શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.2.4

૩.૨.૪ સોમક્રયણવિધિઃ
દિવિ વૈ સોમ આસીત્ । અથેહ દેવાસ્તે દેવા અકામયન્તા નઃ સોમો ગચ્છેત્તેનાગતેન યજેમહીતિ ત એતે માયે અસૃજન્ત સુપર્ણીં ચ કદ્રૂં ચ તદ્ધિષ્ણ્યાનાં બ્રાહ્મણે વ્યાખ્યાયતે સૌપર્ણીકાદ્રવં યથા તદાસ -

તેભ્યો ગાયત્રી સોમમચ્છાપતત્ । તસ્યા આહરન્ત્યૈ ગન્ધર્વો વિશ્વાવસુઃ પર્યમુષ્ણાત્તે દેવા અવિદુઃ પ્રચ્યુતો વૈ પરસ્તાત્સોમોઽથ નો નાગચ્છતિ ગન્ધર્વા વૈ પર્યમોષિષુરિતિ -

તે હોચુઃ । યોષિત્કામા વૈ ગન્ધર્વા વાચમેવૈભ્યઃ પ્રહિણવામ સા નઃ સહ સોમેનાગમિષ્યતીતિ તેભ્યો વાચં પ્રાહિણ્વન્ત્સૈનાન્ત્સહ સોમેનાગચ્છત્ -

તે ગન્ધર્વા અન્વાગત્યાબ્રુવન્ । સોમો યુષ્માકં વાગેવાસ્માકમિતિ તથેતિ દેવા અબ્રુવન્નિહો ચેદાગાન્મૈનામભીષહે વ નૈષ્ટ વિહ્વયામહા ઇતિ તાં વ્યહ્વયન્ત -

તસ્યૈ ગન્ધર્વાઃ । વેદાનેવ પ્રોચિર ઇતિ વૈ વયં વિદ્મેતિ વયં વિદ્મેતિ -

અથ દેવાઃ । વીણામેવ સૃષ્ટ્વા વાદયન્તો નિગાયન્તો નિષેદુરિતિ વૈ વયં ગાસ્યામ ઇતિ ત્વા પ્રમોદયિષ્યામહ ઇતિ સા દેવાનુપાવવર્ત સા વૈ સા તન્મોઘમુપાવવર્ત યા સ્તુવદ્ભ્યઃ શંસદ્ભ્યો નૃત્તં ગીતમુપાવવર્ત તસ્માદપ્યેતર્હિ મોઘસંહિતા એવ યોષા એવં હિ વાગુપાવર્તત તામુ હ્યન્યા અનુ યોષાસ્તસ્માદ્ય એવ નૃત્યતિ યો ગાયતિ તસ્મિન્નેવૈતા નિમિશ્લતમા ઇવ -

તદ્વા એતદુભયં દેવેષ્વાસીત્ । સોમશ્ચ વાક્ચ સ યત્સોમં ક્રીણાત્યાગત્યા ઽએવાગતેન યજા ઇત્યનાગતેન હ વૈ સ સોમેન યજતે યોઽક્રીતેન યજતે -

અથ યદ્ધ્રુવાયામાજ્યં પરિશિષ્ટં ભવતિ । તજ્જુહ્વાં ચતુષ્કૃત્વો વિગૃહ્ણાતિ બર્હિષા હિરણ્યં પ્રબધ્યાવધાય જુહોતિ કૃત્સ્નેન પયસા જુહવાનીતિ સમાનજન્મ વૈ પયશ્ચ હિરણ્યં ચોભયં હ્યગ્નિરેતસમ્ -

સ હિરણ્યમવદધાતિ । એષા તે શુક્ર તનૂરેતદ્વર્ચ ઇતિ વર્ચો વા એતદ્યદ્ધિરણ્યં તયા સમ્ભવ ભ્રાજં ગચ્છેતિ સ યદાહ તયા સમ્ભવેતિ તયા સમ્પૃચ્યસ્વેત્યેવૈતદાહ ભ્રાજં ગચ્છેતિ સોમો વૈ ભ્રાટ્ સોમં ગચ્છેત્યેવૈતદાહ -

