શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.5.3

૩.૫.૩. હવિર્ધાનકર્મ
પુરુષો વૈ યજ્ઞઃ । પુરુષસ્તેન યજ્ઞો યદેનં પુરુષસ્તનુત એષ વૈ તાયમાનો યાવાનેવ પુરુષસ્તાવાન્વિધીયતે તસ્માત્પુરુષો યજ્ઞઃ -

શિર એવાસ્ય હવિર્ધાનમ્ । વૈષ્ણવં દેવતયાથ યદસ્મિન્ત્સોમો ભવતિ હવિર્વૈ દેવાનાં સોમસ્તસ્માદ્ધવિર્ધાનં નામ -

મુખમેવાસ્યાહવનીયઃ । સ યદાહવનીયે જુહોતિ યથા મુખઽઆસિઞ્ચેદેવં તત્ -

સ્તુપ એવાસ્ય યૂપઃ । બાહૂ એવાસ્યાગ્નીધ્રીયશ્ચ માર્જાલીયશ્ચ -

ઉદરમેવાસ્ય સદઃ । તસ્માત્સદસિ ભક્ષયન્તિ યદ્ધીદં કિં ચાશ્નન્ત્યુદર એવેદં સર્વં પ્રતિતિષ્ઠત્યથ યદસ્મિન્વિશ્વે દેવા અસીદંસ્તસ્માત્સદો નામ ત ઉ એવાસ્મિન્નેતે બ્રાહ્મણા વિશ્વગોત્રાઃ સીદન્તિ -

અથ યાવેતૌ જઘનેનાગ્ની । પાદાવેવાસ્યૈતાવેષ વૈ તાયમાનો યાવાનેવ પુરુષસ્તાવાન્વિધીયતે તસ્માત્પુરુષો યજ્ઞઃ -

ઉભયતોદ્વારં હવિર્ધાનં ભવતિ । ઉભયતોદ્વારં સદસ્તસ્માદયં પુરુષઽઆન્તં સંતૃણ્ણઃ પ્રણિક્તે હવિર્ધાને ઉપતિષ્ઠતે -

તે સમવવર્તયન્તિ । દક્ષિણેનૈવ દક્ષિણમુત્તરેણોત્તરં યદ્વર્ષીયસ્તદ્દક્ષિણં સ્યાત્ -

તયોઃ સમવવૃત્તયોઃ । છદિરધિનિદધતિ યદિ ચ્છદિર્ન વિન્દેયુશ્છદિઃ સમ્મિતામ્ભિત્તિં પ્રત્યાનહ્યન્તિ રરાટ્યાં પરિશ્રયન્ત્યુચ્છ્રાયીભ્યાં છદિઃ પશ્ચાદધિનિદધતિ ચ્છદિઃ સમ્મિતાં વા ભિત્તિમ્ -

અથ પુનઃ પ્રપદ્ય । ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા સાવિત્રં પ્રસવાય જુહોતિ સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા સવિતૃપ્રસૂતાય યજ્ઞં તનવામહા ઇતિ તસ્માત્સાવિત્રં જુહોતિ -

સ જુહોતિ । યુઞ્જતે મન ઉત યુઞ્જતે ધિય ઇતિ મનસા ચ વૈ વાચા ચ યજ્ઞં તન્વતે સ યદાહ યુઞ્જતે મન ઇતિ તન્મનો યુનક્ત્યુત યુઞ્જતે ધિય ઇતિ તદ્વાચં યુનક્તિ ધિયાધિયા હ્યેતયા મનુષ્યા જુજ્યૂષન્ત્યનૂક્તેનેવ પ્રકામોદ્યેનેવ ગાથાભિરિવ તાભ્યાં યુક્તાભ્યાં યજ્ઞં તન્વતે -

વિપ્રા વિપ્રસ્ય બૃહતો વિપશ્ચિત ઇતિ । યે વૈ બ્રાહ્મણાઃ શુશ્રુવાંસોઽનૂચાનાસ્તે વિપ્રાસ્તાનેવૈતદભ્યાહ બૃહતો વિપશ્ચિત ઇતિ યજ્ઞો વૈ બૃહન્વિપશ્ચિદ્યજ્ઞમેવૈતદભ્યાહ વિ હોત્રા દધે વયુનાવિદેક ઇદિતિ વિ હિ હોત્રા દધતે યજ્ઞં તન્વાના મહી દેવસ્ય સવિતુઃ પરિષ્ટુતિઃ સ્વાહેતિ તત્સાવિત્રં પ્રસવાય જુહોતિ -

