્ય યત્પત્ની તામેતત્પ્રાચીં યજ્ઞં પ્રસાદયિષ્યન્ભવતિ તસ્મા એવૈતદ્યજ્ઞાય નિહ્નુતે તથો હૈનામેષ યજ્ઞો ન હિનસ્તિ તસ્માદાહ નમસ્ત ઽઆતાનેતિ --

અનર્વા પ્રેહીતિ । અસપત્નેન પ્રેહીત્યેવૈતદાહ ઘૃતસ્ય કુલ્યા ઽઉપ ઋતસ્ય પથ્યા ઽઅન્વિતિ સાધૂપેત્યેવૈતદાહ દેવીરાપઃ શુદ્ધા વોઢ્વં સુપરિવિષ્ટા દેવેષુ સુપરિવિષ્ટા વયં પરિવેષ્ટારો ભૂયાસ્મેત્યપ એવૈતત્પાવયતિ -

અથ પશોઃ પ્રાણાનદ્ભિઃ પત્ન્યુપસ્પૃશતિ । તદ્યદદ્ભિઃ પ્રાણાનુપસ્પૃશતિ જીવં વૈ દેવાનાં હવિરમૃતમમૃતાનામથૈતત્પશું ઘ્નન્તિ યત્સંજ્ઞપયન્તિ યદ્વિશાસત્યાપો વૈ પ્રાણાસ્તદસ્મિન્નેતાન્પ્રાણાન્દધાતિ તથૈતજ્જીવમેવ દેવાનાં હવિર્ભવત્યમૃતમમૃતાનામ્ -

અથ યત્પત્ન્યુપસ્પૃશતિ । યોષા વૈ પત્ની યોષાયૈ વા ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે
તદેનમેતસ્યૈ યોષાયૈ પ્રજનયતિ તસ્માત્પત્ન્યુપસ્પૃશતિ -

સોપસ્પૃશતિ । વાચં તે શુન્ધામીતિ મુખં પ્રાણં તે શુન્ધામીતિ નાસિકે ચક્ષુસ્તે શુન્ધામીત્યક્ષ્યૌ શ્રોત્રં તે શુન્ધામીતિ કર્ણૌ નાભિં તે શુન્ધામીતિ યોઽયમનિરુક્તઃ પ્રાણો મેઢ્રં તે શુન્ધામીતિ વા પાયું તે શુન્ધામીતિ યોઽયં પશ્ચાત્પ્રાણસ્તત્પ્રાણાન્દધાતિ તત્સમીરયત્યથ સંહૃત્ય પદશ્ચરિત્રાંસ્તે શુન્ધામીતિ પદ્ભિર્વૈ પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ તદેનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

અથ યા આપઃ પરિશિષ્યન્તે । અર્ધા વા યાવત્યો વા તાભિરેનં યજમાનશ્ચ શીર્ષતોઽગ્રે
ઽનુષિઞ્ચતસ્તત્પ્રાણાંશ્ચૈવાસ્મિંસ્તત્તૌ ધત્તસ્તચ્ચૈનમતઃ સમીરયતઃ -

તદ્યત્ક્રૂરીકુર્વન્તિ । યદાસ્થાપયન્તિ શાન્તિરાપસ્તદદ્ભિઃ શાન્ત્યા શમયતસ્તદદ્ભિઃ સંધત્તઃ -

તાવનુષિઞ્ચતઃ । મનસ્ત આપ્યાયતાં વાક્ત આપ્યાયતાં પ્રાણસ્ત આપ્યાયતાં ચક્ષુસ્ત
આપ્યાયતાં શ્રોત્રં ત આપ્યાયતામિતિ તત્પ્રાણાન્ધત્તસ્તત્સમીરયતો યત્તે ક્રૂરં યદાસ્થિતં તત્ત આપ્યાયતાં નિષ્ટ્યાયતામિતિ -

તદ્યત્ક્રૂરીકુર્વન્તિ । યદાસ્થાપયન્તિ શાન્તિરાપસ્તદદ્ભિઃ શાન્ત્યા શમયતસ્તદદ્ભિઃ સંધત્તસ્તત્તે શુધ્યત્વિતિ તન્મેધ્યં કુરુતઃ શમહોભ્ય ઇતિ જઘનેન પશું નિનયતઃ -

તદ્યત્ક્રૂરીકુર્વન્તિ । યદાસ્થાપયન્તિ નેદેતદન્વશાન્તાન્યહોરાત્રાણ્યસન્નિતિ તસ્માચ્છમહોભ્ય ઇતિ જઘનેન પશું નિનયતઃ -

અથોત્તાનં પશું પર્યસ્યન્તિ । સ તૃણમન્તર્દધાત્યોષધે ત્રાયસ્વેતિ વજ્રો વા અસિસ્તથો હૈનમેષ વજ્રોઽસિર્ન હિનસ્ત્યથાસિનાભિનિદધાતિ સ્વધિતે મૈનં હિંસીરિતિ વજ્રો વા અસિસ્તથો હૈનમેષ વજ્રોઽસિર્ન હિનસ્તિ -

