Shatapatha Brahmana · Chapter 3.4.1

३.४.१ ātithyeṣṭiḥ
śiro vai yajñasyātithyaṃ bāhū prāyaṇīyodayanīyau / abhito vai śiro bāhū bhavatastasmādabhita ātithyamete haviṣī bhavataḥ prāyaṇīyaścodayanīyaśca -

atha yasmādātithyaṃ nāma / atithirvā eṣa etasyāgacchati yatsomaḥ krītastasmā etadyathā rājñe vā brāhmaṇāya vā mahokṣaṃ vā mahājaṃ vā pacettadaha mānuṣaṃ havirdevānāmevamasmā etadātithyaṃ karoti -

tadāhuḥ / pūrvo'tītya gṛhṇīyāditi yatra vā arhantamāgataṃ nāpacāyanti krudhyati vai sa tatra tathā hāpacito bhavati -

tadvā anyatara eva vimuktaḥ syāt / anyataro'vimukto'tha gṛhṇīyātsa yadanyataro vimuktastenāgato yadvanyataro'vimuktastenāpacitaḥ -

tadu tathā na kuryāt vimucyaiva prapādya gṛhṇīyādyathā vai devānāṃ caraṇaṃ tadvā anu manuṣyāṇāṃ tasmānmānuṣe yāvanna vimuñcate naivāsmai tāvadudakaṃ haranti nāpacitiṃ kurvantyanāgato hi sa tāvadbhavatyatha yadaiva vimuñcate'thāsmā udakaṃ harantyathāpacitiṃ kurvanti tarhi hi sa āgato bhavati tasmādvimucyaiva prapādya gṛhṇīyāt -

sa vai saṃtvaramāṇa iva gṛhṇīyāt / tathā hāpacito bhavati tatpatnyanvārabhate paryuhyamāṇaṃ vai yajamāno'nvārabhate'thātra patnyubhayata evaitanmithunenānvārabhete yatra vā arhannāgacchati sarvagṛhyā iva vai tatra ceṣṭanti tathā hāpacito bhavati -

sa vā anyenaiva tato yajuṣā gṛhṇīyāt / yeno cānyāni havīṃṣyekaṃ vā eṣa bhāgaṃ krīyamāṇo'bhikrīyate cchandasāmeva rājyāya cchandasāṃ sāmrājyāya tasya chandāṃsyabhitaḥ sācayāni yathā rājño'rājāno rājakṛtaḥ sūtagrāmaṇya evamasya chandāṃsyabhitaḥ sācayāni -

na vai tadavakalpate / yacchandobhya iti kevalaṃ gṛhṇīyādyatra vā arhate pacanti tadabhitaḥ sācayo'nvābhaktā bhavantyarājāno rājakṛtaḥ sūtagrāmaṇyastasmādyatraivaitasyai gṛhṇīyāttadeva chandāṃsyanvābhajet -

sa gṛhṇāti / agnestanūrasi viṣṇave tvetyagnirvai gāyatrī tadgāyatrīmanvābhajati -

somasya tanūrasi viṣṇave tveti / kṣatraṃ vai somaḥ kṣatraṃ triṣṭuptattriṣṭubhamanvābhajati -

atitherātithyamasi viṣṇave tveti / so'syoddhāro yathā śreṣṭhasyoddhāra evamasyaiṣa ṛte cchandobhyaḥ -

śyenāya tvā somabhṛte viṣṇave tveti / tadgāyatrīmanvābhajati sā yadgāyatrī śyeno bhūtvā divaḥ somamāharattena sā śyenaḥ somabhṛttenaivaināmetadvīryeṇa dvitīyamanvābhajati -

agnaye tvā rāyaspoṣade viṣṇave tveti / paśavo vai rāyaspoṣaḥ paśavo jagatī tajjagatīmanvābhajati -

atha yatpañca kṛtvo gṛhṇāti / saṃvatsarasammito vai yajñaḥ pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya taṃ pañcabhirāpnoti tasmātpañca kṛtvo gṛhṇātyatha yadviṣṇave tvā viṣṇave tveti gṛhṇāti viṣṇave hi gṛhṇāti yo yajñāya gṛhṇāti -

