શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 3.5-4

તદ્ય એષ પૂર્વાર્ધ્યો વર્ષિષ્ઠ સ્થૂણારાજો ભવતિ । તસ્માત્પ્રાઙ્પ્રક્રામતિ ત્રીન્વિક્રમાંસ્તચ્છઙ્કું નિહન્તિ સોઽન્તઃપાતઃ -

તસ્માન્મધ્યમાચ્છઙ્કોઃ । દક્ષિણા પઞ્ચદશ વિક્રમાન્પ્રક્રામતિ તચ્છઙ્કું નિહન્તિ સા દક્ષિણા શ્રોણિઃ -

તસ્માન્મધ્યમાચ્છઙ્કોઃ ઉદઙ્પઞ્ચદશ વિક્રમાન્પ્રક્રામતિ તચ્છઙ્કું નિહન્તિ સોત્તરા શ્રોણિઃ -

તસ્માન્મધ્યમાચ્છઙ્કોઃ । પ્રાઙ્ષટ્ત્રિંશતં વિક્રમાન્પ્રક્રામતિ તચ્છઙ્કું નિહન્તિ સ પૂર્વાર્ધઃ -

તસ્માન્મધ્યમાચ્છઙ્કોઃ । દક્ષિણા દ્વાદશ વિક્રમાન્પ્રક્રામતિ તચ્છઙ્કું નિહન્તિ સ દક્ષિણોંઽસઃ -

તસ્માન્મધ્યમાચ્છઙ્કોઃ । ઉદઙ્દ્વાદશ વિક્રમાન્પ્રક્રામતિ તચ્છઙ્કું નિહન્તિ સ ઉત્તરોંઽસ એષા માત્રા વેદેઃ -

અથ યત્ત્રિંશદ્વિક્રમા પશ્ચાદ્ભવતિ । ત્રિંશદક્ષરા વૈ વિરાડ્ વિરાજા વૈ દેવા અસ્મિંલોકે પ્રત્યતિષ્ઠંસ્તથો એવૈષ એતદ્વિરાજૈવાસ્મિંલોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ -

અથો અપિ ત્રયસ્ત્રિંશત્સ્યુઃ । ત્રયસ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ વિરાડ્વિરાજૈવાસ્મિંલોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ -

અથ યત્ષટ્ત્રિંશદ્વિક્રમા પ્રાચી ભવતિ । ષટ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ બૃહતી બૃહત્યા વૈ દેવાઃ સ્વર્ગં લોકં સમાશ્નુવત તથો એવૈષ એતદ્બૃહત્યૈવ સ્વર્ગં લોકં સમશ્નુતે સોઽસ્ય દિવ્યાહવનીયો ભવતિ -

અથ યચ્ચતુર્વિંશતિવિક્રમા પુરસ્તાદ્ભવતિ । ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી પૂર્વાર્ધો વૈ યજ્ઞસ્ય ગાયત્રી પૂર્વાર્દ્ધ એષ યજ્ઞસ્ય તસ્માચ્ચતુર્વિંશતિવિક્રમા પુરસ્તાદ્ભવત્યેષા માત્રા વેદેઃ -

અથ યત્પશ્ચાદ્વરીયસી ભવતિ । પશ્ચાદ્વરીયસી પૃથુશ્રોણિરિતિ વૈ યોષાં પ્રશંસન્તિ યદ્વેવ પશ્ચાદ્વરીયસી ભવતિ પશ્ચાદેવૈતદ્વરીયઃ પ્રજનનં કરોતિ તસ્માત્પશ્ચાદ્વરીયસઃ પ્રજનનાદિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે -

નાસિકા હ વા એષા યજ્ઞસ્ય યદુત્તરવેદિઃ । અથ યદેનામુત્તરાં વેદેરુપકિરતિ તસ્માદુત્તરવેદિર્નામ -