તાં યથૈવાદો દેવાઃ । પ્રાહિણ્વન્ત્સોમમચ્છૈવમેવૈનામેષ એતત્પ્રહિણોતિ સોમમચ્છ વાગ્વૈ સોમક્રયણી નિદાનેન તામેતયાઽઽહુત્યા પ્રીણાતિ પ્રીતયા સોમં ક્રીણાનીતિ -

સ જુહોતિ । જૂરસીત્યેતદ્ધ વા અસ્યા એકં નામ યજ્જૂરસીતિ ધૃતા મનસેતિ મનસા વા ઇયં વાગ્ધૃતા મનો વા ઇદં પુરસ્તાદ્વાચ ઇત્થં વદ મૈતદ્વાદીરિત્યલગ્લામિવ હ વૈ વાગ્વદેદ્યન્મનો ન સ્યાત્તસ્માદાહ ધૃતા મનસેતિ -

જુષ્ટા વિષ્ણવ ઇતિ । જુષ્ટા સોમાયેત્યેવૈતદાહ યમચ્છેમ ઇતિ તસ્યાસ્તે સત્યસવસઃ પ્રસવ ઇતિ સત્યપ્રસવા ન એધિ સોમં નોઽચ્છેહીત્યેવૈતદાહ તન્વો યન્ત્રમશીય સ્વાહેતિ સ હ વૈ તન્વો યન્ત્રમશ્નુતે યો યજ્ઞસ્યોદૃચં ગચ્છતિ યજ્ઞસ્યોદૃચં ગચ્છાનીત્યેવૈતદાહ -

અથ હિરણ્યમપોદ્ધરતિ । તન્મનુષ્યેષુ હિરણ્યં કરોતિ સ યત્સહિરણ્યં જુહુયાત્પરાગુ હૈવૈતન્મનુષ્યેભ્યો હિરણ્યં પ્રવૃઞ્જ્યાત્તન્ન મનુષ્યેષુ હિરણ્યમભિગમ્યેત -

સોઽપોદ્ધરતિ । શુક્રમસિ ચન્દ્રમસ્યમૃતમસિ વૈશ્વદેવમસીતિ કૃત્સ્નેન પયસા હુત્વા યદેવૈતત્તદાહ શુક્રમસીતિ શુક્રં હ્યેતચ્ચન્દ્રમસીતિ ચન્દ્રં હ્યેતદમૃતમસીત્યમૃતં હ્યેતદ્વૈશ્વદેવમસીતિ વૈશ્વદેવં હ્યેતત્પ્રમુચ્ય તૃણં બર્હિષ્યપિસૃજતિ સૂત્રેણ હિરણ્યં પ્રબધ્નીતે -

અથાપરં ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વા । અન્વારભસ્વ યજમાનેત્યાહાપોર્ણુવન્તિ શાલાયૈ દ્વારે દક્ષિણતઃ સોમક્રયણ્યુપતિષ્ઠતે તત્પ્રહિતામેવૈનામેતત્સતીમ્પ્રાહૈષીદ્વાગ્વૈ સોમક્રયણી નિદાનેન તામેતયાહુત્યાઽપ્રૈષીત્પ્રીતયા સોમં ક્રીણાનીતિ -

