શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 3.2-2

૩.૨.૧ અથ કૃષ્ણાજિનદીક્ષા
દક્ષિણેનાહવનીયં પ્રાચીનગ્રીવે કૃષ્ણાજિને ઉપસ્તૃણાતિ । તયોરેનમધિ દીક્ષયતિ યદિ દ્વે ભવતસ્તદનયોર્લોકયો રૂપં તદેનમનયોર્લોકયોરધિ દીક્ષયતિ -

સમ્બદ્ધાન્તે ભવતઃ । સમ્બદ્ધાન્તાવિવ હીમૌ લોકૌ તર્દ્મસમુતે પશ્ચાદ્ભવતસ્તદિમાવેવ લોકૌ મિથુનીકૃત્ય તયોરેનમધિ દીક્ષયતિ -

યદ્યુ એક ભવતિ । તદેષાં લોકાનાં રૂપં તદેનમેષુ લોકેષ્વધિ દીક્ષયતિ યાનિ શુક્લાનિ તાનિ દિવો રૂપં યાનિ કૃષ્ણાનિ તાન્યસ્યૈ યદિ વેતરથા યાન્યેવ કૃષ્ણાનિ તાનિ દિવો રૂપં યાનિ શુક્લાનિ તાન્યસ્યૈ યાન્યેવ બભ્રૂણીવ હરીણિ તાન્યન્તરિક્ષસ્ય રૂપં તદેનમેષુ લોકેષ્વધિ દીક્ષયતિ -

અન્તકમુ તર્હિ પશ્ચાત્પ્રત્યસ્યેત્ । તદિમાનેવ લોકાન્મિથુનીકૃત્ય તેષ્વેનમધિદીક્ષયતિ -

અથ જઘનેન કૃષ્ણાજિને પશ્ચાત્ પ્રાઙ્જાન્વાક્ન ઉપવિશતિ સ યત્ર શુક્લાનાં ચ કૃષ્ણાનાં ચ સંધિર્ભવતિ તદેવમનિમૃશ્ય જપત્યૃસામયોઃ શિલ્પે સ્થ ઇતિ યદ્વૈ પ્રતિરૂપં તચ્છિલ્પમૃચાં ચ સામ્નાં ચ પ્રતિરૂપે સ્થ ઇત્યેવૈતદાહ -

તે વામારભ ઇતિ । ગર્ભો વા એષ ભવતિ યો દીક્ષતે સ છન્દાંસિ પ્રવિશતિ તસ્માન્ન્યક્નાઙ્ગુલિરિવ ભવતિ ન્યક્નાઙ્ગુલય ઇવ હિ ગર્ભાઃ -

સ યદાહ । તે વામારભ ઇતિ તે વાં પ્રવિશામીત્યેવૈતદાહ તે મા પાતમાઽસ્ય યજ્ઞસ્યોદૃચ ઇતિ તે મા ગોપાયતમાસ્ય યજ્ઞસ્ય સંસ્થાયા ઇત્યેવૈતદાહ -

અથ દક્ષિણેન જાનુનારોહતિ । શર્માસિ શર્મ મે યચ્છેતિ ચર્મ વા એતત્કૃષ્ણસ્ય તદસ્ય તન્માનુષં શર્મ દેવત્રા તસ્માદાહ શર્માસિ શર્મ મે યચ્છેતિ નમસ્તે અસ્તુ મા મા હિંસીરિતિ શ્રેયાંસં વા એષ ઉપાધિરોહતિ યો યજ્ઞં યજ્ઞો હિ કૃષ્ણાજિનં તસ્મા એવૈતદ્યજ્ઞાય નિહ્નુતે તથો હૈનમેષ યજ્ઞો ન હિનસ્તિ તસ્માદાહ નમસ્તે અસ્તુ મા મા હિંસીરિતિ -

સ વૈ જઘનાર્ધ ઇવૈવાગ્ર આસીત । અથ યદગ્ર એવ મધ્ય ઉપવિશેદ્ય એનં તત્રાનુષ્ઠ્યા હરેદ્દ્રપ્સ્યતિ વા પ્ર વા પતિષ્યતીતિ તથા હૈવ સ્યાત્તસ્માજ્જઘનાર્ધ ઇવૈવાગ્ર આસીત -

અથ મેખલાં પરિહરતે । અઙ્ગિરસો હ વૈ દીક્ષિતાનબલ્યમવિન્દત્તેનાન્યદ્વ્રતાદશનમવાકલ્પયંસ્ત એતામૂર્જમપશ્યન્ત્સમાપ્તિં તાં મધ્યત આત્મન ઊર્જમદધત સમાપ્તિં તયા સમાપ્નુવંસ્તથો એવૈષ એતાં મધ્યત આત્મન ઊર્જં ધત્તે સમાપ્તિં તયા સમાપ્નોતિ -