સા યા પ્રજ્ઞાતાશ્રિઃ । તયાભિનિદધાતિ સા હિ યજુષ્કૃતા મેધ્યા તદ્યદગ્રં તૃણસ્ય તત્સવ્યે પ્રાણૌ કુરુતેઽથ યદ્બુધ્નં તદ્દક્ષિણેનાદત્તે -

સ યત્રાચ્છ્યતિ । યત એતલ્લોહિતમુત્પતતિ તદુભયતોઽનક્તિ રક્ષસાં ભાગોઽસીતિ રક્ષસાં હ્યેષ ભાગો યદસૃક્ -

તદુપાસ્યાભિતિષ્ઠતિ । ઇદમહં રક્ષોઽભિતિષ્ઠામીદમહં રક્ષોઽવબાધ ઇદમહં રક્ષોઽધમં તમો નયામીતિ તદ્યજ્ઞેનૈવૈતન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યવબાધતે તદ્યદમૂલમુભયતઃ પરિચ્છિન્નં ભવત્યમૂલં વા ઇદમુભયતઃ પરિચ્છિન્નં રક્ષોઽન્તરિક્ષમનુચરતિ યથાયં પુરુષોઽમૂલ ઉભયતઃ પરિચ્છિન્નોઽન્તરિક્ષમનુચરતિ તસ્માદમૂલમુભયતઃ પરિચ્છિન્નમ્ભવતિ -

અથ વપામુત્ખિદન્તિ । તયા વપાશ્રપણ્યૌ પ્રોર્ણૌતિ ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી પ્રોર્ણુવાથામિતિ તદિમે દ્યાવાપૃથિવી ઊર્જા રસેન ભાજયત્યનયોરૂર્જં રસં દધાતિ તે રસવત્યા ઉપજીવનીયે ઇમાઃ પ્રજા ઉપજીવન્તિ -

કાર્ષ્મર્યમય્યૌ વપાશ્રપણ્યૌ ભવતઃ । યત્ર વૈ દેવા અગ્રે પશુમાલેભિરે તદુદીચઃ કૃષ્યમાણસ્યાવાઙ્મેધઃ પપાત સ એષ વનસ્પતિરજાયત તદ્યત્કૃષ્યમાણસ્યાવાઙપતત્તસ્માત્કાર્ષ્મર્યસ્તેનૈવૈનમેતન્મેધેન સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માત્કાર્ષ્મર્યમય્યૌ વપાશ્રપણ્યૌ ભવતઃ -

તાં પરિવાસયતિ । તાં પશુશ્રપણે પ્રતપતિ તથો હાસ્યાત્રાપિ શૃતા ભવતિ પુનરુલ્મુકમગ્નીદાદત્તે તે જઘનેન ચાત્વાલં યન્તિ ત આયન્ત્યાગચ્છન્ત્યાહવનીયં સ એતત્તૃણમધ્વર્યુરાહવનીયે પ્રાસ્યતિ વાયો વૈ સ્તોકાનામિતિ સ્તોકાનાં હૈષા સમિત્ -

અથોત્તરતસ્તિષ્ઠન્વપાં પ્રતપતિ । અત્યેષ્યન્વા એષોઽગ્નિં ભવતિ દક્ષિણતઃ પરીત્ય શ્રપયિષ્યંસ્તસ્મા એવૈતન્નિહ્નુતે તથો હૈનમેષોઽતિયન્તમગ્નિર્ન હિનસ્તિ તસ્માદુત્તરતસ્તિષ્ઠન્ વપાં પ્રતપતિ -

તામન્તરેણ યૂપં ચાગ્નિં ચ હરન્તિ । તદ્યત્સમયા ન હરન્તિ યેનાન્યાનિ હવીંષિ હરન્તિ નેદશૃતયા સમયા યજ્ઞં પ્રસજામેતિ યદુ બાહ્યેન ન હરન્ત્યગ્રેણ યૂપમ્બહિર્દ્ધા યજ્ઞાત્કુર્યુસ્તસ્માદન્તરેણ યૂપં ચાગ્નિં ચ હરન્તિ દક્ષિણતઃ પરીત્ય પ્રતિપ્રસ્થાતા શ્રપયતિ -

અથ સ્રુવેણોપહત્યાજ્યમ્ । અધ્વર્યુર્વપામભિજુહોત્યગ્નિરાજ્યસ્ય વેતુ સ્વાહેતિ તથો હાસ્યૈતે સ્તોકાઃ શૃતાઃ સ્વાહાકૃતા આહુતયો ભૂત્વાગ્નિં પ્રાપ્નુવન્તિ -

