શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.2.3

૩.૨.૩.પ્રાયણીયદેવતાવિધિઃ
આદિત્યં ચરું પ્રાયણીયં નિર્વપતિ । દેવા હ વા અસ્યાં યજ્ઞં તન્વાના ઇમાં યજ્ઞાદન્તરીયુઃ સા હૈષામિયં યજ્ઞં મોહયાંચકાર કથં નુ મયિ યજ્ઞં તન્વાના માં યજ્ઞાદન્તરીયુરિતિ તં હ યજ્ઞં ન પ્રજજ્ઞુઃ -

તે હોચુઃ । યન્ન્વસ્યામેવ યજ્ઞમતંસ્મહિ કથં નુ નોઽમહત્કથં ન પ્રજાનીમ ઇતિ -

તે હોચુઃ । અસ્યામેવ યજ્ઞં તન્વાના ઇમાં યજ્ઞાદન્તરગામ સા ન ઇયમેવ યજ્ઞમમૂમુહદિમામેવોપધાવામેતિ -

તે હોચુઃ । યન્નુ ત્વય્યેવ યજ્ઞમતંસ્મહિ કથં નુ નોઽમુહત્કથં ન પ્રજાનીમ ઇતિ -

સા હોવાચ । મય્યેવ યજ્ઞં તન્વાના માં યજ્ઞાદન્તરગાત સા વોઽહમેવ યજ્ઞમમૂમુહં ભાગં નુ મે કલ્પયતાથ યજ્ઞં દ્રક્ષ્યથાથ પ્રજ્ઞાસ્યથેતિ -

તથેતિ દેવા અબ્રુવન્ । તવૈવ પ્રાયણીયસ્તવોદયનીય ઇતિ તસ્માદેષ આદિત્ય એવ પ્રાયણીયો ભવત્યાદિત્ય ઉદયનીય ઇયં હ્યેવાદિતિસ્તતો યજ્ઞમપશ્યંસ્તમતન્વત -

સ યદાદિત્યં ચરું પ્રાયણીયં નિર્વપતિ । યજ્ઞસ્યૈવ દૃષ્ટ્યૈ યજ્ઞં દૃષ્ટ્વા ક્રીણાનિ તં તનવા ઇતિ તસ્માદાદિત્યં ચરું પ્રાયણીયં નિર્વપતિ તદ્વૈ નિરુપ્તં હવિરાસીદનિષ્ટા દેવતા -

અથૈભ્યઃ પથ્યા સ્વસ્તિઃ પ્રારોચત । તામયજન્વાગ્વૈ પથ્યાસ્વસ્તિર્વાગ્યજ્ઞસ્તદ્યજ્ઞમપશ્યંસ્તમતન્વત -

અથૈભ્યોઽગ્નિઃ પ્રારોચત । તમયજન્ત્સ યદાગ્નેયં યજ્ઞસ્યાસીત્તદપશ્યન્યદ્વૈ શુષ્કં યજ્ઞસ્ય તદાગ્નેયં તદપશ્યંસ્તદતન્વત -

અથૈભ્યઃ સોમઃ પ્રારોચત । તમયજન્ત્સ યત્સૌમ્યં યજ્ઞસ્યાસીત્તદપશ્યન્યદ્વા આર્દ્રં યજ્ઞસ્ય તત્સૌમ્યં તદપશ્યંસ્તદતન્વત -

અથૈભ્યઃ સવિતા પ્રારોચત । તમયજન્પશવો વૈ સવિતા પશવો યજ્ઞસ્તદ્યજ્ઞમપશ્યંસ્તમતન્વતાથ યસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્નિરુપ્તમાસીત્તામયજન્ -

તા વા એતાઃ । પઞ્ચ દેવતા યજતિ યો વૈ સ યજ્ઞો મુગ્ધ આસીત્પાઙ્ક્તો વૈ સ આસીત્તમેતાભિઃ પઞ્ચભિર્દેવતાભિઃ પ્રાજાનન્ -

ઋતવો મુગ્ધા આસન્પઞ્ચ । તાનેતાભિરેવ પઞ્ચભિર્દેવતાભિઃ પ્રાજાનન્ -

દિશો મુગ્ધા આસન્પઞ્ચ । તા એતાભિરેવ પઞ્ચભિર્દેવતાભિઃ પ્રાજાનન્ -

ઉદીચીમેવ દિશમ્ પથ્યયા સ્વસ્ત્યા પ્રાજાનંસ્તસ્માદત્રોત્તરા હિ વાગ્વદતિ કુરુપઞ્ચાલત્રા વાગ્ઘ્યેષા નિદાનેનોદીચીં હ્યેતયા દિશં પ્રાજાનન્નુદીચી હ્યેતસ્યૈ દિક્ -