દ્વય્યો હ વા ઇદમગ્રે પ્રજા આસુઃ । આદિત્યાશ્ચૈવાઙ્ગિરસશ્ચ તતોઽઙ્ગિરસઃ પૂર્વે યજ્ઞં સમભરંસ્તે યજ્ઞં સમ્ભૃત્યોચુરગ્નિમિમાં નઃ શ્વઃસુત્યામાદિત્યેભ્યઃ પ્રબ્રૂહ્યનેન નો યજ્ઞેન યાજયતેતિ -

તે હાદિત્યા ઊચુઃ । ઉપજાનીત યથાસ્માનેવાઙ્ગિરસો યાજયાન્ન વયમઙ્ગિરસ ઇતિ -

તે હોચુઃ । ન વા અન્યેન યજ્ઞાદપક્રમણમસ્ત્યન્તરામેવ સુત્યાં ધ્રિયામહા ઇતિ તે યજ્ઞં સંજહ્રુસ્તે યજ્ઞં સમ્ભૃત્યોચુઃ શ્વઃસુત્યાં વૈ ત્વમસ્મભ્યમગ્ને પ્રાવોચોઽથ વયમદ્યસુત્યામેવ તુભ્યં પ્રબ્રૂમોઽઙ્ગિરોભ્યશ્ચ તેષાં નસ્ત્વં હોતાઽસીતિ -

તેઽન્યમેવ પ્રતિપ્રજિઘ્યુઃ । અઙ્ગિરસોઽચ્છ તે હાપ્યઙ્ગિરસોઽગ્નયેઽન્વાગત્ય ચુક્રુધુરિવ કથં નુ નો દૂતશ્ચરન્ન પ્રત્યાદૃથા ઇતિ -

સ હોવાચ । અનિન્દ્યા વૈ માઽવૃષત સોઽનિન્દ્યૈર્વૃતો નાશકમપક્રમિતુમિતિ તસ્માદુ હાનિન્દ્યસ્ય વૃતો નાપક્રામેત્ત એતેન સદ્યઃક્રિયાઙ્ગિરસ આદિત્યાનયાજયન્ત્સ સદ્યઃક્રીઃ -

તેભ્યો વાચં દક્ષિણામાનયન્ । તાં ન પ્રત્યગૃહ્ણન્હાસ્યામહે યદિ પ્રતિગ્રહીષ્યામ ઇતિ તદુ તદ્યજ્ઞસ્ય કર્મ ન વ્યમુચ્યત યદ્દાક્ષિણમાસીત્ -

અથૈભ્યઃ સૂર્યં દક્ષિણામાનયન્ । તં પ્રત્યગૃહ્ણંસ્તસ્માદુ હ સ્માહુરઙ્ગિરસો વયં વા ઽઆર્ત્વિજીનાઃ સ્મો વયં દક્ષિણીયા અપિ વા અસ્માભિરેષ પ્રતિગૃહીતો યઽએષ તપતીતિ તસ્માત્સદ્યઃક્રિયોઽશ્વઃ શ્વેતો દક્ષિણા -

તસ્ય રુક્મઃ પુરસ્તાદ્ભવતિ । તદેતસ્ય રૂપં ક્રિયતે ય એષ તપતિ યદ્યશ્વં શ્વેતં ન વિન્દેદપિ ગૌરેવ શ્વેતઃ સ્યાત્તસ્ય રુક્મઃ પુરસ્તાદ્ભવતિ તદેતસ્ય રૂપં ક્રિયતે ય એષ તપતિ -

તેભ્યો હ વાક્ચુક્રોધ । કેન મદેષ શ્રેયાન્બન્ધુના કેના યદેતમ્પ્રત્યગ્રહીષ્ટ ન મામિતિ સા હૈભ્યોઽપચક્રામ સોભયાનન્તરેણ દેવાસુરાન્ત્સંયત્તાન્ત્સિંહી ભૂત્વાઽઽદદાના ચચાર તામુપૈવ દેવા અમન્ત્રયન્તોપાસુરા અગ્નિરેવ દેવાનાં દૂત આસ સહરક્ષા ઇત્યસુરરક્ષસામસુરાણામ્ -