અથાપરં ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા । ઉપનિષ્ક્રામતિ દક્ષિણયા દ્વારા પત્નીં નિષ્ક્રામયન્તિ સ દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય દક્ષિણાયાં વર્તન્યાં હિરણ્યં નિધાય જુહોતીદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે ત્રેધા નિદધે પદં સમૂઢમસ્ય પાંસુરે સ્વાહેતિ સંસ્રવં પત્ન્યૈ પાણાવાનયતિ સાક્ષસ્ય સંતાપમુપાનક્તિ દેવશ્રુતૌદેવેષ્વાઘોષતમિતિ પ્રયચ્છતિ પ્રતિપ્રસ્થાત્રે સ્રુચં ચાજ્યવિલાપનીં ચ પર્યાણયન્તિ પત્નીમુભૌ જઘનેનાગ્ની -

ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા । પ્રતિપ્રસ્થાતોત્તરસ્ય હવિર્ધાનસ્ય દક્ષિણાયાં વર્તન્યાં હિરણ્યં નિધાય જુહોતીરાવતી ધેનુમતી હિ ભૂતં સૂયવસિની મનવે દશસ્યા વ્યસ્કભ્ના રોદસી વિષ્ણવેતે દાધર્થ પૃથિવીમભિતો મયૂખૈઃ સ્વાહેતિ સંસ્રવં પત્ન્યૈ પાણાવાનયતિ સાક્ષસ્ય સંતાપમુપાનક્તિ દેવશ્રુતૌ દેવેષ્વાઘોષતમિતિ તદ્યદેવં જુહોતિ -

દેવા હ વૈ યજ્ઞં તન્વાનાઃ । તેઽસુરરક્ષસેભ્ય આસઙ્ગાદ્બિભયાંચક્રુર્વજ્રો વા આજ્યં ત એતેન વજ્રેણાજ્યેન દક્ષિણતો નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યવાઘ્નંસ્તથૈષાં નિયાનં નાન્વવાયંસ્તથો એવૈષ એતેન વજ્રેણાજ્યેન દક્ષિણતો નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યવહન્તિ તથાસ્ય નિયાનં નાન્વયન્તિ તદ્યદ્વૈષ્ણવીભ્યામૃગ્ભ્યાં જુહોતિ વૈષ્ણવં હિ હવિર્ધાનમ્ -

અથ યત્પત્ન્યક્ષસ્ય સંતાપમુપાનક્તિ । પ્રજનનમેવૈતત્ક્રિયતે યદા વૈ સ્ત્રિયૈ ચ પુંસશ્ચ સંતપ્યતેઽથ રેતઃ સિચ્યતે તત્તતઃ પ્રજાયતે પરાગુપાનક્તિ પરાગ્ઘ્યેવ રેતઃ સિચ્યતેઽથાહ હવિર્ધાનાભ્યાં પ્રવર્ત્યમાનાભ્યામનુબ્રૂહીતિ -

અથ વાચયતિ । પ્રાચી પ્રેતમધ્વરં કલ્પયન્તી ઇત્યધ્વરો વૈ યજ્ઞઃ પ્રાચી પ્રેતં યજ્ઞં કલ્પયન્તી ઇત્યેવૈતદાહોર્ધ્વં યજ્ઞં નયતં મા જિહ્વરતમિત્યૂર્ધ્વમિમં યજ્ઞં દેવલોકં નયતમિત્યેવૈતદાહ મા જિહ્વરતમિતિ તદેતસ્મા અહ્વલામાશાસ્તે સમુદ્ગૃહ્યેવ પ્રવર્તયેયુર્યથા નોત્સર્જેતામસુર્યા વા એષા વાગ્યાઽક્ષે નેદિહાસુર્યા વાગ્વદાદિતિ યદ્યુત્સર્જેતામ્ -

એતદ્વાચયેત્ । સ્વં ગોષ્ઠમાવદતં દેવી દુર્યે આયુર્મા નિર્વાદિષ્ટં પ્રજાં મા નિર્વાદિષ્ટમિતિ તસ્યો હૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ -

