શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.6.3

૩.૬.૩ વૈસર્જનહોમઃ
સર્વં વા એષોઽભિ દીક્ષતે । યો દીક્ષતે યજ્ઞં હ્યભિ દીક્ષતે યજ્ઞં હ્યેવેદં સર્વમનુ તં યજ્ઞં સમ્ભૃત્ય યમિમમભિ દીક્ષતે સર્વમિદં વિસૃજતે -

યદ્વૈસર્જનાનિ જુહોતિ । સ યદિદં સર્વં વિસૃજતે તસ્માદ્વૈસર્જનાનિ નામ તસ્માદ્યોઽપિવ્રતઃ સ્યાત્સોઽન્વારભેત યદ્યુ અન્યત્ર ચરેન્નાદ્રિયેત યદ્વૈ જુહોતિ તદેવેદં સર્વં વિસૃજતે -

યદ્વેવ વૈસર્જનાનિ જુહોતિ । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ સ દેવેભ્ય ઇમાં વિક્રાન્તિં વિચક્રમે
યૈષામિયં વિક્રાન્તિરિદમેવ પ્રથમેન પદેન પસ્પારાથેદમન્તરિક્ષં દ્વિતીયેન દિવમુત્તમેનૈતામ્વેવૈષ એતસ્મૈ વિષ્ણુર્યજ્ઞો વિક્રાન્તિં વિક્રમતે યજ્જુહોતિ તસ્માદ્વૈસર્જનાનિ જુહોતિ -

સોઽપરાહ્ણે વેદિં સ્તીર્ત્વા । અર્ધવ્રતં પ્રદાય સમ્પ્રપદ્યન્ત ઇધ્મમભ્યાદધત્યુપયમનીરુપકલ્પયન્ત્યાજ્યમધિશ્રયતિ સ્રુચઃ સમ્માર્ષ્ટ્યુપસ્થે રાજાનં યજમાનઃ કુરુતેઽથ સોમક્રયણ્યૈ પદં જઘનેન ગાર્હપત્યં પરિકિરતિ પદા વૈ પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ -

તદ્ધૈકે । ચતુર્દ્ધા કુર્વન્તિ યત્રાહવનીયમુદ્ધરન્તિ તાસૂપયમનીષુ ચતુર્ભાગમક્ષં ચતુર્ભાગેણોપાઞ્જન્ત્યેતાસૂપયમનીષુ ચતુર્ભાગં જઘનેન ગાર્હપત્યં ચતુર્ભાગં પરિકિરતિ -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ । સાર્દ્ધમેવ પરિકિરેજ્જઘનેન ગાર્હપત્યમથોત્પૂયાજ્યં ચતુર્ગૃહીતે જુહ્વાં ચોપભૃતિ ચ ગૃહ્ણાતિ પઞ્ચગૃહીતં પૃષદાજ્યં જ્યોતિરસિ વિશ્વરૂપં વિશ્વેષાં દેવાનાં વૈશ્વદેવં હિ પૃષદાજ્યં ધારયન્તિ સ્રુચો યદા પ્રદીપ્ત ઇધ્મો ભવતિ -

અથ જુહોતિ । ત્વં સોમ તનૂકૃદ્ભ્યો દ્વેષોભ્યોઽન્યકૃતેભ્ય ઉરુ યન્તાસિ વરૂથં સ્વાહેતિ તદેતેનૈવાસ્યાં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિતિષ્ઠત્યેતેનેમં લોકં સ્પૃણુતે -

અથાપ્તવે દ્વિતીયામાહુતિં જુહોતિ । જુષાણોઽ અપ્તુરાજ્યસ્ય વેતુ સ્વાહેત્યેષ ઉ હૈવૈતદુવાચ રક્ષોભ્યો વૈ બિભેમિ યથા માઽન્તરા નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ ન હિનસન્નેવં મા કનીયાંસમેવ વધાત્કૃત્વાઽતિનયત સ્તોકમેવ સ્તોકો હ્યપ્તુરિતિ તમેતત્કનીયાંસમેવ વધાત્કૃત્વાઽત્યનયન્ત્સ્તોકમેવ સ્તોકો હ્યપ્તૂ રક્ષોભ્યો ભીષા તસ્માદપ્તવે દ્વિતીયામાહુતિં જુહોતિ -