સા દેવાનુપાવર્ત્સ્યન્ત્યુવાચ । યદ્વા ઉપાવર્તેય કિં મે તતઃ સ્યાદિતિ પૂર્વામેવ ત્વાગ્નેરાહુતિઃ પ્રાપ્સ્યતીત્યથ હૈષા દેવાનુવાચ યાં મયા કાં ચાશિષમાશાસિષ્યધ્વે સા વઃ સર્વા સમર્ધિષ્યત ઇતિ સૈવં દેવાનુપાવવર્ત -

સ યદ્ધાર્યમાણેઽગ્નૌ । ઉત્તરવેદિં વ્યાઘારયતિ યદેવૈનામદો દેવા અબ્રુવન્પૂર્વાં ત્વાગ્નેરાહુતિઃ પ્રાપ્સ્યતીતિ તદેવૈનામેતત્પૂર્વામગ્નેરાહુતિઃ પ્રાપ્નોતિ વાગ્ઘ્યેષા નિદાનેનાથ યદુત્તરવેદિમુપકિરતિ યજ્ઞસ્યૈવ સર્વત્વાય વાગ્ઘિ યજ્ઞો વાગુ હ્યેષા -

તાં વૈ યુગશમ્યેન વિમિમીતે । યુગેન યત્ર હરન્તિ શમ્યયા યતો હરન્તિ યુગશમ્યેન વૈ યોગ્યં યુઞ્જન્તિ સા યદેવાદઃ સિંહી ભૂત્વા શાન્તેવાચરત્તદેવૈનામેતદ્યજ્ઞે યુનક્તિ -

તસ્માન્નિવૃત્તદક્ષિણાં ન પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ । સિંહી હૈનં ભૂત્વા ક્ષિણોતિ નો હામા કુર્વીત સિંહી હૈવૈનં ભૂત્વા ક્ષિણોતિ નો હાન્યસ્મૈ દદ્યાદ્યજ્ઞં તદન્યત્રાત્મનઃ કુર્વીત તસ્માદ્યોઽસ્યાપિ પાપ ઇવ સમાનબન્ધુઃ સ્યાત્તસ્મા એનાં દદ્યાત્સ યદ્દદાતિ તદેનં સિંહી ભૂત્વા ન ક્ષિણોતિ યદુ સમાનબન્ધવે દદાતિ તદુ નાન્યત્રાત્મનઃ કુરુત એષો નિવૃત્તદક્ષિણાયૈ પ્રતિષ્ઠા -

અથ શમ્યાં ચ સ્ફ્યં ચાદત્તે । તદ્ય એષ પૂર્વાર્ધ્યઃ ઉત્તરાર્ધ્યઃ શઙ્કુર્ભવતિ તસ્માત્પ્રત્યઙ્પ્રક્રામતિ ત્રીન્વિક્રમાંસ્તચ્ચાત્વાલં પરિલિખતિ સા ચાત્વાલસ્ય માત્રા નાત્ર માત્રાઽસ્તિ યત્રૈવ સ્વયં મનસા મન્યેતાગ્રેણોત્કરં તચ્ચાત્વાલં પરિલિખેત્ -

સ વેદ્યન્તાત્ । ઉદીચીં શમ્યાં નિદધાતિ (દ્ર. કા.શ્રૌ.સૂ. ૫.૩.૨૦ , વા.સં. ૫.૯ મહીધરભા.) સ પરિલિખતિ તપ્તાયની મેઽસીતીમામેવૈતદાહાસ્યાં હિ તપ્ત એતિ -

અથ પુરસ્તાત્ । ઉદીચીં શમ્યાં નિદધાતિ સ પરિલિખતિ વિત્તાયની મેઽસીતીમામેવૈતદાહાસ્યાં હિ વિવિદાન એતિ -

અથાનુવેદ્યન્તમ્ । પ્રાચીં શમ્યાં નિદધાતિ સ પરિલિખત્યવતાન્મા નાથિતાદિતીમામેવૈતદાહ યત્ર નાથૈ તન્માવતાદિતિ-

અથોત્તરતઃ । પ્રાચીં શમ્યાં નિદધાતિ સ પરિલિખત્યવતાન્મા વ્યથિતાદિતીમામેવૈતદાહ યત્ર વ્યથૈ તન્માઽવતાદિતિ -