તદાહુઃ । ઉત્તરવેદેઃ પ્રત્યઙ્પ્રક્રામેત્ત્રીન્વિક્રમાંસ્તદ્ધવિર્ધાને સ્થાપયેત્સા હવિર્ધાનયોર્માત્રેતિ નાત્ર માત્રાસ્તિ યત્રૈવ સ્વયં મનસા મન્યેત નાહૈવ સત્રાઽત્યન્તિકે નો દૂરે તત્સ્થાપયેત્ -

તે અભિમન્ત્રયતે । અત્ર રમેથાં વર્ષ્મન્પૃથિવ્યા ઇતિ વર્ષ્મ હ્યેતત્પૃથિવ્યૈ ભવતિ દિવિ હ્યસ્યાહવનીયો ભવતિ નભ્યસ્થે કરોતિ તદ્ધિ ક્ષેમસ્ય રૂપમ્ -

અથોત્તરેણ પર્યેત્યાધ્વર્યુઃ । દક્ષિણં હવિર્ધાનમુપસ્તભ્નાતિ વિષ્ણોર્નુ કં વીર્યાણિ પ્રવોચં યઃ પાર્થિવાનિ વિમમે રજાંસિ યો અસ્કભાયદુત્તરં સધસ્થં વિચક્રમાણસ્ત્રેધોરુગાયો વિષ્ણવે ત્વેતિ મેથીમુપનિહન્તીતરતસ્તતો યદુ ચ માનુષે -

અથ પ્રતિપ્રસ્થાતા । ઉત્તરં હવિર્ધાનમુપસ્તભ્નાતિ દિવો વા વિષ્ણ ઉત વા પૃથિવ્યા મહો વા વિષ્ણ ઉરોરન્તરિક્ષાત ઉભા હિ હસ્તા વસુના પૃણસ્વા પ્રયચ્છ દક્ષિણાદોત સવ્યાદ્વિષ્ણવે ત્વેતિ મેથીમુપનિહન્તીતરતસ્તતો યદુ ચ માનુષે તદ્યદ્વૈષ્ણવૈર્યજુર્ભિરુપચરન્તિ વૈષ્ણવં હિ હવિર્ધાનમ્ -

અથ મધ્યમં છદિરુપસ્પૃશ્ય વાચયતિ । પ્ર તદ્વિષ્ણુ સ્તવતે વીર્યેણ મૃગો ન ભીમઃ કુચરો ગિરિષ્ઠાઃ યસ્યોરુષુ ત્રિષુ વિક્રમણેષ્વધિક્ષિયન્તિ ભુવનાનિ વિશ્વેતીદં હૈવાસ્યૈતચ્છીર્ષકપાલં યદિદમુપરિષ્ટાદધીવ હ્યેતત્ક્ષિયન્ત્યન્યાનિ શીર્ષકપાલાનિ તસ્માદાહાધિક્ષિયન્તીતિ -

અથ રરાટ્યામુપસ્પૃશ્ય વાચયતિ । વિષ્ણો રરાટમસીતિ લલાટં હૈવાસ્યૈતદથોચ્છ્રાયા ઉપસ્પૃશ્ય વાચયતિ વિષ્ણોઃ શ્નપ્ત્રે સ્થ ઇતિ સ્રક્વે હૈવાસ્યૈતે અથ યદિદં પશ્ચાચ્છદિર્ભવતીદં હૈવાસ્યૈતચ્છીર્ષકપાલં યદિદં પશ્ચાત્ -

અથ લસ્પૂજન્યા સ્પન્દ્યયા પ્રસીવ્યતિ । વિષ્ણોઃ સ્યૂરસીત્યથ ગ્રન્થિં કરોતિ વિષ્ણોર્ધ્રુવોઽસીતિ નેદ્વ્યવપદ્યાતા ઇતિ તં પ્રકૃતે કર્મન્વિષ્યતિ તથો હાધ્વર્યું વા યજમાનં વા ગ્રાહો ન વિન્દતિ તન્નિષ્ઠિતમભિમૃશતિ વૈષ્ણવમસીતિ વૈષ્ણવં હિ હવિર્ધાનમ્ -