સા વૈ શાણી ભવતિ । મૃદ્વ્યસદિતિ ન્વેવ શાણી યત્ર વૈ પ્રજાપતિરજાયત ગર્ભો ભૂત્વૈતસ્માદ્યજ્ઞાત્તસ્ય યન્નેદિષ્ઠમુલ્બમાસીત્તે શણાસ્તસ્માત્તે પૂતયો વાન્તિ યદ્વસ્ય જરાય્વાસીત્તદ્દીક્ષિતવસનમન્તરં વા ઉલ્બં જરાયુણો ભવતિ તસ્માદેષાન્તરા વાસસો ભવતિ સ યથૈવાતઃ પ્રજાપતિરજાયત ગર્ભો ભૂત્વૈતસ્માદ્યજ્ઞાદેવમેવૈષોઽતો જાયતે ગર્ભો ભૂત્વૈતસ્માદ્યજ્ઞાત્ -

સા વૈ ત્રિવૃદ્ભવતિ । ત્રિવૃદ્ધ્યન્નં પશવો હ્યન્નં પિતા માતા યજ્જાયતે તત્તૃતીયં તસ્માત્ત્રિવૃદ્ભવતિ -

મુઞ્જવલ્શેનાન્વસ્તા ભવતિ । વજ્રો વૈ શરો વિરક્ષસ્તાયૈ સ્તુકાસર્ગં સૃષ્ટા ભવતિ સા યત્પ્રસલવિ સૃષ્ટા સ્યાદ્યથેદમન્યા રજ્જવો માનુષી સ્યાદ્યદ્વપસલવિ સૃષ્ટા સ્યાત્પિતૃદેવત્યા સ્યાત્તસ્માત્સ્તુકાસર્ગં સૃષ્ટા ભવતિ -

તાં પરિહરતે । ઊર્ગસ્યાઙ્ગિરસીત્યઙ્ગિરસો હ્યેતામૂર્જમપશ્યન્નૂર્ણમ્રદા ઊર્જમ્મયિ ધેહીતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ -

અથ નીવિમુદ્ગૂહતે । સોમસ્ય નીવિરસીત્યદીક્ષિતસ્ય વા અસ્યૈષાગ્રે નીવિર્ભવત્યથાત્ર દીક્ષિતસ્ય સોમસ્ય તસ્માદાહ સોમસ્ય નીવિરસીતિ -

અથ પ્રોર્ણુતે । ગર્ભો વા એષ ભવતિ યો દીક્ષતે પ્રાવૃતા વૈ ગર્ભો ઉલ્બેનેવ જરાયુણેવ તસ્માદ્વૈ પ્રોર્ણુતે -

સ પ્રોર્ણુતે । વિષ્ણોઃ શર્માસિ શર્મ યજમાનસ્યેત્યુભયં વા એષોઽત્ર ભવતિ યો દીક્ષતે વિષ્ણુશ્ચ યજમાનશ્ચ યદહ દીક્ષતે તદ્વિષ્ણુર્ભવતિ યદ્યજતે તદ્યજમાનસ્તસ્માદાહ વિષ્ણોઃ શર્માસિ શર્મ યજમાનસ્યેતિ -

અથ કૃષ્ણવિષાણાં સિચિ બધ્નીતે । દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચોભયે પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતેઃ પિતુર્દાયમુપેયુર્મન એવ દેવા ઉપાયન્વાચમસુરા યજ્ઞમેવ તદ્દેવા ઉપાયન્વાચમસુરા અમૂમેવ દેવા ઉપાયન્નિમામસુરાઃ -

તે દેવા યજ્ઞમબ્રુવન્ । યોષા વા ઇયં વાગુપમન્ત્રયસ્વ હ્વયિષ્યતે વૈ ત્વેતિ સ્વયં વા હૈવૈક્ષત યોષા વા ઇયં વાગુપમન્ત્રયૈ હ્વયિષ્યતે વૈ મેતિ તામુપામન્ત્રયત સા હાસ્મા આરકાદિવૈવાગ્ર આસૂયત્તસ્માદુ સ્ત્રીપુંસોપમન્ત્રિતારકાદિવૈવાગ્રેઽસૂયતિ સ હોવાચારકાદિવ વૈ મ આસૂયીદિતિ -

તે હોચુઃ । ઉપૈવ ભગવો મન્ત્રયસ્વ હ્વયિષ્યતે વૈ ત્વેતિ તામુપામન્ત્રયત સા હાસ્મૈ નિપલાશમિવોવાદ તસ્માદુ સ્ત્રી પુંસોપમન્ત્રિતા નિપલાશમિવૈવ વદતિ સ હોવાચ નિપલાશમિવ વૈ મેઽવાદીદિતિ -