અથાહ સ્તોકેભ્યોઽનુબ્રૂહીતિ । સ આગ્નેયી સ્તોકેભ્યોઽન્વાહ તદ્યદાગ્નેયી સ્તોકેભ્યોઽન્વાહેતઃ પ્રદાના વૈ વૃષ્ટિરિતો હ્યગ્નિર્વૃષ્ટિં વનુતે સ એતૈ સ્તોકૈરેતાન્ત્સ્તોકાન્વનુતે ત એતે સ્તોકા વર્ષન્તિ તસ્માદાગ્નેયી સ્તોકેભ્યોઽન્વાહ યદા શૃતા ભવતિ -

અથાહ પ્રતિપ્રસ્થાતા શૃતા પ્રચરેતિ । સ્રુચાવાદાયાધ્વર્યુરતિક્રમ્યાશ્રાવ્યાહ સ્વાહાકૃતિભ્યઃ પ્રેષ્યેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

હુત્વા વપામેવાગ્રેઽભિઘારયતિ । અથ પૃષદાજ્યં તદુ હ ચરકાધ્વર્યવઃ પૃષદાજ્યમેવાગ્રેઽભિઘારયન્તિ પ્રાણઃ પૃષદાજ્યમિતિ વદન્તસ્તદુ હ યાજ્ઞવલ્ક્યં ચરકાધ્વર્યુરનુવ્યાજહારૈવં કુર્વન્તં પ્રાણં વા અયમન્તરગાદધ્વર્યુઃ પ્રાણ એનં હાસ્યતીતિ -

સ હ સ્મ બાહૂ અન્વવેક્ષ્યાહ । ઇમૌ પલિતૌ બાહૂ ક્વ સ્વિદ્બ્રાહ્મણસ્ય વચો બભૂવેતિ ન તદાદ્રિયેતોત્તમો વા એષ પ્રયાજો ભવતીદં વૈ હવિર્યજ્ઞ ઉત્તમે પ્રયાજે ધ્રુવામેવાગ્રેઽભિઘારયતિ તસ્યૈ હિ પ્રથમાવાજ્યભાગૌ હોષ્યન્ભવતિ વપાં વા અત્ર પ્રથમાં હોષ્યન્ભવતિ તસ્માદ્વપામેવાગ્રેઽભિઘારયેદથ પૃષદાજ્યમથ યત્પશું નાભિઘારયતિ નેદશૃતમભિઘારયાણીત્યેતદેવાસ્ય સર્વઃ પશુરભિઘારિતો ભવતિ યદ્વપામભિઘારયતિ તસ્માદ્વપામેવાગ્રેઽભિઘારયેદથ પૃષદાજ્યમ્ -

અથાજ્યમુપસ્તૃણીતે । અથ હિરણ્યશકલમવદધાત્યથ વપામવદ્યન્નાહાગ્નીષોમાભ્યાં છાગસ્ય વપાયૈ મેદસોઽનુબ્રૂહીત્યથ હિરણ્યશકલમવદધાત્યથોપરિષ્ટાદ્દ્વિરાજ્યસ્યાભિઘારયતિ -

તદ્યદ્ધિરણ્યશકલાવભિતો ભવતઃ । ઘ્નન્તિ વા એતત્પશું યદગ્નૌ જુહ્વત્યમૃતમાયુર્હિરણ્યં તદમૃત આયુષિ પ્રતિતિષ્ઠતિ તથાત ઉદેતિ તથા સંજીવતિ તસ્માદ્ધિરણ્યશકલાવભિતો ભવત આશ્રાવ્યાહાગ્નીષોમાભ્યાં છાગસ્ય વપાં મેદઃ પ્રેષ્યેતિ ન પ્રસ્થિતમિત્યાહ પ્રસુતે પ્રસ્થિતમિતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

હુત્વા વપાં સમીચ્યૌ । વપાશ્રપણ્યૌ કૃત્વાનુપ્રાસ્યતિ સ્વાહાકૃતે ઊર્ધ્વનભસમ્મારુતં ગચ્છતમિતિ નેદિમે અમુયા સતો યાભ્યાં વપામશિશ્રપામેતિ -

તદ્યદ્વપયા ચરન્તિ । યસ્યૈ વૈ દેવતાયૈ પશુમાલભન્તે તામેવૈતદ્દેવતામેતેન મેધેન પ્રીણાતિ સૈષા દેવતૈતેન મેધેન પ્રીતા શાન્તોત્તરાણિ હવીંષિ શ્રપ્યમાણાન્યુપરમતિ તસ્માદ્વપયા ચરન્તિ -

અથ ચાત્વાલે માર્જયન્તે । ક્રૂરી વા એતત્કુર્વન્તિ યત્સંજ્ઞપયન્તિ યદ્વિશાસતિ શાન્તિરાપસ્તદદ્ભિઃ શાન્ત્યા શમયન્તે તદદ્ભિઃ સંદધતે તસ્માચ્ચાત્વાલે માર્જયન્તે -