ઉદ્યચ્છન્તીધ્મમ્ । ઉપયચ્છન્ત્યુપયમનીરથાહાગ્નયે પ્રહ્રિયમાણાયાનુબ્રૂહિ સોમાય પ્રણીયમાનાયેતિ વાગ્નયે પ્રહ્રિયમાણાયાનુબ્રૂહીતિ ત્વેવ બ્રૂયાત્ -

આદદતે ગ્રાવ્ણઃ । દ્રોણકલશં વાયવ્યાનીધ્મં કાર્ષ્મર્યમયાન્પરિધીનાશ્વવાલમ્પ્રસ્તરમૈક્ષવ્યૌ વિધૃતી તદ્બર્હિરુપસંનદ્ધં ભવતિ વપાશ્રપણ્યૌ રશને અરણી અધિમન્થનઃ શકલો વૃષણૌ તત્સમાદાય પ્રાઞ્ચ આયન્તિ સ એષ ઊર્ધ્વો યજ્ઞ એતિ -

તદાયત્સુ વાચયતિ । અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્
યુયોધ્યસ્મજ્જુહુરાણમેનો ભૂયિષ્ઠાં તે નમૌક્તિં વિધેમેત્યગ્નિમેવૈતત્પુરસ્તાત્કરોત્યગ્નિઃ પુરસ્તાન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યપઘ્નન્નેત્યથાભયેનાનાષ્ટ્રેણ હરન્તિ ત આયન્ત્યાગચ્છન્ત્યાગ્નીધ્રં તમાગ્નીધ્રે નિદધાતિ -

સ નિહિતે જુહોતિ । અયં નો અગ્નિર્વરિવસ્કૃણોત્વયં મૃધઃ પુર એતુ પ્રભિન્દન્। અયં વાજાઞ્જયતુ વાજસાતાવયં શત્રૂઞ્જયતુ જર્હૃષાણઃ સ્વાહેતિ તદેતેનૈવૈતસ્મિન્નન્તરિક્ષે પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિતિષ્ઠત્યેતેનૈતં લોકં સ્પૃણુતે -

તદેવ નિદધતિ ગ્રાવ્ણઃ । દ્રોણકલશં વાયવ્યાન્યથેતરમાદાયાયન્તિ તદુત્તરેણાહવનીયમુપસાદયન્તિ -

પ્રોક્ષણીરધ્વર્યુરાદત્તે । સ ઇધ્મમેવાગ્રે પ્રોક્ષત્યથ વેદિમથાસ્મૈ બર્હિઃ પ્રયચ્છન્તિ તત્પુરસ્તાદ્ગ્રન્થ્યાસાદયતિ તત્પ્રોક્ષ્યોપનિનીય વિસ્રંસ્ય ગ્રન્થિમાશ્વવાલઃ પ્રસ્તર ઉપસંનદ્ધો ભવતિ તં ગૃહ્ણાતિ ગૃહીત્વા પ્રસ્તરમેકવૃદ્બર્હિઃ સ્તૃણાતિ સ્તીર્ત્વા બર્હિઃ કાર્ષ્મર્યમયાન્પરિધીન્પરિદધાતિ પરિધાય પરિધીન્ત્સમિધાવભ્યાદધાત્યભ્યાધાય સમિધૌ -

અથ જુહોતિ । ઉરુ વિષ્ણો વિક્રમસ્વોરુ ક્ષયાય નસ્કૃધિ ઘૃતં ઘૃતયોને પિબ પ્રપ્ર યજ્ઞપતિં તિર સ્વાહેતિ તદેતેનૈવૈતસ્યાં દિવિ પ્રતિષ્ઠાયામ્પ્રતિતિષ્ઠત્યેતેનૈતં લોકં સ્પૃણુત યદેતયા જુહોતિ -

