શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.4.1

૩.૪.૧ આતિથ્યેષ્ટિઃ
શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાતિથ્યં બાહૂ પ્રાયણીયોદયનીયૌ । અભિતો વૈ શિરો બાહૂ ભવતસ્તસ્માદભિત આતિથ્યમેતે હવિષી ભવતઃ પ્રાયણીયશ્ચોદયનીયશ્ચ -

અથ યસ્માદાતિથ્યં નામ । અતિથિર્વા એષ એતસ્યાગચ્છતિ યત્સોમઃ ક્રીતસ્તસ્મા એતદ્યથા રાજ્ઞે વા બ્રાહ્મણાય વા મહોક્ષં વા મહાજં વા પચેત્તદહ માનુષં હવિર્દેવાનામેવમસ્મા એતદાતિથ્યં કરોતિ -

તદાહુઃ । પૂર્વોઽતીત્ય ગૃહ્ણીયાદિતિ યત્ર વા અર્હન્તમાગતં નાપચાયન્તિ ક્રુધ્યતિ વૈ સ તત્ર તથા હાપચિતો ભવતિ -

તદ્વા અન્યતર એવ વિમુક્તઃ સ્યાત્ । અન્યતરોઽવિમુક્તોઽથ ગૃહ્ણીયાત્સ યદન્યતરો વિમુક્તસ્તેનાગતો યદ્વન્યતરોઽવિમુક્તસ્તેનાપચિતઃ -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ વિમુચ્યૈવ પ્રપાદ્ય ગૃહ્ણીયાદ્યથા વૈ દેવાનાં ચરણં તદ્વા અનુ મનુષ્યાણાં તસ્માન્માનુષે યાવન્ન વિમુઞ્ચતે નૈવાસ્મૈ તાવદુદકં હરન્તિ નાપચિતિં કુર્વન્ત્યનાગતો હિ સ તાવદ્ભવત્યથ યદૈવ વિમુઞ્ચતેઽથાસ્મા ઉદકં હરન્ત્યથાપચિતિં કુર્વન્તિ તર્હિ હિ સ આગતો ભવતિ તસ્માદ્વિમુચ્યૈવ પ્રપાદ્ય ગૃહ્ણીયાત્ -

સ વૈ સંત્વરમાણ ઇવ ગૃહ્ણીયાત્ । તથા હાપચિતો ભવતિ તત્પત્ન્યન્વારભતે પર્યુહ્યમાણં વૈ યજમાનોઽન્વારભતેઽથાત્ર પત્ન્યુભયત એવૈતન્મિથુનેનાન્વારભેતે યત્ર વા અર્હન્નાગચ્છતિ સર્વગૃહ્યા ઇવ વૈ તત્ર ચેષ્ટન્તિ તથા હાપચિતો ભવતિ -

સ વા અન્યેનૈવ તતો યજુષા ગૃહ્ણીયાત્ । યેનો ચાન્યાનિ હવીંષ્યેકં વા એષ ભાગં ક્રીયમાણોઽભિક્રીયતે ચ્છન્દસામેવ રાજ્યાય ચ્છન્દસાં સામ્રાજ્યાય તસ્ય છન્દાંસ્યભિતઃ સાચયાનિ યથા રાજ્ઞોઽરાજાનો રાજકૃતઃ સૂતગ્રામણ્ય એવમસ્ય છન્દાંસ્યભિતઃ સાચયાનિ -

ન વૈ તદવકલ્પતે । યચ્છન્દોભ્ય ઇતિ કેવલં ગૃહ્ણીયાદ્યત્ર વા અર્હતે પચન્તિ તદભિતઃ સાચયોઽન્વાભક્તા ભવન્ત્યરાજાનો રાજકૃતઃ સૂતગ્રામણ્યસ્તસ્માદ્યત્રૈવૈતસ્યૈ ગૃહ્ણીયાત્તદેવ છન્દાંસ્યન્વાભજેત્ -