પ્રાચીમેવ દિશમ્ । અગ્નિના પ્રાજાનંસ્તસ્માદગ્નિં પશ્ચાત્પ્રાઞ્ચમુદ્ધૃત્યોપાસતે પ્રાચીં હ્યેતેન દિશં પ્રાજાનન્પ્રાચી હ્યેતસ્ય દિક્ -

દક્ષિણામેવ દિશમ્ સોમેન પ્રાજાનંસ્તસ્માત્સોમં ક્રીતં દક્ષિણા પરિવહન્તિ તસ્માદાહુઃ પિતૃદેવત્યઃ સોમ ઇતિ દક્ષિણાં હ્યેતેન દિશં પ્રાજાનન્દક્ષિણા હ્યેતસ્ય દિક્ -

પ્રતીચીમેવ દિશમ્ સવિત્રા પ્રાજાનન્નેષ વૈ સવિતા ય એષ તપતિ તસ્માદેષ પ્રત્યઙ્ઙેતિ પ્રતીચીં હ્યેતેન દિશં પ્રાજાનન્પ્રતીચી હ્યેતસ્ય દિક્ -

ઊર્ધ્વામેવ દિશમ્ । અદિત્યા પ્રાજાનન્નિયં વા અદિતિસ્તસ્માદસ્યામૂર્ધ્વા ઓષધયો જાયન્ત ઊર્ધ્વા વનસ્પતય ઊર્ધ્વાં હ્યેતયા દિશં પ્રાજાનન્નૂર્ધ્વા હ્યેતસ્યૈ દિક્ -

શિરો વૈ યજ્ઞસ્યાતિથ્યમ્ । બાહૂ પ્રાયણીયોદયનીયાવભિતો વૈ શિરો બાહૂ ભવતસ્તસ્માદભિત આતિથ્યમેતે હવિષી ભવતઃ પ્રાયણીયશ્ચોદયનીયશ્ચ -

તદાહુઃ । યદેવ પ્રાયણીયે ક્રિયેત તદુદયનીયે ક્રિયેત યદેવ પ્રાયણીયસ્ય બર્હિર્ભવતિ તદુદયનીયસ્ય બર્હિર્ભવતીતિ તદપોદ્ધૃત્ય નિદધાતિ તાં સ્થાલીં સક્ષામકર્ષાં પ્રમૃજ્ય મેક્ષણં નિદધાતિ ય એવ પ્રાયણીયસ્યર્ત્વિજો ભવન્તિ ત ઉદયનીયસ્યર્ત્વિજો ભવન્તિ તદ્યદેતત્સમાનં યજ્ઞે ક્રિયતે તેન બાહૂ સદૃશૌ તેન સરૂપૌ -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ । કામમેવૈતદ્બર્હિરનુપ્રહરેદેવં મેક્ષણં નિર્ણિજ્ય સ્થાલીં નિદધ્યાદ્ય એવ પ્રાયણીયસ્યર્ત્વિજો ભવન્તિ ત ઉદયનીયસ્યર્ત્વિજો ભવન્તિ યદ્યુ તે વિપ્રેતાઃ સ્યુરપ્યન્ય એવ સ્યુઃ સ યદ્વૈ સમાનીર્દેવતા યજતિ સમાનાનિ હવીંષિ ભવન્તિ તેનૈવ બાહૂ સદૃશૌ તેન સરૂપૌ -

સ વૈ પઞ્ચ પ્રાયણીયે દેવતા યજતિ । પઞ્ચોદયનીયે તસ્માત્પઞ્ચેત્થાદઙ્ગુલયઃ પઞ્ચેત્થાત્તચ્છમ્ય્વન્તં ભવતિ ન પત્નીઃ સંયાજયન્તિ પૂર્વાર્ધં વા અન્વાત્મનો બાહૂ પૂર્વાર્ધમેવૈતદ્યજ્ઞસ્યાભિસંસ્કરોતિ તસ્માચ્છમ્ય્વન્તં ભવતિ ન પત્નીઃ સંયાજયન્તિ -