તે હોચુઃ । ઉપૈવ ભગવો મન્ત્રયસ્વ હ્વયિષ્યતે વૈ ત્વેતિ તામુપામન્ત્રયત સા હૈનં જુહુવે તસ્માદુ સ્ત્રી પુમાંસં હ્વયત એવોત્તમં સ હોવાચાહ્વત વૈ મેતિ -

તે દેવા ઈક્ષાંચક્રિરે । યોષા વા ઇયં વાગ્યદેનં ન યુવિતેહૈવ મા તિષ્ઠન્તમભ્યેહીતિ બ્રૂહિ તાં તુ ન આગતાં પ્રતિપ્રબ્રૂતાદિતિ સા હૈનં તદેવ તિષ્ઠન્તમભ્યેયાય તસ્માદુ સ્ત્રી પુમાંસં સંસ્કૃતે તિષ્ઠન્તમભ્યૈતિ તાં હૈભ્ય આગતાં પ્રતિપ્રોવાચેયં વા આગાદિતિ -

તાં દેવાઃ । અસુરેભ્યોઽન્તરાયંસ્તાં સ્વીકૃત્યાગ્નાવેવ પરિગૃહ્ય સર્વહુતમજુહવુરાહુતિર્હિ દેવાનાં સ યામેવામૂમનુષ્ટુભા જુહવુસ્તદેવૈનાં તદ્દેવાઃ સ્વ્યકુર્વત તેઽસુરા આત્તવચસો હેઽલવો હેઽલવ ઇતિ વદન્તઃ પરાબભૂવુઃ -

તત્રૈતામપિ વાચમૂદુઃ । ઉપજિજ્ઞાસ્યાં સ મ્લેચ્છસ્તસ્માન્ન બ્રાહ્મણો મ્લેચ્છેદસુર્યા હૈષા વાક્।એવમેવૈષ દ્વિષતાં સપત્નાનામાદત્તે વાચં તેઽસ્યાત્તવચસઃ પરાભવન્તિ ય એવમેતદ્વેદ -

સોઽયં યજ્ઞો વાચમભિદધ્યૌ । મિથુન્યેનયા સ્યામિતિ તાં સંબભૂવ -

ઇન્દ્રો હ વા ઈક્ષાંચક્રે । મહદ્વા ઇતોઽભ્વં જનિષ્યતે યજ્ઞસ્ય ચ મિથુનાદ્વાચશ્ચ યન્મા તન્નાભિભવેદિતિ સ ઇન્દ્ર એવ ગર્ભો ભૂત્વૈતન્મિથુનમ્પ્રવિવેશ -

સ હ સંવત્સરે જાયમાન ઈક્ષાંચક્રે । મહાવીર્યા વા ઇયં યોનિર્યા મામદીધરત યદ્વૈ મેતો મહદેવાભ્વં નાનુપ્રજાયેત યન્મા તન્નાભિભવેદિતિ -

તાં પ્રતિપરામૃશ્યાવેષ્ટ્યાચ્છિનત્ । તાં યજ્ઞસ્ય શીર્ષન્પ્રત્યદધાદ્યજ્ઞો હિ કૃષ્ણઃ સ યઃ સ યજ્ઞસ્તત્કૃષ્ણાજિનં યોષા યોનિઃ સા કૃષ્ણવિષાણાથ યદેનામિન્દ્ર આવેષ્ટ્યાચ્છિનત્તસ્માદાવેષ્ટિતેવ સ યથૈવાત ઇન્દ્રોઽજાયત ગર્ભો ભૂત્વૈતસ્માન્મિથુનાદેવમેવૈષોઽતો જાયતે ગર્ભો ભૂત્વૈતસ્માન્મિથુનાત્ -

તાં વા ઉત્તાનામિવ બધ્નાતિ । ઉત્તાનેવ વૈ યોનિર્ગર્ભં બિભર્ત્યથ દક્ષિણામ્ભ્રુવમુપર્યુપરિ લલાટમુપસ્પૃશતીન્દ્રસ્ય યોનિરસીતીન્દ્રસ્ય હ્યેષા યોનિરતો વા હ્યેનાં પ્રવિશન્પ્રવિશત્યતો વા જાયમાનો જાયતે તસ્માદાહેન્દ્રસ્ય યોનિરસીતિ -

અથોલ્લિખતિ । સુસસ્યાઃ કૃષીસ્કૃધીતિ યજ્ઞમેવૈતજ્જનયતિ યદા વૈ સુષમમ્ભવત્યથાલં યજ્ઞાય ભવતિ યદો દુઃષમં ભવતિ ન તર્હ્યાત્મને ચ નાલમ્ભવતિ તદ્યજ્ઞમેવૈતજ્જનયતિ -