અથોપનિષ્ક્રમ્યાભિમન્ત્રયતે । ચિદસિ મનાસીતિ ચિત્તં વા ઇદં મનો વાગનુવદતિ ધીરસિ દક્ષિણેતિ ધિયાધિયા હ્યેતયા મનુષ્યા જુજ્યૂષન્ત્યનૂક્તેનેવ પ્રકામોદ્યેનેવ ગાથાભિરિવ તસ્માદાહ ધીરસીતિ દક્ષિણેતિ દક્ષિણા હ્યેષા ક્ષત્રિયાઽસિ યજ્ઞિયાઽસીતિ ક્ષત્રિયા હ્યેષા યજ્ઞિયા હ્યેષાઽદિતિરસ્યુભયતઃશીર્ષ્ણીતિ સ યદેનયા સમાનં સદ્વિપર્યાસં વદતિ યદપરં તત્પૂર્વં કરોતિ યત્પૂર્વંતદપરં તેનોભયતઃશીર્ષ્ણી તસ્માદાહાદિતિરસ્યુભયતઃશીર્ષ્ણીતિ -

સા નઃ સુપ્રાચી સુપ્રતીચ્યેધીતિ । સુપ્રાચી ન એધિ સોમં નોઽચ્છેહીત્યેવૈતદાહ સુપ્રતીચી ન એધિ સોમેન નઃ સહ પુનરેહીત્યેવૈતદાહ તસ્માદાહ સા નઃ સુપ્રાચી સુપ્રતીચ્યેધીતિ -

મિત્રસ્ત્વા પદિ બધ્નીતામિતિ । વરુણ્યા વા એષા યદ્રજ્જુઃ સા યદ્રજ્જ્વાઽભિહિતા સ્યાદ્વરુણ્યા સ્યાદ્યદ્વનભિહિતા સ્યાદયતેવ સ્યાદેતદ્વા અવરુણ્યં યન્મૈત્રં સા યથા રજ્જ્વાભિહિતા યતૈવમસ્યૈતદ્ભવતિ યદાહ મિત્રસ્ત્વા પદિ બધ્નીતામિતિ -

પૂષાઽધ્વનસ્પાત્વિતિ । ઇયં વૈ પૃથિવી પૂષા યસ્ય વા ઇયમધ્વન્ગોપ્ત્રી ભવતિ તસ્ય ન કા ચન હ્વલા ભવતિ તસ્માદાહ પૂષાઽધ્વનસ્પાત્વિતિ -

ઇન્દ્રાયાધ્યક્ષાયેતિ । સ્વધ્યક્ષાઽસદિત્યેવૈતદાહ યદાહેન્દ્રાયાધ્યક્ષાયેત્યનુ માતા મન્યતામનુ પિતાઽનુ ભ્રાતા સગર્ભ્યોઽનુ સખા સયૂથ્ય ઇતિ સા યત્તે જન્મ તેન નોઽનુમતા સોમમચ્છેહીત્યેવૈતદાહ સા દેવિ દેવમચ્છેહીતિ દેવી હ્યેષા દેવમચ્છૈતિ યદ્વાક્સોમં તસ્માદાહ સા દેવિ દેવમચ્છેહીતીન્દ્રાય સોમમિતીન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા તસ્માદાહેન્દ્રાય સોમમિતિ રુદ્રસ્ત્વાઽઽવર્તયત્વિત્યપ્રણાશાયૈ તદાહ રુદ્રં હિ નાતિ પશવઃ સ્વસ્તિ સોમસખા પુનરેહીતિ સ્વસ્તિ નઃ સોમેન સહ પુનરેહીત્યેવૈતદાહ -

તાં યથૈવાદો દેવાઃ । પ્રાહિણ્વન્ત્સોમમચ્છ સૈનાન્ત્સહ સોમેનાગચ્છદેવમેવૈનામેષ એતત્પ્રહિણોતિ સોમમચ્છ સૈનં સહ સોમેનાગચ્છતિ -

તં યથૈવાદો દેવાઃ । વ્યહ્વયન્ત ગન્ધર્વૈઃ સા દેવાનુપાવર્તતૈવમેવૈનામેતદ્યજમાનો વિહ્વયતે સા યજમાનમુપાવર્તતે તામુદીચીમત્યાકુર્વન્ત્યુદીચી હિ મનુષ્યાણાં દિક્સોઽ એવ યજમાનસ્ય તસ્માદુદીચીમત્યાકુર્વન્તિ -