navakapālaḥ puroḍāśo bhavati / śiro vai yajñasyātithyaṃ navākṣarā vai gāyatryaṣṭau tāni yānyanvāha praṇavo navamaḥ pūrvārdho vai yajñasya gāyatrī pūrvārdha eṣa yajñasya tasmānnavakapālaḥ puroḍāśo bhavati -

kārṣmaryamayāḥ paridhayaḥ / devā ha vā etaṃ vanaspatiṣu rākṣoghnaṃ dadṛśuryatkārṣmaryaṃ śiro vai yajñasyātithyaṃ necchiro yajñasya nāṣṭrā rakṣāṃsi hinasanniti tasmātkārṣmaryamayāḥ paridhayo bhavanti -

āśvavālaḥ prastaraḥ / yajño ha devebhyo'pacakrāma so'śvo bhūtvā parāṅāvavarta tasya devā anuhāya vālānabhipedustānālulupustānālupya sārdhaṃ saṃnyāsustata etā oṣadhayaḥ samabhavanyadaśvavālāḥ śiro vai yajñasyātithyaṃ jaghanārdho vālā ubhayata evaitadyajñaṃ parigṛhṇāti yadāśvavālāḥ prastaro bhavati -

aikṣavyau vidhṛtī / nedbarhiśca prastaraśca saṃlubhyāta ityathotpūyājyaṃ sarvāṇyeva caturgṛhītānyājyāni gṛhṇāti na hyatrānuyājā bhavanti -

āsādya havīṃṣyagniṃ manthati / śiro vai yajñasyātithyaṃ janayanti vā enametadyanmanthanti śīrṣato vā agre jāyamāno jāyate śīrṣata evaitadagre yajñaṃ janayatyagnirvai sarvā devatā agnau hi sarvābhyo devatābhyo juhvati śiro vai yajñasyātithyaṃ śīrṣata evaitadyajñaṃ sarvābhirdevatābhiḥ samardhayati tasmādagniṃ manthati -

so'dhimanthanaṃ śakalamādatte / agnerjanitramasītyatra hyagnirjāyate tasmādāhāgnerjanitramasīti -

atha darbhataruṇake nidadhāti / vṛṣaṇau stha iti tadyāvevemau striyai sākaṃjāvetāvevaitau -

athādharāraṇiṃ nidadhāti / urvaśyasītyathottarāraṇyājyavilāpanīmupaspṛśatyāyurasīti tāmabhinidadhāti purūravā asītyurvaśī vā apsarāḥ purūravāḥ patiratha yattasmānmithunādajāyata tadāyurevamevaiṣa etasmānmithunādyajñaṃ janayatyathāhāgnaye mathyamānāyānubrūhīti -

sa manthati / gāyatreṇa tvā cchandasā manthāmi traiṣṭubhena tvā cchandasā manthāmi jāgatena tvā cchandasā manthāmīti taṃ vai cchandobhireva manthati chandāṃsi mathyamānāyānvāha chandāṃsyevaitadyajñamanvāyātayati yathāmumādityaṃ raśmayo jātāyānubrūhītyāha yadā jāyate prahriyamāṇāyetyanupraharan -

so'nupraharati / bhavataṃ naḥ samanasau sacetasāvarepasau mā yajñaṃ hiṃsiṣṭammā yajñapatiṃ jātavedasau śivau bhavatamadya na iti śāntimevābhyāmetadvadati yathā nānyo'nyaṃ hiṃsyātām -

atha sruveṇopahatyājyam / agnimabhijuhotyagnāvagniścarati praviṣṭa ṛṣīṇāṃ putro abhiśastipāvā sa naḥ syonaḥ suyajā yajeha devebhyo havyaṃ sadamaprayucchantsvāhetyāhutyai vā etamajījanata tametayāhutyā'praiṣīttasmādevamabhijuhoti -

tadiḍāntaṃ bhavati / nānuyājānyajanti śiro vai yajñasyātithyaṃ pūrvārdho vai śiraḥ pūrvārdhamevaitadyajñasyābhisaṃskaroti sa yaddhānuyājānyajedyathā śīrṣataḥ paryāhṛtya pādau pratidadhyādevaṃ tattasmādiḍāntaṃ bhavati nānuyājānyajanti -