અથ હરતિ । યત્ર હરતિ તદગ્નીદુપસીદતિ સ વા અગ્નીનામેવ નામાનિ ગૃહ્ણન્હરતિ યાન્વા અમૂન્દેવા અગ્રેઽગ્નીન્હોત્રાય પ્રાવૃણત તે પ્રાધન્વંસ્ત ઇમા એવ પૃથિવીરુપાસર્પન્નિમામહૈવ દ્વે અસ્યાઃ પરે તેનૈવૈતાન્નિદાનેન હરતિ -

સ પ્રહરતિ વિદેદગ્નિર્નભો નામાગ્ને અઙ્ગિર આયુના નામ્નેહીતિ સ યત્પ્રાધન્વંસ્તદાયુર્દધાતિ તત્સમીરયતિ યોઽસ્યાં પૃથિવ્યામસીતિ યોઽસ્યામ્પૃથિવ્યામસીતિ હૃત્વા નિદધાતિ યત્તેઽનાધૃષ્ટં નામ યજ્ઞિયં તેન ત્વાઽઽદધ ઇતિ યત્તેઽનાધૃષ્ટં રક્ષોભિર્નામ યજ્ઞિયં તેન ત્વાઽઽદધ ઇત્યેવૈતદાહાનુ ત્વા દેવવીતય ઇતિ ચતુર્થં હરતિ દેવેભ્યસ્ત્વા જુષ્ટાં હરામીત્યેવૈતદાહ તાં વૈ ચતુઃસ્રક્તેશ્ચાત્વાલાદ્ધરતિ ચતસ્રો વૈ દિશઃ સર્વાભ્ય એવૈનામેતદ્દિગ્ભ્યો હરતિ -

અથાનુવ્યૂહતિ । સિંહ્યસિ સપત્નસાહી દેવેભ્યઃ કલ્પસ્વેતિ સા યદેવાદઃ સિંહી ભૂત્વા શાન્તેવાચરત્તદેવૈનામેતદાહ સિંહ્યસીતિ સપત્નસાહીતિ ત્વયા વયં સપત્નાન્પાપીયસઃ ક્રિયાસ્મેત્યેવૈતદાહ દેવેભ્યઃ કલ્પસ્વેતિ યોષા વા ઉત્તરવેદિસ્તામેવૈતદ્દેવેભ્યઃ કલ્પયતિ -

તાં વૈ યુગમાત્રીં વા સર્વતઃ કરોતિ । યજમાનસ્ય વા દશદશ પદાનિ દશાક્ષરા વૈ વિરાડ્વાગ્વૈ વિરાડ્વાગ્યજ્ઞો મધ્યે નાભિકામિવ કરોતિ સમાનત્રાસીનો વ્યાઘારયાણીતિ -

તામદ્ભિરભ્યુક્ષતિ । સા યદેવાદઃ સિંહી ભૂત્વા શાન્તેવાચરચ્છાન્તિરાપસ્તામદ્ભિઃ શમયતિ યોષા વા ઉત્તરવેદિસ્તામેવૈતદ્દેવેભ્યો હિન્વતિ તસ્માદદ્ભિરભ્યુક્ષતિ -

સોઽભ્યુક્ષતિ । સિંહ્યસિ સપત્નસાહી દેવેભ્યઃ શુન્ધસ્વેત્યથ સિકતાભિરનુવિકિરત્યલંકારો ન્વેવ સિકતા ભ્રાજન્ત ઇવ હિ સિકતા અગ્નેર્વા એતદ્વૈશ્વાનરસ્ય ભસ્મ યત્સિકતા અગ્નિં વા અસ્યામાધાસ્યન્ભવતિ તથો હૈનામગ્નિર્ન હિનસ્તિ તસ્માત્સિકતાભિરનુવિકિરતિ સોઽનુવિકિરતિ સિંહ્યસિ સપત્નસાહી દેવેભ્યઃ શુમ્ભસ્વેત્યથૈનાં છાદયતિ સા છન્નૈતાં રાત્રિં વસતિ -