યદ્વેવ વૈષ્ણવ્યર્ચા જુહોતિ । કનીયાંસં વા એનમેતદ્વધાત્કૃત્વાત્યનૈષુ સ્તોકમેવ સ્તોકો હ્યપ્તુસ્તમેતદભયં પ્રાપ્ય ય એવૈષ તં કરોતિ યજ્ઞમેવ યજ્ઞો હિ વિષ્ણુસ્તસ્માદ્વૈષ્ણવ્યર્ચા જુહોતિ -

અથાસાદ્ય સ્રુચઃ । અપ ઉપસ્પૃશ્ય રાજાનં પ્રપાદયતિ તદ્યદાસાદ્ય સ્રુચોઽપ ઉપસ્પૃશ્ય રાજાનં પ્રપાદયતિ વજ્રો વા આજ્યં રેતઃ સોમો નેદ્વજ્રેણાજ્યેન રેતઃ સોમં હિનસાનીતિ તસ્માદાસાદ્ય સ્રુચોઽપ ઉપસ્પૃશ્ય રાજાનં પ્રપાદયતિ -

સ દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય નીડે કૃષ્ણાજિનમાસ્તૃણાતિ । તદેનમાસાદયતિ દેવ સવિતરેષ તે સોમસ્તં રક્ષસ્વ મા ત્વા દભન્નિતિ તદેનં દેવાયૈવ સવિત્રે પરિદદાતિ ગુપ્ત્યૈ -

અથાનુસૃજ્યોપતિષ્ઠતે । એતત્ત્વં દેવ સોમ દેવો દેવાનુપાગા ઇદમહમ્મનુષ્યાન્ત્સહ રાયસ્પોષેણેત્યગ્નીષોમૌ વા એતમન્તર્જમ્ભ આદધાતે યો દીક્ષત આગ્નાવૈષ્ણવં હ્યદો દીક્ષણીયં હવિર્ભવતિ યો વૈ વિષ્ણુઃ સોમઃ સ હવિર્વા એષ દેવાનાં ભવતિ યો દીક્ષતે તદેનમન્તર્જમ્ભ આદધાતે તત્પ્રત્યક્ષં સોમાન્નિર્મુચ્યતે યદાહૈતત્ત્વં દેવ સોમ દેવો દેવાનુપાગા ઇદમહમ્મનુષ્યાન્ત્સહ રાયસ્પોષેણેતિ ભૂમા વૈ રાયસ્પોષઃ સહ ભૂમ્નેત્યેવૈતદાહ -

અથોપનિષ્ક્રામતિ । સ્વાહા નિર્વરુણસ્ય પાશાન્મુચ્ય ઇતિ વરુણપાશે વા એષોઽન્તર્ભવતિ યોઽન્યસ્યાસંસ્તત્પ્રત્યક્ષં વરુણપાશાન્નિર્મુચ્યતે યદાહ સ્વાહા નિર્વરુણસ્ય પાશાન્મુચ્ય ઇતિ -

અથેત્યાહવનીયે સમિધમભ્યાદધાતિ । અગ્ને વ્રતપાસ્ત્વે વ્રતપા ઇત્યગ્નિર્હિ દેવાનાં વ્રતપતિસ્તસ્માદાહાગ્ને વ્રતપાસ્ત્વે વ્રતપા ઇતિ યા તવ તનૂર્મય્યભૂદેષા સા ત્વયિ યો મમ તનૂસ્ત્વય્યભૂદિયં સા મયિ યથાયથં નૌ વ્રતપતે વ્રતાન્યનુ મે દીક્ષાં દીક્ષાપતિરમંસ્તાનુ તપસ્તપસ્પતિરિતિ તત્પ્રત્યક્ષમગ્નેર્નિર્મુચ્યતે સ સ્વેન સતાત્મના યજતે તસ્માદસ્યાત્રાશ્નન્તિ માનુષો હિ ભવતિ તસ્માદસ્યાત્ર નામ ગૃહ્ણન્તિ માનુષો હિ ભવત્યથ યત્પુરા નાશ્નન્તિ યથા હવિષો ઽહુતસ્ય નાશ્નીયાદેવં તત્તસ્માદ્દીક્ષિતસ્ય નાશ્નીયાદથાત્રાઙ્ગુલીર્વિસૃજતે -