અથ ન દીક્ષિતઃ । કાષ્ઠેન વા નખેન વા કણ્ડૂયેત ગર્ભો વા એષ ભવતિ યો દીક્ષતે યો વૈ ગર્ભસ્ય કાષ્ઠેન વા નખેન વા કણ્ડૂયેદપાસ્યન્મ્રિત્યેત્તતો દીક્ષિતઃ પામનો ભવિતોર્દીક્ષિતં વા અનુ રેતાંસિ તતો રેતાંસિ પામનાનિ જનિતોઃ સ્વા વૈ યોની રેતો ન હિનસ્ત્યેષા વા એતસ્ય સ્વા યોનિર્ભવતિ યત્કૃષ્ણવિષાણા તથો હૈનમેષા ન હિનસ્તિ તસ્માદ્દીક્ષિતઃ કૃષ્ણવિષાણયૈવ કણ્ડૂયેત નાન્યેન કૃષ્ણવિષાણાયાઃ -

અથાસ્મૈ દણ્ડં પ્રયચ્છતિ । વજ્રો વૈ દણ્ડો વિરક્ષસ્તાયૈ -

ઔદુમ્બરો ભવતિ । અન્નં વા ઊર્ગુદુમ્બર ઊર્જોઽન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ તસ્માદૌદુમ્બરો ભવતિ -

મુખસમ્મિતો ભવતિ । એતાવદ્વૈ વીર્યં સ યાવદેવ વીર્યં તાવાંસ્તદ્ભવતિ યન્મુખસમ્મિતઃ -

તમુચ્છ્રયતિ । ઉચ્છ્રયસ્વ વનસ્પત ઊર્ધ્વો મા પાહ્યંહસ આસ્ય યજ્ઞસ્યોદૃચ ઇત્યૂર્ધ્વો
મા ગોપાયાસ્ય યજ્ઞસ્ય સંસ્થાયા ઇત્યેવૈતદાહ -

અત્ર હૈકે । અઙ્ગુલિશ્ચ ન્યચન્તિ વાચં ચ યચ્છન્ત્યતો હિ કિં ચ ન જપિષ્યન્ભવતીતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાદ્યથા પરાઞ્ચં ધાવન્તમનુલિપ્સેત તં નાનુલભેતૈવં હ સ યજ્ઞં નાનુલભતે તસ્માદમુત્રૈવાઙ્ગુલીર્ન્યચેદમુત્ર વાચં યચ્છેત્ -

અથ યદ્દીક્ષિતઃ । ઋચં વા યજુર્વા સામ વાઽભિવ્યાહરત્યભિસ્થિરમભિસ્થિરમેવૈતદ્યજ્ઞમારભતે તસ્માદમુત્રૈવાઙ્ગુલીર્ન્યચેદમુત્ર વાચં યચ્છેત્ -

અથ યદ્વાચં યચ્છતિ । વાગ્વૈ યજ્ઞો યજ્ઞમેવૈતદાત્મન્ધત્તેઽથ યદ્વાચંયમો વ્યાહરતિ તસ્માદુ હૈષ વિસૃષ્ટો યજ્ઞઃ પરાઙાવર્તતે તત્રો વૈષ્ણવીમૃચં વા યજુર્વા જપેદ્યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુસ્તદ્યજ્ઞં પુનરારભતે તસ્યો હૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ -

અથૈક ઉદ્વદતિ । દીક્ષિતોઽયં બ્રાહ્મણો દીક્ષિતોઽયં બ્રાહ્મણ ઇતિ નિવેદિતમેવૈનમેતત્સન્તં દેવેભ્યો નિવેદયત્યયં મહાવીર્યો યો યજ્ઞમ્પ્રાપદિત્યયં યુષ્માકૈકોઽભૂત્તં ગોપાયતેત્યેવૈતદાહ ત્રિષ્કૃત્વ આહ ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ -

અથ યદ્બ્રાહ્મણ ઇત્યાહ । અનદ્ધેવ વા અસ્યાતઃ પુરા જાનં ભવતીદં હ્યાહૂ રક્ષાંસિ યોષિતમનુસચન્તે તદુત રક્ષાંસ્યેવ રેત આદધતીત્યથાત્રાદ્ધા જાયતે યો બ્રહ્મણો યો યજ્ઞાજ્જાયતે તસ્માદપિ રાજન્યં વા વૈશ્યં વા બ્રાહ્મણ ઇત્યેવ બ્રૂયાદ્બ્રહ્મણો હિ જાયતે યો યજ્ઞાજ્જાયતે તસ્માદાહુર્ન સવનકૃતં હન્યાદેનસ્વી હૈવ સવનકૃતેતિ -