સ ગૃહ્ણાતિ । અગ્નેસ્તનૂરસિ વિષ્ણવે ત્વેત્યગ્નિર્વૈ ગાયત્રી તદ્ગાયત્રીમન્વાભજતિ -

સોમસ્ય તનૂરસિ વિષ્ણવે ત્વેતિ । ક્ષત્રં વૈ સોમઃ ક્ષત્રં ત્રિષ્ટુપ્તત્ત્રિષ્ટુભમન્વાભજતિ -

અતિથેરાતિથ્યમસિ વિષ્ણવે ત્વેતિ । સોઽસ્યોદ્ધારો યથા શ્રેષ્ઠસ્યોદ્ધાર એવમસ્યૈષ ઋતે ચ્છન્દોભ્યઃ -

શ્યેનાય ત્વા સોમભૃતે વિષ્ણવે ત્વેતિ । તદ્ગાયત્રીમન્વાભજતિ સા યદ્ગાયત્રી શ્યેનો ભૂત્વા દિવઃ સોમમાહરત્તેન સા શ્યેનઃ સોમભૃત્તેનૈવૈનામેતદ્વીર્યેણ દ્વિતીયમન્વાભજતિ -

અગ્નયે ત્વા રાયસ્પોષદે વિષ્ણવે ત્વેતિ । પશવો વૈ રાયસ્પોષઃ પશવો જગતી તજ્જગતીમન્વાભજતિ -

અથ યત્પઞ્ચ કૃત્વો ગૃહ્ણાતિ । સંવત્સરસમ્મિતો વૈ યજ્ઞઃ પઞ્ચ વા ઋતવઃ સંવત્સરસ્ય તં પઞ્ચભિરાપ્નોતિ તસ્માત્પઞ્ચ કૃત્વો ગૃહ્ણાત્યથ યદ્વિષ્ણવે ત્વા વિષ્ણવે ત્વેતિ ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણવે હિ ગૃહ્ણાતિ યો યજ્ઞાય ગૃહ્ણાતિ -

નવકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ । શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાતિથ્યં નવાક્ષરા વૈ ગાયત્ર્યષ્ટૌ તાનિ યાન્યન્વાહ પ્રણવો નવમઃ પૂર્વાર્ધો વૈ યજ્ઞસ્ય ગાયત્રી પૂર્વાર્ધ એષ યજ્ઞસ્ય તસ્માન્નવકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ -

કાર્ષ્મર્યમયાઃ પરિધયઃ । દેવા હ વા એતં વનસ્પતિષુ રાક્ષોઘ્નં દદૃશુર્યત્કાર્ષ્મર્યં શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાતિથ્યં નેચ્છિરો યજ્ઞસ્ય નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હિનસન્નિતિ તસ્માત્કાર્ષ્મર્યમયાઃ પરિધયો ભવન્તિ -

આશ્વવાલઃ પ્રસ્તરઃ । યજ્ઞો હ દેવેભ્યોઽપચક્રામ સોઽશ્વો ભૂત્વા પરાઙાવવર્ત તસ્ય દેવા અનુહાય વાલાનભિપેદુસ્તાનાલુલુપુસ્તાનાલુપ્ય સાર્ધં સંન્યાસુસ્તત એતા ઓષધયઃ સમભવન્યદશ્વવાલાઃ શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાતિથ્યં જઘનાર્ધો વાલા ઉભયત એવૈતદ્યજ્ઞં પરિગૃહ્ણાતિ યદાશ્વવાલાઃ પ્રસ્તરો ભવતિ -

ઐક્ષવ્યૌ વિધૃતી । નેદ્બર્હિશ્ચ પ્રસ્તરશ્ચ સંલુભ્યાત ઇત્યથોત્પૂયાજ્યં સર્વાણ્યેવ ચતુર્ગૃહીતાન્યાજ્યાનિ ગૃહ્ણાતિ ન હ્યત્રાનુયાજા ભવન્તિ -

આસાદ્ય હવીંષ્યગ્નિં મન્થતિ । શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાતિથ્યં જનયન્તિ વા એનમેતદ્યન્મન્થન્તિ શીર્ષતો વા અગ્રે જાયમાનો જાયતે શીર્ષત એવૈતદગ્રે યજ્ઞં જનયત્યગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા અગ્નૌ હિ સર્વાભ્યો દેવતાભ્યો જુહ્વતિ શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાતિથ્યં શીર્ષત એવૈતદ્યજ્ઞં સર્વાભિર્દેવતાભિઃ સમર્ધયતિ તસ્માદગ્નિં મન્થતિ -

સોઽધિમન્થનં શકલમાદત્તે । અગ્નેર્જનિત્રમસીત્યત્ર હ્યગ્નિર્જાયતે તસ્માદાહાગ્નેર્જનિત્રમસીતિ -

અથ દર્ભતરુણકે નિદધાતિ । વૃષણૌ સ્થ ઇતિ તદ્યાવેવેમૌ સ્ત્રિયૈ સાકંજાવેતાવેવૈતૌ -

અથાધરારણિં નિદધાતિ । ઉર્વશ્યસીત્યથોત્તરારણ્યાજ્યવિલાપનીમુપસ્પૃશત્યાયુરસીતિ તામભિનિદધાતિ પુરૂરવા અસીત્યુર્વશી વા અપ્સરાઃ પુરૂરવાઃ પતિરથ યત્તસ્માન્મિથુનાદજાયત તદાયુરેવમેવૈષ એતસ્માન્મિથુનાદ્યજ્ઞં જનયત્યથાહાગ્નયે મથ્યમાનાયાનુબ્રૂહીતિ -

સ મન્થતિ । ગાયત્રેણ ત્વા ચ્છન્દસા મન્થામિ ત્રૈષ્ટુભેન ત્વા ચ્છન્દસા મન્થામિ જાગતેન ત્વા ચ્છન્દસા મન્થામીતિ તં વૈ ચ્છન્દોભિરેવ મન્થતિ છન્દાંસિ મથ્યમાનાયાન્વાહ છન્દાંસ્યેવૈતદ્યજ્ઞમન્વાયાતયતિ યથામુમાદિત્યં રશ્મયો જાતાયાનુબ્રૂહીત્યાહ યદા જાયતે પ્રહ્રિયમાણાયેત્યનુપ્રહરન્ -

સોઽનુપ્રહરતિ । ભવતં નઃ સમનસૌ સચેતસાવરેપસૌ મા યજ્ઞં હિંસિષ્ટમ્મા યજ્ઞપતિં જાતવેદસૌ શિવૌ ભવતમદ્ય ન ઇતિ શાન્તિમેવાભ્યામેતદ્વદતિ યથા નાન્યોઽન્યં હિંસ્યાતામ્ -

અથ સ્રુવેણોપહત્યાજ્યમ્ । અગ્નિમભિજુહોત્યગ્નાવગ્નિશ્ચરતિ પ્રવિષ્ટ ઋષીણાં પુત્રો અભિશસ્તિપાવા સ નઃ સ્યોનઃ સુયજા યજેહ દેવેભ્યો હવ્યં સદમપ્રયુચ્છન્ત્સ્વાહેત્યાહુત્યૈ વા એતમજીજનત તમેતયાહુત્યાઽપ્રૈષીત્તસ્માદેવમભિજુહોતિ -

તદિડાન્તં ભવતિ । નાનુયાજાન્યજન્તિ શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાતિથ્યં પૂર્વાર્ધો વૈ શિરઃ પૂર્વાર્ધમેવૈતદ્યજ્ઞસ્યાભિસંસ્કરોતિ સ યદ્ધાનુયાજાન્યજેદ્યથા શીર્ષતઃ પર્યાહૃત્ય પાદૌ પ્રતિદધ્યાદેવં તત્તસ્માદિડાન્તં ભવતિ નાનુયાજાન્યજન્તિ -